162 - هميشه نبايد پاسخ سؤ الات را به فوريت و به صورت كاملا سهل و آسان به دانش آموز ارائه داد، بلكه مطالب را بايد به صورتى بيان كرد و شرايط به گونه اى ايجاد نمود كه دانش آموز به انديشه و تفكر واداشته شود و خود به راحتى جواب سؤ ال خود را پيدا كند.
163 - در مدرسه بعضى از مربيان و معلّمان ، تنها وظيفه و رسالت خود را در اين مى بينند كه در كلاس درس ، حاضر شوند و در فضايى خشك و بى روح و به طور يكجانبه مطالبى را به شاگرد ديكته كنند. اين معلمان و مربيان در نيافته اند كه روح انسانى چه پيچيدگيهاى روانى ، عاطفى و احساسى در ارتباط با رشد و دريافت ذهنى دارد و مادامى كه شوق و انگيزه براى فراگيرى مطلبى ، موجود نباشد، مطالب در ذهن آنان جايگزين نمى گردد. رفتار آشفته و برنامه ريزى نشده و بى ضابطه اينان باعث مى گردد كه بسيارى از استعدادها و سرمايه هاى بالقوه كشور از رشد و شكوفايى به پژمردگى گرويده و از رسيدن به كمال علمى و اخلاقى محروم گردند.
خلاصه نكات لازم كاربردى در كار با كودك و نوجوان
1 - داشتن صبر و حوصله ، سعه صدر و عشق و علاقه به كار.
2 - خودآگاهى نسبت به افكار و احساسات خويش به كودك و انتظاراتى كه از او داريم .
3 - داشتن آگاهى كافى نسبت به كودك و مراحل رشد او و ويژگيهاى زيستى - روانى هر مرحله .
4 - داشتن ثبات عاطفى در ارتباط با حالتهاى مختلف كودك .
5 - توجه به تفاوتها و تواناييهاى فردى و مقايسه نكردن كودكان با يكديگر.
6 - توجه به اين كه هرگز نخواهيم كه كودك تمام دستورات ما را اجرا كند، بلكه در اين خصوص ، ظرفيتها و موقعيتهاى وى را در نظر داشته باشيم و به گونه اى غيرمستقيم او را ارشاد و راهنمايى كنيم .
7 - سعى كنيم فضايى مطمئن و محبت آميز براى او ايجاد كنيم و با رازدارى ، اعتماد او را به خود جلب نماييم .
8 - عدالت و مساوات را در ارتباط با آنان رعايت كرده و تحت تاءثير ويژگيهاى خاص كودكان عمل نكنيم .
9 - خطاى كودكان را با دليل و استدلال تذكر دهيم و در اين رابطه هرگز كلمات درشت و گزنده به زبان نياوريم .
10 - فضايى اطمينان بخش ايجاد كنيم تا كودكان بتوانند به طور آزاد احساسات و عواطف خود را ابراز نمايند.
11 - خواسته هاى خود را به طور واضح و منطقى و با دليل از كودك طلب كنيم .
12 - به موقعيتها و شرايط روحى و روانى كودك توجه داشته باشيم و بدانيم كه در چه زمانى ، چه كارى را از او بخواهيم و در خواسته هايمان عجله و شتاب نكنيم .
13 - نسبت به خواسته هاى كودك ، حساس و دقيق باشيم ، مشكلات وى را در نظر بگيريم و به طرز منطقى او را هدايت كنيم .
14 - بايد در روشها و ارائه الگوهاى تربيتى بين پدر و مادر در خانه ، و مربى و معلم در مدرسه ، وحدت و هماهنگى حاكم باشد تا از اضطراب كودك كاسته شده و ثبات عاطفى او تقويت و تثبيت گردد.
15 - در كار با كودكان بايد از خشونت و تعصب پرهيز نمايى و از زدن برچسبهاى نامعقول به آنها خوددارى كنيم .
16 بهترين روش رشد شخصيت و پرورش خصلتهاى نيكو در كودكان احترام گذاردن به آنها و تشويق و ترغيب كردن آنان در اين زمينه هاست .
17 - از تنبيه بدنى ، سرزنش كردن و شرمگين ساختن كودك در پيش گرفتن جدا خوددارى كنيم .
18 - هرگز سخن او را قطع نكنيم و در جمع و بين همسالانش او را مسخره نكنيم .
19 - در مقابل پرسشهاى كودكان ، صراحت لهجه ، صداقت در گفتار و وضوح و سادگى و كوتاه بودن پاسخ را از ياد نبريم .
