تمام جامه هاى پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) روى كعبين (استخوان برآمده پشت پاها) قرار داشت و روپوشش در بالاى آن تا نيمه ساق ⁽⁵⁰⁴⁾ و بند پيراهنش بسته بود، بسا در حال نماز و ديگر اوقات بندها را مى گشود⁽⁵⁰⁵⁾ و ملافه اى داشت كه با زعفران رنگ آميزى شده و چه بسا تنها با آن ملافه با مردم نماز به جا مى آورد⁽⁵⁰⁶⁾ و بسا اتفاق مى افتد كه عبا مى پوشيد و بدون چيز ديگرى تنها با همان عبا بود.⁽⁵⁰⁷⁾ عباى وصله دارى مى پوشيد و مى فرمود: ((من بنده اى هستم و همان را مى پوشم كه بندگان مى پوشند.))⁽⁵⁰⁸⁾ جز جامه هايى كه غير از جمعه مى پوشيد، دو جامه مخصوص جمعه داشت .⁽⁵⁰⁹⁾ و چه بسا يك روپوش تنها مى پوشيد و جز آن چيزى در بر نداشت . دو طرف آن را بين شانه هايش ‍ مى انداخت ⁽⁵¹⁰⁾ و چه بسا براى مردم نماز بر جنازه ها را با همان روپوش امامت مى كرد⁽⁵¹¹⁾ و چه بسيار در خانه اش در يك روپوش كه به طور مخالف دو طرف آن را به خود پيچيده بود، نماز مى خواند و همان روپوشى بود كه در آن روز (با همسرش ) در آن همبستر بوده است .⁽⁵¹²⁾ و چه بسا شب هنگام با روانداز نماز مى خواند در حالى كه بخشى از جامه را به قسمتى از بدنش داشت ، بقيه همان روانداز را روى يكى از زنانش افكنده بود و با آن حال نماز مى خواند.⁽⁵¹³⁾ پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) عباى سياهى داشت كه آن را به كسى بخشيد، امّ سلمه عرض كرد: پدر و مادرم فدايت ، آن عباى سياه چه شد؟ فرمود: آن را پوشيدم ، ام سلمه گفت : هرگز چيزى را بهتر از سفيدى شما در كنار سياهى آن نديده ام ⁽⁵¹⁴⁾ و انس مى گويد: چه بسيار ديدم كه پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) نماز ظهر را در عبايى كه از دو طرف به هم گرده زده بود، به جا مى آورد.⁽⁵¹⁵⁾ و انگشترى به انگشت مى كرد.⁽⁵¹⁶⁾ و چه بسا بيرون مى شد و در انگشترى اش نخى بود كه چيزى را به يادش ‍ مى آورد.⁽⁵¹⁷⁾ و به وسيله آن زير نامه ها را مهر مى كرد.⁽⁵¹⁸⁾ و مى فرمود: مهر كردن نامه بهتر از تهمت است .⁽⁵¹⁹⁾ و عرقچينها (كلاه ) را زير عمامه ها و بدون عمامه بر سر مى كرد و چه بسا عرقچين را از سر برمى داشت و آن را در مقابلش حايل قرار مى داد و بعد به سمت آن نماز مى خواند⁽⁵²⁰⁾ و چه بسا اگر عمامه به سر نداشت دستمالى به سر و پيشانى مى بست .⁽⁵²¹⁾ پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) عمامه اى داشت به نام سحابه آن را به على (عليه السلام) بخشيد. بسيارى اوقات كه على (عليه السلام) با آن عمامه مى آمد، پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) مى فرمود: على با سحاب آمد.⁽⁵²²⁾ و هرگاه مى خواست جامه اى را بپوشد از طرف راستش مى پوشيد⁽⁵²³⁾ و مى گفت : الحمدللّه الذى كسانى ما اوارى به عورتى و اءتجمل به فى الناس ⁽⁵²⁴⁾ و چون مى خواست آن را از تنش بيرون كند از سمت چپ بيرون مى كرد.⁽⁵²⁵⁾ و هرگاه لباس نوى مى پوشيد، لباس كهنه اش را به مستمندى مى داد و بعد مى فرمود: ((هيچ مسلمانى نيست كه با جامه اش مسلمانى را بپوشاند مگر اين كه تا آن جامه تن پوش است ، در حيات و ممات در كنف ضمانت و نگهدارى خداوند خواهد بود.))⁽⁵²⁶⁾ پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) فرشى داشت از پوست ، درونش از ليف خرما بود، طولش دو ذراع يا در اين حدود و پهنايش ‍ يك ذراع و يك وجب و يا در اين حدود⁽⁵²⁷⁾ و عبايى داشت كه هر جا مى رفت دولا مى كرد و رويش مى نشست .⁽⁵²⁸⁾