20 - روحيه و حالت و ويژگيهاى كودكان را بشناسيم و با هر كودكى مطابق روحيه و تمايلات درونى او رفتار نماييم .
21 - بايد كودكان را در انجام كارهاى شخصى و مسائلى كه مربوط به آنان است يارى دهيم و با همكارى و مشاركت ، آنان را به انجام كارهايشان ترغيب كنيم .
22 - انجام هرگونه برنامه پرورشى ، بايد منطبق بر نيازها و خواسته هاى عاطفى و روحى و سطح هوشى و سنى كودكان باشد تا مؤ ثر واقع شود؛ در غير اين صورت ارائه هر برنامه اى انگيزه اى در كودكان به وجود نمى آورد.
23 - تا آن جا كه ممكن است درخواستها و تقاضاهاى خود از كودكان به صورت غير مستقيم و با طرح سؤ ال عنوان نماييم .
24 - در گير و دار بازى و جنب و جوش كودك ، هيچ گاه به او دستور ندهيم و او را از بهترين موقعيت عاطفى و احساسى كه در بين جمع پيدا كرده محروم نكنيم .
25 - زمينه هاى برخورد و تماس با كودك ، سرشار از شادى و ابراز محبت باشد و در گفت و گوهاى خانوادگى اوضاع را طورى فراهم كنيم كه كودك همه مكنونات قلبى و درونى خود را اظهار كند و شما با انگيزه هاى درونى وى آشنايى پيدا كنيد.
26 - در زمينه آموزش ، والدين و مربيان بايد به گونه اى ظريف و دقيق كودك را راهنمايى كنند و با انجام پرسشها به طور طبيعى ، وى را در كشف موضوع و پاسخ مطالب ، هدايت كنند تا با كمك و راهنمايى شما به مطالب صحيح دست يابد.
27 - به شخصيت كودكان احترام بگذاريد و هر گاه شما و يا ساير افراد خانواده خواستيد چيزى از وسايل او برداريد، از وى اجازه بگيريد تا او نيز احترام به ديگران را بيش از پيش فراگيرد.
28 - كودكان را در برقرارى ارتباط با همسالان خوب يارى دهيد.
29 - با رفتار و اعمال و موضع گيريهاى صحيح در بين خانواده و طرح مسائل مختلف بايد توضيح داد كه كودكان كارهاى خوب را از بد تشخيص ‍ دهند.
30 - كودكانى كه تنبيه بدنى مى شوند و با آنان برخوردهاى خشن و سخت صورت مى گيرد و پيوسته از سوى والدين تحت فشار و كنترل قرار مى گيرند، در زندگى دچار فشار روحى و احساس ناامنى هستند، آنان ترسو مى شوند و زود تسليم مى گردند و قدرت حرف زدن و بيان واضح مطالب خود را ندارند و در بزرگسالى عليه هر قدرتى طغيان مى كنند.
31 - والدين و مربيان توجه داشته باشند كه اگر كودك خطايى يا اشتباهى مرتكب شده ، بايد به گونه اى واكنش نامطلوبى از شما ببيند و اگر هيچ گونه عكس العملى مشاهده نكند، تصوّر مى كند كه عمل او به طور ضمنى تاءييد شده است .
32 - بايد بدانيم كه كودكان در هفت سال اول كاملا آزادند و به خواسته هاى آنان بايد توجه شود، ولى از هفت سال دوم به بعد كه وارد دبستان مى شوند، حتما بايد تحت انضباطى قاطع و بدون سختگيرى قرار گيرند و با پى گيريهاى مستمر در انجام تكاليف و رعايت نظم و انضباط، يارى داده شوند.
33 - پايه و اساس آداب و سنن اسلامى ، در دوره دبستان بنا نهاده مى شود كه با پيگيرى خانواده ها و رعايت آن در منزل و مدرسه ، موجب كسب عادتهاى مطلوب در مرحله شكل گيرى شخصيت اجتماعى كودكان خواهد بود.
34 - والدين در عين اظهار مهر و محبّت به فرزندانشان در مواقعى كه نوجوانان خواسته هاى غيرمنطقى دارند و با لجبازى و جنجال آفرينى مى خواهند به هر قيمتى كه شده ، خواسته هاى خود را عملى كنند، صبر و بردبارى - و گاهى سكوت - را پيشه خود سازند و با ايجاد شرايط طبيعى به او ياد دهند كه ممكن است انسان در زندگى با ناكاميها و عدم موفقيتهايى رو به رو شود.
35 - مرحله آموزشهاى مستقيم از دوره ابتدايى در دبستان آغاز مى شود و قبل از هفت سالگى نبايد كودك را تحت آموزش برنامه هاى نظم و انضباط و يا آداب و سنن سخت قرار داد. او بايد در اين مرحله ، در خانه احساس ‍ راحتى و آزادى و امنيت بكند.
36 - شرط اساسى در دوره ابتدايى براى آموزشِ انضباط و رفتارهاى مطلوب ، ارائه الگو و نمونه مناسب در خانه و مدرسه است و اين با روش و برخوردى هماهنگ امكان پذير است .
37 - والدين در مواقعى كه اختلافى بين فرزندان بروز مى كند، با رعايت عدل و انصاف و با صراحت و قاطعيت و در عين حال با مهر و محبت ، آنان را به وظايفشان آشنا سازند.
38 - در موارد لازم به جاى تنبيه بدنى و پرخاشگرى نسبت به كودكِ خطاكار، بايد با خونسردى و قاطعيت ، او را از خواسته ها و علاقه هايش از قبيل : تماشاى تلويزيون ، خريد اسباب بازى و يا رفتن به گردش ، محروم ساخت .
39 - متاءسفانه بعضى از والدين به علت عدم تزكيه و خودسازى ، چنانچه فرزندشان مرتكب كار نادرستى بشود، نمى توانند جلو خودشان را بگيرند و خشم خود را فرو برند و حتى بدون فكر و تاءمل بى درنگ به تنبيه بدنى او اقدام مى كنند و با خشم بر سر كودك فرياد مى كشند و به عوارض و آثار نامطلوبى كه اين شيوه برخورد در وجود كودك و رفتار آينده او باقى مى گذارند توجهى نمى كنند. حال آن كه كودك به غلط و يا خطا بودن بسيارى از اعمال كه مرتكب مى شود آگاهى چندانى ندارند.
40 - براى باز داشتن كودك از رفتار نامطلوب بايد موقعيت و شرايط به گونه اى فراهم شود كه پس از انجام هر رفتار نادرست ، پاداشى دريافت نكند؛ به عبارت ديگر، مورد تشويق قرار نگيرد و نسبت به عمل و رفتار او اهميت و حساسيتى نشان داده نشود و در آن موقعيت به او اعتنا نشود.
41 - تذكرات و يادآوريهاى والدين و مربيان وقتى روى كودكان اثر مثبت دارد كه هر يك نمونه اى سازنده و عملى براى آنان باشند.
42 - همواره سعى شود كه با صبر و حوصله به طور دقيق به حرفهاى كودكان كوش كنيم تا كودك هميشه حرفهاى خود را با پدر و مادر در ميان بگذارد.
43 - هرگز كودك را صريحا تحقير يا تكذيب نكنيد و با نقل داستانهاى آموزنده ، به طور غير مستقيم او را از كارهاى زشت منع كنيد.
44 - با دوستان كودك ، همانند ميهمانان خود، با احترام رفتار كنيم و هيچ گاه در مقابل دوستانش وى را سرزنش نكنيم .
45 - اگر رفتار ناشايستى از او ديديم به سرعت عكس العمل نشان ندهيم ، زيرا تصميمات عجولانه هميشه ضررهاى جبران ناپذيرى به دنبال دارد. همواره در مقابل كودكان از خود صبر و حوصله نشان داده و هيچ گاه تعادل خويش را از دست ندهيم .
46 - اخبار وحشتناك و حزن آور و حرفهاى ناملايم به او نگوييم ، زيرا روح كودك حساس و لطيف است و زود متاءثر و افسرده مى شود و تاب تحمل مشكلات بزرگسالان را ندارد، او بايد با خاطرى آسوده مشغول درس و بحث و تفريح باشد.
47 - حتى المقدور كارهاى شخصى اش را به خودش واگذار كنيم و اگر مشكلى برايش پيش آمد در صدد رفع آن بر نياييم ، بلكه وى را راهنمايى كنيم تا خودش آن را حل كند و بتواند در آينده گليم خوديش را از آب بيرون بكشد.
48 - بين فرزندان فرق نگذاريم و اگر پدر خانواده فرزندى را بيجا توبيخ كرد، مادر در تنهايى به او تذكر دهد و جلوى فرزند چيزى نگويد تا فرزند بين پدر و مادر اختلاف احساس نكند.