گاهى روى حصير بدون اين كه چيز ديگرى زيرش باشد، مى خوابيد.⁽⁵²⁹⁾
از جمله روش پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) اين بود كه براى مركب ، اسلحه و اشيايى كه داشت ، نامى تعيين مى فرمود:
نام پرچمش ، عقاب و نام شمشيرى كه در جنگها همراه داشت ، ذوالفقار و شمشيرى داشت به نام مخذم و شمشير ديگرى به نام رسوب و ديگرى به نام قضيب . قبضه شمشيرى آراسته به نقره بود.⁽⁵³⁰⁾ كمربندى از چرم داشت كه داراى سه حلقه از نقره بود و نام كمانش ، كتوم و نام جعبه اش ‍ كافور و اسم شترش قصوا بود كه به آن عضبا مى گفتند و نام استرش دلدل و الاغش يعفور و نام گوسفندى كه شيرش را مى دوشيد عينه بود. ابريقى سفالى داشت كه با آب آن وضو مى ساخت و مى آشاميد، مردم بچه هاى خردسالشان را كه عقل و فهمى داشتند، مى فرستادند و آنها بر رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) وارد مى شدند و كسى آنها را مانع نمى شد و آنها هر مقدار آب در ابريق مى يافتند، مى نوشيدند و به صورت و بدنشان مى كشيدند و بدان وسيله بركت و تبرك مى جستند.⁽⁵³¹⁾
عفو با قدرت
پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) بردبارترين مردم و علاقه مندتر از همه به عفو در عين توانايى بود. تا آن جا كه گلوبندهايى از طلا و نقره خدمت آن حضرت آوردند و آنها را ميان اصحابش تقسيم كرد. مردى از صحرانشينان برخاست و گفت : اى محمّد! به خدا قسم ، هر چند خدا تو را به عدالت فرمان داده است من تو را عادل نمى بينم ، فرمود: واى بر تو! اگر من عادل نباشم ، چه كسى عادل خواهد بود! چون آن مرد رو گرداند، فرمود: او را به آرامى بر من بازگردانيد.⁽⁵³²⁾
جابر نقل كرده است كه پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) روز حنين طلاهايى را كه در دامن بلال بود، مشت مشت به مردم مى داد. مردى گفت : اى پيامبر خدا عدالت كن ! فرمود: واى بر تو، اگر من عدالت نكنم چه كسى خواهد كرد! اگر من عادل نباشم تو نااميد خواهى شد و زيان خواهى ديد. پس عمر برخاست و گفت : گردنش را بزنم كه او منافق است . فرمود: پناه بر خدا، آن وقت مردم بگويند من اصحابم را مى كشم .⁽⁵³³⁾
پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) درگير جنگى بود، دشمن متوجه غفلت مسلمانان شد. مردى - از فرصت استفاده كرده - با شمشير بالاى سر رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) ايستاد و گفت : چه كسى مانع كشتن تو مى شود؟ فرمود: خدا، (راوى مى گويد:) شمشير از دست او افتاد و رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) شمشير را برداشت و فرمود: اكنون چه كسى جلو كشته شدن تو را مى گيرد؟ عرض كرد: شما لطف كنيد و با من به نيكى رفتار كنيد. فرمود: بگو، گواهى مى دهم كه خدايى به جز خداى يكتا نيست . آن مرد عرب گفت : نه با تو مى جنگم و نه به طرفدارى تو مى آيم و نه در صف كسانى كه با تو مى جنگند، شركت مى كنم ، پس راهش را گرفت و نزد قبيله خود رفت و گفت : از نزد بهترين مردم به نزد شما آمدم .⁽⁵³⁴⁾