49 - در صحبتها، امور مادى را در نظرش كم اهميت و امور معنوى را بزرگ جلوه دهيم . در هر كارى و در همه لحظات با زبانى ساده و دوست داشتنى ، برايش نعمتهاى الهى را متذكر شويم و همواره ياد خدا را در دلش زنده كنيم .
50 - با وضعيت آراسته و متين در مقابل بچه ها ظاهر شويم و از شوخيهاى زننده و الفاظ زشت در حضور آنان خوددارى كنيم . همچنين از مطالبى كه نبايد در حضور فرزندان به همسر گفته شود، جدا خوددارى كنيم .
51 - والدين بايد محل خواب پسران و دختران را جدا كنند و اگر در يك محل مى خوابند، مراقبت لازم را بنمايند و مواظب اوقات بيكارى و وقتهاى فراغت فرزندان باشند.
52 - گفت و گوها و رفت و آمدهاى فرزندان را بايد عاقلانه كنترل كرده و زير نظر داشته باشند. زيرا تماس با رفيق ناباب و نامناسب ، زحمات مستمر اوليا و مربيان را به هدر مى دهد. بخصوص در روزهاى تعطيل بيشتر دقت كنند. اگر بعد از ظهرها پدر و مادر استراحت مى كنند، بچه را به حال خود رها مكنند، زيرا برنامه نداشتن و اشتغال ناصحيح ، مفاسد بيشمارى را دامنگير كودكان خواهد كرد.
53 - والدين گمان نكنند با سپردن فرزندانشان به مدرسه از تربيت آنان خلاص شده اند، بلكه رشد و پيشرفت درسى و اخلاقى كودكان ، مرهون ارتباط مستمر با مربيان مدرسه و تبادل نظر با آنهاست .
54 - مقررات مدرسه را با اهميت تلقى نموده و در جلسات انجمن اوليا و مربيان شركت نمايند.
55 - پيش روى كودك ، با مسؤولان مدرسه و مربيان و معلمان مخالفت نكنند و شخصيتشان را نزد وى خرد نكنند. اگر ايرادى به نظرشان مى رسد، قبل از هرگونه قضاوت در حضور كودك ، با مسؤولان مدرسه در ميان بگذارند.
56 - دقت و بررسى در رسيدگى به تكليف دانش آموز نبايد شكل بازجويى داشته باشد، بلكه والدين بايد به عنوان مشاور و راهنما با وى همكارى كرده و او را كمك كنند و از اين كه به جاى او قرار بگيرند و تكليفش را انجام دهند، خوددارى كنند.
57 - به سؤ الات فرزند جواب مناسبى بدهند و هرگز او را تحقير و مسخره نكنند.
58 - محبتى كه شما به فرزندتان نثار مى كنيد به او بيشتر كمك مى كند كه خوب باشد و اهميتش به مراتب از تنبيه بيشتر است . اگر احساس اطمينان و امنيت كند، آماده خواهد بود تا با مشكلات دست و پنجه نرم كند.
59 - اگر درباره فلسفه انجام دادن هر كارى با كودك وارد بحثهاى پيچيده شويد، بعيد نيست كه كارتان به بن بست بكشد. بسيار پيش مى آيد كه كودك استدلال شما را نفهمد. اگر بخواهيد براى هر مساءله اى با او بحث استدلالى كنيد، يا زودتر از موعد از او توقع رفتار ((منطقى )) داشته باشيد، نيروى عظيمى را هدر داده ايد.
60 - براى احساست كودك ارزش و احترام قائل شويد و حساسيّت او را در برابر عواطف دست كم نگيريد. اما در عين حال بكوشيد توقعتان را با سطح سن و رشد او هماهنگ و متناسب سازيد.
61 - به خاطر داشته باشيد كه مى توانيد قاطع و در عين حال با محبت باشيد.
ثبات راءى و قاطعيت نسبت به فرزندتان كمك مى كند تا از عهده ترسها و نگرانيها و كج خلقيها و احساس درماندگى خود برآيد.
62 - هرگز تهديدهايى را كه قصد نداريد به مرحله اجرا در آوريد مطرح نكنيد؛ مثل اين كه بگوييد: اگر بچه بدى باشى تو را از خانه بيرون مى كنم !
63 - سعى كنيد حتى المقدور قوانين كمى وضع كنيد، اما به قوانينى كه وضع كرده ايد، سخت پايبند باشيد تا فرزندتان تكليف خودش را بداند و بفهمد كه چه چيزى از نظر شما واقعا مهم است . اگر مدام بر سر چيزهاى جزئى به او تذكر دهيد، هرگز نمى فهمد كه چه چيزى مهم است .
64 - سعى كنيد فرزندتان را با كودكان ديگر مقايسه نكنيد و به خاطر نمره كم او را سرزنش و توبيخ نكنيد؛ كودكان با هم تفاوت دارند و مقايسه شما باعث نمى شود كه او رفتار خود را تغيير دهد، بلكه حس حسادت او را تحريك مى نمايد و باعث عصبانيتش مى گردد و از طرفى وى را نسبت به كارها دلسرد مى كند.
65 - سعى كنيد چيزها را در جاى واقعيشان قرار دهيد و نظم و انضباط را عملا رعايت كنيد. تذكرات لازم و ضرورى را در حالت خوشحالى و اوقات مناسب به فرزندان يادآور شويد تا تمايل بيشترى به پذيرش آن داشته باشند. هرگز در حين خستگى و بى حالى به او تكليف شاق نكنيد.
66 - بازى و مزاح به سپرى شدن دوره هاى دشوار كودك كمك بسيار مى كند و اگر فرزندتان ببيند كه شما با روى خوش با مسائل برخورد مى كنيد، ياد مى گيرد كه در هر موقعيتى بهترين رفتار ممكن را از خود بروز دهد.
67 - عجولانه و سريع درباره رفتار كودك قضاوت نكنيد. اگر براى شما حقيقت امر معلوم شد سر حرفتان بايستيد. اگر تهديد مى كنيد بايد آمادگى عملى كردن تهديدتان را داشته باشيد؛ مثلا، اگر از فرزندتان مى خواهيد كه دست از كارى بردارد بايد كاملا پى گيرى كنيد و وادارش نماييد كه دست از آن كار بردارد. اين به او مى آموزد كه شما جدى هستيد و بيهوده حرف نمى زنيد. متاءسفانه بعضى از والدين بچه ها را طورى بار مى آورند كه براى آنها ((نه )) به معناى آن است كه باشد... بكن !
68 - سعى كنيد از تعداد امر و نهيهايتان بكاهيد. بسيارى از پدر و مادرها درمى يابند كه تمام روز به بچه ها گفته اند: دست نزن ، ساكت باش ، نه ... با كلمات بكن و نكن كارهاى كودكانه و بازيهاى شيرين او را نبايد قطع كرد، زيرا دخالت ناشيانه او را از كار، سرد و گوشه گير مى نمايد؛ البته اين گونه امر و نهيها فراوان است و اغلب هم به موضوعات جزئى و بى اهميت مربوط مى شود.
69 - سعى كنيد منطقى باشيد، وگرنه فرزندتان گيج مى شود و ممكن است خواسته هاى شما را بى اساس تلقى كند؛ مثلا، اگر يك روز به او اجازه دهيد فلان كار را بكند و يا فلان جا برود و يا دوستش را به خانه بياورد، ولى روز بعد بگوييد كه حق ندارد اين كارها را بكند، فرزندتان منطقى را كه در پشت تقاضاى شماست ، نخواهد آموخت . بنابراين بايد از ابتدا فكر كرده و سنجيده سخن بگوييد تا راءى خود را دائما تغيير ندهيد. همچنين وقتى كه پدر و مادر درباره اين كه چه كارى مجاز است و چه كارى مجاز نيست با هم توافق نداشته باشند، كودك شروع مى كند به اين كه از يكى به ضد ديگرى جانبدارى كند، لذا لازم است كه والدين در مقابل فرزندشان جبهه گيرى يكسان و پايدارى داشته باشند تا فرزند بداند كه از او چه انتظارى دارند.
70 - وقتى كه فرزند شما كارى را كه از او خواسته ايد انجام مى دهد، خرسندى خودتان را آشكار سازيد، زيرا تحسين و قدردانى و تشويق از كودك بى نهايت براى او مهم و جالب است . و وقتى كه فرزندتان از انجام كارى كه منعش كرده ايد، خوددارى مى كند و يا وقتى او را به كارى وادار مى كنيد، به حرفتان گوش مى دهد، اگر با كلمات محبت آميز اظهار نظر كنيد كه چه فرزند خوبى بوده است ، او را يارى و كمك كرده ايد تا رفتار درست را بياموزد.