انس نقل مى كند كه زن يهوديى گوشت مسموم گوسفندى را خدمت پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) آورد تا از آن تناول كند، پيامبر از آن زن علت را پرسيد. او در جواب گفت : من قصد كشتن تو را داشتم ، پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) فرمود: خداوند تو را بر اين عمل توفيق نمى دهد به پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) گفتند: آيا آن زن را نمى كشى ؟ فرمود: نه .⁽⁵³⁵⁾
مردى از يهود پيامبر را جادو كرد، جبرئيل قضيه را به آن حضرت خبر داد تا آن را بيرون آورد و گره هايش را باز كرد و بدان وسيله سبكى در خود احساس كرد ولى مطلب را به مرد يهودى نگفت و هرگز به روى او نياورد.⁽⁵³⁶⁾
على (عليه السلام) مى فرمايد: رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) من و زبير و مقداد را فرا خواند و فرمود: برويد تا به روضه خاخ ⁽⁵³⁷⁾ برسيد، در آن جا زنى ميان هودج است كه با خود نوشته اى دارد، نوشته را از آن زن بگيريد. ما رفتيم تا به روضه خاخ رسيديم و ناگاه زنى را در هودجى ديديم ، پس به او گفتيم نوشت را بيرون آور. گفت : نوشته اى همراه من نيست . گفتيم : بايد نوشته را در بياورى وگرنه كشته مى شوى و با جامه هايت را در مى آوريم ، پس نوشته را از ميان موهاى بافته اش در آورد. آن را خدمت پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) آورديم . نامه از حاطب بن ابى بلتعه به گروهى از مشركين مكه بود كه آنها را در جريان يكى از كارهاى رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) قرار داده بود. پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) حاطب را طلبيد و فرمود: حاطب ! اين نامه چيست ؟ عرض كرد: يا رسول اللّه ، زود درباره من تصميم نگيريد، من مردى بيگانه بودم كه از خارج ميان قوم خويش وارد شده بودم ولى تمام مهاجران همراه شما خويشاوندانى در مكه دارند كه از فاميلشان حمايت مى كنند؛ اين بود كه خواستم اگر خويشاوندى ميان آنها ندارم نفوذى بين آنها داشته باشم تا به جاى خويشاوندى پشتيبان من باشند و اين كار را به سبب كفر و يا پس از مسلمان شدن بر اساس ترجيح كفر بر اسلام و يا رو بر تافتن از دينم انجام ندادم . پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) فرمود: او به شما راست گفت . عمر گفت : اجازه بفرماييد گردن اين منافق را بزنم . پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) فرمود: ((او در جنگ بدر حاضر بود، چه مى دانى شايد خداى تعالى به اهل بدر خبر داده باشد كه هر چه خواستيد، بكنيد، من شما را آمرزيده ام .))⁽⁵³⁸⁾
پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) مالى را تقسيم كرد. مردى از انصار گفت : اين تقسيم براى خدا انجام نگرفته است . چون سخن آن مرد را به اطلاع پيامبر رساندند، رنگ صورتش سرخ شد و فرمود: ((خدا برادرم موسى را بيامرزد مكه او را بيش از اينها آزردند و او صبر كرد.))⁽⁵³⁹⁾
بارها مى فرمود: ((كسى از شما درباره فردى از اصحابم چيزى به من نگويد؛ زيرا من دوست دارم ميان شما در حالى بيايم كه دلم از طرف شما آرام است .))⁽⁵⁴⁰⁾
چشم پوشى پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) از ناپسنديها
پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) نرمخو، خوش ظاهر و خوش باطن بود و خشم و رضايتش در چهره اش پيدا بود.⁽⁵⁴¹⁾ وقتى كه زياد خوشحال بود بيشتر دست به محاسن مى كشيد.⁽⁵⁴²⁾ آنچه را نمى پسنديد، به كسى رو در رو به زبان نمى آورد. مردى بر آن حضرت وارد شد كه لباس سياهى بر تن داشت ، پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) از ديدن او ناراحت شد ولى چيزى نگفت . وقتى كه از خانه بيرون رفت ، به يكى از افراد فرمود: ((خوب بود شما به اين مرد مى گفتيد اين لباس را از تن بيرون كند.))⁽⁵⁴³⁾ مرد بيابان نشينى در حضور پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) ميان مسجد، بول مى كرد، اصحاب به او اعتراض كردند، فرمود: بولش را قطع نكنيد، سپس ‍ گفت : ((اين مسجدها جاى نجاست و بول و ادرار كردن نيست .)) و در روايتى آمده است كه فرمود: ((نزديكش برويد اما از جا بلندش ‍ نكنيد.))⁽⁵⁴⁴⁾
روزى مرد بيابان نشينى نزد آن حضرت آمد و چيزى خواست او مرحمت كرد و سپس فرمود: به تو احسان كردم ؟ آن مرد عرب گفت : نه ، هيچ خوبى نكردى ! راوى مى گويد: مسلمانان خشمگين شدند و به او حمله بردند، پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) به ايشان اشاره كرد كه متعرضش نشويد سپس ‍ جا برخاست و وارد منزل شد و دنبال آن مرد فرستاد و كمك بيشترى كرد، آنگاه فرمود: آيا به تو احسان كردم ؟ مرد بيابان نشين گفت : آرى ، خداوند از خانواده و قبيله ات به تو جزاى خير دهد، پس پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) به آن مرد گفت : تو آنچه را خواستى گفتى ولى در دل ياران من كدورتى پيدا شده است حال اگر مايلى چيزى را كه نزد من گفتى ، در حضور ايشان بگو تا كدورت از دل آنها بيرون رود، گفت : مى گويم ، همين كه فردا شد و با شامگاه ، آن مرد آمد؛ پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) فرمود: اين مرد صحرانشين گفت آنچه گفت ولى بعد كه ما بيشتر به او عطا كرديم راضى شد. مرد بيابانى گفت : آرى ، خداوند از خانواده و قبيله ات به تو جزاى خير دهد. آنگاه پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) فرمود: ((مثل من و اين مرد صحرانشين بمانند آن مردى است كه شترى داشت كه رم كرد و مردم به دنبال شتر مى دويدند و اين عمل جز اين كه شتر را بيشتر فرارى كند، فايده ديگرى نداشت . از اين رو صاحب شتر صدا زد: اى مردم ، بين من و شترم فاصله نشويد، چون من به حال شتر خود واردتر و آشناترم ، آنگاه صاحب شتر از مقابل ، رو به شتر رفت ، مقدارى خار و خاشاك از زمين برداشت و آرام ، آرام او را بازگرداند، تا آن جا كه شتر آمد و زانو زد و باربر روى آن بست و خود هم بر آن سوار شد، و من اگر شما را به حال خود گذاشته بودم - وقتى كه آن مرد گفت آنچه گفت - شما او را مى كشتيد و او داخل آتش ‍ دوزخ مى شد.))⁽⁵⁴⁵⁾
سخاوت و بخشندگى پيامبر (صلى اللّه عليه و اله )
پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) بخشنده ترين و با سخاوت ترين فرد بود و در ماه رمضان چون باد وزان (هرچه را داشت مى پراكند و)، چيزى را باقى نمى گذاشت .⁽⁵⁴⁶⁾
على (عليه السلام) وقتى كه پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) را وصف مى كرد، مى گفت : بخشنده تر و دست و دل بازتر از همه مردمان و راستگوتر و با وفاتر و نرمخوتر از همه بود و از همه قبائل قبيله اش محترمتر بود، هر كه او را ناگهان مى ديد، مى ترسيد و هر كه با او معاشرت مى كرد، دوستش ‍ مى داشت ، و در وصف او مى گفت : پيش از او و بعد از او كسى را نظير او نديده ام .⁽⁵⁴⁷⁾