71 - براى كمك و صبر و تحمل در وجود فرزندتان موقعيت مناسب و مساعد را انتخاب كنيد. مركز رغبت و علاقه او را پيدا كنيد و از آن طريق او را به كارى كه لازمه اش صبر و تحمل است ، ترغيب نماييد. در مورد فرزند كوچكتان براى آموزش صبر، از عبارت - يك دقيقه صبر كن - استفاده نكنيد، چون كودك نمى تواند بفهمد كه چقدر بايد صبر كند و مقياسى از مدت زمان ندارد، به جاى اين عبارت ، به تمام شدن كارى كه به آن مشغول هستيد اشاره كنيد؛ مثلا بگوييد صبر كن تا اين ميز را تميز كنم ، در اين صورت كودك سخن شما را مى فهمد.
72 - هميشه به گفته هاى خودتان عمل كنيد، زيرا ممكن است بعد از آن ، ديگر كودك علاقه اى به انجام درخواستش نداشته باشد، در هر حال به او نشان بدهيد كه سر قولتان هستيد. اگر جواب شما به خواسته او ((نه )) است همان ((نه )) را بگوييد و به اميد اين كه فراموشش كند، به او نگوييد: صبر كن ...!
73 - مى دانيم كه رفتار با كودكان خردسال آن چنان كه به نظر مى آيد ساده و راحت نيست . بلكه نياز به آگاهى و خودسازى دارد، لذا به پيروى از امام سجاد عليه السلام همواره در نيايشهايمان از خداوند بخواهيم كه :
... و اَعِنّىْ عَلى تَرْبِيَتِهِمْ و بِرّهِمْ...⁽³⁸⁰⁾
(پروردگارا) مرا در تربيت و نيكى به فرزندانم يارى فرما...
چند توصيه مهم در امر تعليم و تربيت
1 - در كار تربيتى برنامه داشته باشيد.
2 - كودكان را به شكل غلط با هم مقايسه نكنيد.
3 - عدالت را بين فرزندان رعايت كنيد.
4 - در رفتارهاى خود نسبت به كودكان مهربان ، قاطع ، مستقل و استوار باشيد.
5 - درباره ارزش مستقل بودن و روى پاى خود ايستادن ، نمونه هايى به كودكان ارائه دهيد.
6 - با صبر و تفكر، تاءمل در گفتار را به فرزندان خود، بياموزيد.
7 - به فرزند خود كمك كنيد تا خود را بهتر درك كند و از تحقير ديگران بپرهيزد.
8 - با طرح سؤ الات مناسب و بحثهاى گوناگون كودكان را به تفكر و تعقل و اظهارنظر وادار سازيد سعى كنيد به طور طبيعى آنان در معرض انديشيدن و تصميم گرفتن قرار گيرند.
9 - هنگامى كه از كار ناپسند كودكان ناراحت هستيد، سؤ ال كردن و توضيح خواستن در اين باره تاءثير مثبتى دارد. با حفظ خونسردى به طور غيرمستقيم و در فرصت و موقعيت مناسبى مى توانيد به طرح چنين سؤ الاتى بپردازيد.
10 - كنترل كودك به معناى محدود كردن عرصه فعاليت و جنب و جوش ‍ او نيست .
11 - در مقابل مشكلات و رفتارهاى بد ديگران با حفظ خونسردى ، مقاومت نشان دهيد تا كودك نيز ياد بگيرد كه در برخورد با ناملايمات بردبارى و ايستادگى نشان دهد.
12 - هنگام نصيحت و راهنمايى كردن از اِعمال روش تحكم آميز خوددارى كنيد و هرگز با شيوه هاى تهديد، تحقير، سرزنش ، طعنه و تمسخر به امر و نهى نپردازيد.
13 - در رفتار با كودكان موقعيت سنى ، شرايط زيستى ، ويژگيهاى روحى و احساسى و مراحل رشد ذهنى آنان را در نظر بگيريد و به كودكان با رعايت سن و ظرفيتشان مسؤوليت بدهيد.
14 - بايد بدانيد كه تربيت خوب ، ميوه خانواده اى خوب و صميمى و پرمهر و محبت است ⁽³⁸¹⁾.
15 - تقويت اعتماد به نفس و احساس حُسن ظن كودكان در ارتباط با ديگران از ضروريات است و بايد با ابراز مهر و محبتهاى بجا، زمينه حرف شنوى را در كودكان فراهم كنيم .