هرگز چيزى را كه بر طبق موازين اسلام بود از آن حضرت نخواستند مگر آنكه مرحمت كرد. زمانى مردى خدمت آن حضرت رسيد و درخواستى كرد، پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) گوسفندى از گوسفندان بين جبلين (ناحيه اى بين كوه طى و كوه سلمى ) را به او مرحمت كرد و از ميان قوم خود برگشت و گفت : مسلمان شويد كه محمّد به قدرى مى بخشد كه كسى از تنگدستى نهراسد.⁽⁵⁴⁸⁾
هرگز چيزى از وى درخواست نكردند كه در جواب ، نه بگويد.⁽⁵⁴⁹⁾ هفتصد درهم خدمت آن حضرت آوردند، پولها را روى حصير قرار داد؛ سپس از جا برخاست و آنها را تقسيم كرد و هيچ مستمندى را نااميد نكرد تا پولها تمام شد.⁽⁵⁵⁰⁾ مردى خدمت آن حضرت آمد و درخواست كرد، فرمود: چيزى نزد ما نيست ولى به حساب ما بخر، هر وقت چيزى دست ما آمد، آن را ادا مى كنيم . عمر گفت : يا رسول اللّه ، خداوند شما را بر چيزى كه توان آن را نداريد مكلف نكرده است ، پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) از شنيدن اين سخن ملول شد. مرد سائل گفت : انفاق كنيد و براى خداى بزرگ از تنگدستى بيمى نداشته باشيد. پيامبر لبخندى زد و آثار شادمانى در چهره اش نمودار شد.⁽⁵⁵¹⁾
وقتى كه از حنين مراجعت فرمود، عربها مى آمدند و چيزى مى خواستند تا آن جا كه به درختى پناه آورد و عباى حضرت به درخت گير كرد. رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) ايستاد و فرمود: ((عباى را بدهيد، اگر من به شمار اين خارها نعمت داشتم همه را بين شما تقسيم مى كردم وانگهى شما هرگز مرا بخيل ، دروغگو و ترسو نمى يابيد.))⁽⁵⁵²⁾
شجاعت آن حضرت
پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) دليرترين و شجاعترين مردم بود،⁽⁵⁵³⁾ على عليه السلام مى گويد: روز جنگ بدر ما به پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) پناه مى برديم در حالى كه او از ما به دشمن نزديكتر بود و در آن روز از همه كسى نيرومندتر بود.
و نيز فرمود: هرگاه كار بر ما دشوار مى شد و مردم با دشمن رو به رو مى شدند به رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) پناه مى برديم و هيچ كس به دشمن نزديكتر از آن حضرت نبود.⁽⁵⁵⁴⁾
گويند: پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) كم سخن و كم گفتار بود و هرگاه به مردم دستور پيكار مى داد خود نيز دامن به كمر مى زد.⁽⁵⁵⁵⁾ از همه كس ‍ دليرتر بود و آن كس شجاع بود كه در جنگ نزديك پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) باشد، چون آن حضرت نزديك دشمن بود.⁽⁵⁵⁶⁾ عمران بن حصين مى گويد: هيچ وقت رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) گروه سربازى را نديد مگر نخستين كسى بود كه حمله مى برد.⁽⁵⁵⁷⁾ گفته اند: پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) در حمله تيز رو بود و چون مشركان با او درگير مى شدند از استرش پياده مى شد و مى فرمود:

من پيامبرم ، اهل دروغ نيستم

من پسر عبدالمطلبم

هيچ كس در آن روز استوارتر از او نبود.⁽⁵⁵⁸⁾
تواضع آن حضرت
پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) با همه بلندى مقامش ، سخت متواضع بود،⁽⁵⁵⁹⁾ ابن عامر گويد: پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) را ديدم كه سوار بر ناقه بورى بود، نه آن را مى زد و نه هى مى كرد و نه زودباش مى گفت (و در اين حال ) رمى جمره را انجام مى داد.⁽⁵⁶⁰⁾ هرگاه بر الاغ سوار مى شد؛ زيراندازش پارچه اى بود، با اين حال يك نفر را هم در ترك خود سوار مى كرد.⁽⁵⁶¹⁾ به عيادت بيماران مى رفت ، تشييع جنازه مى فرمود و دعوت بردگان را اجابت مى كرد.⁽⁵⁶²⁾ كفش و جامه اش را وصله مى زد و در خانه با خانواده در كارهاى مورد نيازشان همكارى مى كرد.⁽⁵⁶³⁾ اصحاب آن حضرت چون مى دانستند ناراحت مى شود براى او از جا بلند نمى شدند.⁽⁵⁶⁴⁾ وقتى كه از كنار كودكان عبور مى كرد به آنها سلام مى داد.⁽⁵⁶⁵⁾ مردى را خدمت آن حضرت آوردند، وى از هيبت آن بزرگوار بر خود مى لرزيد. فرمود: ((بر خود آسان بگير، من پادشاهى نيستم ، بلكه پسر زنى از قريشم كه گوشت خشك مى خورد.))⁽⁵⁶⁶⁾ ميان اصحاب ، چنان آميخته با آنان مى نشست كه گويى يكى از آنهاست . به طورى كه شخص ناشناسى كه مى آمد نمى دانست پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) كدام فرد است تا اين كه مى پرسيد عاقبت اصحاب از آن حضرت خواستند به گونه اى بنشيند كه شخص غريب او را بشناسد. اين بود كه آن حضرت سكويى از گل درست كردند تا روى آن بنشيند،⁽⁵⁶⁷⁾ عايشه عرض كرد: غذا را در حالى كه تكيه داده ايد ميل كنيد كه بر شما آسانتر است . مى گويد: سر مباركش را پايين آورد به حدى كه نزديك بود پيشانى اش به زمين بخورد، سپس فرمود: ((من غذا را چنان مى خورم كه بندگان مى خورند و چنان مى نشينم كه بندگان مى نشينند.))⁽⁵⁶⁸⁾ روى سفره و در ظرف كوچك غذا نمى خورد تا از دنيا رفت .⁽⁵⁶⁹⁾ و هيچ كس از اصحاب و ديگران او را صدا نمى زدند مگر آن كه مى فرمود: لبيك .⁽⁵⁷⁰⁾ و چون با مردم مى نشست ، اگر آنها راجع به آخرت صحبت مى كردند با آنها همراهى مى كرد و اگر درباره خوردنى يا نوشيدنى گفتگو مى كردند، هم صحبت مى شد و اگر درباره دنيا سخن مى گفتند از باب مدارا و تواضع با آنها هم سخن مى شد.⁽⁵⁷¹⁾ گاهى در محضر آن حضرت شعر مى خواندند و چيزهايى از كارهاى جاهليت را ذكر مى كردند و مى خنديدند و چون مى خنديدند، پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) لبخند مى زد.⁽⁵⁷²⁾ و غير از كار حرام آنها را از چيزى جلوگيرى نمى كرد.
سيما و شمايل پيامبر (صلى اللّه عليه و اله )
از جمله اوصاف پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) اين بود كه قامتش نه زياد بلند بود و نه كوتاه بلكه چون تنها راه مى رفت ، ميان بالا به نظر مى آمد. با وجود اين ، ممكن نبود يك فرد نسبتا بلند قامت با آن حضرت راه برود مگر اين كه رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) برازنده تر از او به نظر مى رسيد و چه بسا دو مرد بلند قامت دو طرفش بودند ولى باز هم از آنها برجسته تر مى نمود و چون از او جدا مى شدند، آنها بلند قامت مى نمودند، و آن حضرت ميان بالا، آن حضرت مى فرمود: همه نيكى در بلند بالايى قرار گرفته است .
اما رنگ چهره آن حضرت ، بسيار دلپذير بود، نه گندم گون و نه خيلى سفيد و روشن ، بلكه سفيدى يكدستى بود كه به زردى ، سرخى و رنگهاى ديگر آميخته نبود.⁽⁵⁷³⁾
عموى پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) ابوطالب او را ستوده ، مى گويد:

و ابيض يستسقى الغمام بوجهه

ثمال اليتامى عصمة للا رامل (574)

برخى كه آن حضرت را توصيف كرده اند، رنگ پوست حضرتش را آميخته به سرخى ذكر كرده ، گويند: آنچه از صورت آن بزرگوار آشكار و در معرض ‍ آفتاب و باد بود، به رنگ سرخ آميخته بود، و آنچه از بدن شريفش زير لباس ‍ بود به رنگ روشن خالص و بدون سرخى بود.
قطرات عرق در چهره آن حضرت همانند دانه هاى مرواريد و خوشبوتر از مشك
بود.⁽⁵⁷⁵⁾
اما موى پيامبر (صلى اللّه عليه و اله )، موهاى نيكو صافى داشت ، نه زياد نرم و نه زياد پيچ در پيچ ،⁽⁵⁷⁶⁾ چنان بود كه وقتى شانه مى كرد، گويى راه هاى شنى است . بعضى گفته اند: موهايش تا شانه ها مى رسيد اما بيشتر روايات بر آنند كه تا نرمه گوشش مى رسيد و گاه موها را چهار رشته مى كرد كه هر گوشش را ميان دو رشته قرار مى داد و گاه موهايش را روى گوشها قرار مى داد، پايين موها مى درخشيد و موهاى سفيد سر و ريشش هفده مو بو و چيزى بر آن افزون نگشت .⁽⁵⁷⁷⁾
از همه كس خوش صورت و نورانى تر بود، هيچ وصف كننده اى او را توصيف نمى كرد مگر اين كه به ماه شب چهارده تشبيه مى كرد،⁽⁵⁷⁸⁾ خشنودى و خشمش به دليل درخشندگى سيمايش در چهره نمودار بود.⁽⁵⁷⁹⁾ پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) پيشانى گشاده اى داشت . ابروانش باريك و پرپشت بود،⁽⁵⁸⁰⁾ ميان دو ابرويش باز و چنان بود كه گويى ، نقره خالص است ⁽⁵⁸¹⁾ و چشمانش فراخ و سيه فام بود و در چشمانش رنگى آميخته به سرخى بود و مژگان بلندى داشت كه از فزونى نزديك بود به هم بپيوندند،⁽⁵⁸²⁾ استوار بنى ⁽⁵⁸³⁾ و گشاده دندان بود، به طورى كه به هنگام خنديدن همچون برق در وقت درخشندگى مى درخشيدند و لبهايش از همه بندگان خدا نيكوتر و انتهاى دهانش از همه لطيف تر بود⁽⁵⁸⁴⁾ و برآمدگى گونه هايش كوتاه و نرم و هموار بود، نه صورتش دراز و نه گرد كم گوشت ،⁽⁵⁸⁵⁾ و محاسنش كوتاه و پرپشت بود. محاسن را به حال خود مى گذاشت و شارب را مى گرفت . گردنش از همه بندگان خدا بهتر بود، نه دراز و نه كوتاه ، آنچه از گردن وى در برابر آفتاب و باد پيدا بود، گويى گلابپاش نقره اى است كه مايع نوشيدنى درون آن به رنگ طلا باشد در سفيدى چون نفره و در سرخى چون طلا مى درخشيد.⁽⁵⁸⁶⁾
فراخ سينه بود، گوشتهاى پيكر مباركش به روى هم چين نخورده بود بلكه چون آينه صاف و چون ماه سفيد بود، باريكه اى از مو، از گودى گلو تا سر نافش همچون تركه اى كشيده بود كه جز آن در سينه و شكمش موى ديگرى نبود.⁽⁵⁸⁷⁾ سطح شكمش سه قسمت بود كه شلوار يك قسمت آن را مى پوشاند و دو قسمت ديگر بيرون بود.
شانه هاى سترگ و پر مو داشت ، سر استخوانهاى شانه ها، آرنجها و كفلهايش ‍ درشت بود.⁽⁵⁸⁸⁾
پشتش پهن و مابين دو كتفش مهر نبوت بود يعنى پشت شانه راستش ‍ برآمدگى سياه مايل به زردى بود كه اطراف آن را موهايى در پى هم همچون يال اسبان پوشانده بود.⁽⁵⁸⁹⁾
بازوها و دو ساق دستش ستبر و مچهايش دراز و دستها باز و اندامش معتدل و انگشتانش چون شاخه هايى نقره فام بود، كف دستش نرمتر از ابريشم و چنان بود كه گويى دست عطر فروش است - چه عطر زده باشد يا نه - خوش بو، بوده است هر كه با او مصافحه مى كرد، تمام آن روز بوى آن را استشمام مى كرده دست بر سر كودكى كه مى كشيد، ميان كودكان بوى خوش از سر وى به مشام مى رسيد.⁽⁵⁹⁰⁾ اندامهاى پوشيده اش ‍ همچون رانها و ساقها، زيبا⁽⁵⁹¹⁾ و در چاقى ميانه اندام بود، در آخر زندگى تنومند شد ولى عضلات گونه هايش نظير آغاز زندگى محكم بود، بدون آن كه چاقى به او زيانى رسانده باشد.
اما راه رفتنش ، چنان راه مى رفت كه گويى از سنگى جدا مى شود و در سرازيرى حركت مى كند، بدون شتابزدگى و آرام راه مى رفت ، نه از روى تكبر.⁽⁵⁹²⁾
پيامبر مى فرمود: ((من از همه كس بيشتر به حضرت آدم شباهت دارم و پدرم ابراهيم از نظر سيما و خلق و خو، بيش از همه مردم به من شباهت داشت .))⁽⁵⁹³⁾
بارها مى فرمود: ((من در نزد خدا ده نام دارم : من محمّد، احمد و آن ماحى هستم كه خداوند به وسيله من كفر را نابود مى كند و من آن عاقبت هستم كه پس از او كسى نيست و من آن حاشرم كه بندگان خدا با آمدن من (با يكديگر) محشور مى شوند، و منم پيام آور توبه ، پيام آور اخبار غيبى و آن شخص در پى آمده اى كه تمام مردم در پى او بيايند و منم قثم ⁽⁵⁹⁴⁾)) ابوالبحترى مى گويد: قثم يعنى كامل و جامع .
صورت و سيرت پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) با همنشينان به روايت حسنين عليهماالسلام
(مرحوم فيض مى گويد:) اين بخش را ما افزوديم
در مكارم الاخلاق ⁽⁵⁹⁵⁾ از كتاب محمّد بن ابراهيم بن اسحاق طالقانى به نقل از حسن بن على (عليه السلام) آمده است كه فرمود: از دايى خود هند بن ابى هاله تميمى ⁽⁵⁹⁶⁾ كه مردى آگاه به اوصاف بود، از سيماى پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) پرسيدم و من مشتاق بودم كه مقدارى از آن را برايم توصيف كند تا دلبستگى پيدا كنم . او گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و اله ) بسى بزرگ و در خور تعظيم بود، چهره اش چون ماه شب چهارده مى درخشيد. بلندتر از ميان بالا و كوتاهتر از دراز قامت ، سر بزرگ ، موها صاف ؛ هرگاه گيسوان آن حضرت تارتار مى شد بهم مى پيوست ، اگر نه ، وقتى كه تمام موها را رها مى كرد از نرمه گوشهايش تجاوز نمى كرد. رنگ چهره صاف ، پيشانى پهن ، ابروان باريك ، پرپشت ، بدون پيوستگى بلكه در ميان ابروانش رگى بود كه حالت خشم آن را به حركت در مى آورد، وسط استخوان بينى اش برجستگى داشت ، نورى بر آن مستولى بود كه هر كس ‍ دقت نمى كرد آن را برآمدگى روى بينى مى پنداشت . محاسنش پرپشت ، گونه ها هموار، چشمها سياه ، فراخ دهان ، دندانها سفيد و گشاده ، باريكه اى از مو از وسط سينه تا شكم داشت ، گويى گردنش همچون تصويرى آراسته به رنگ سرخ بود كه در ظرف نقره صاف منعكس گردد. با اندامى معتدل ، تنومند منسجم ، با شكم و سينه اى هموار، ستبر سينه ، ميان شانه ها با فاصله زياد، دست و پا قوى و نورانى ترين فرد بود گودى گلو تا سر نافش به باريكه مويى مربوط مى شد كه همچون خطى كشيده شده بود، دو سوى سينه و شكمش جز آن مو چيزى نداشت ، دو ساق دست و دو شانه و بالاى سينه اش موى بيشتر داشت ، مچهاى دست بلند، كف دست گشاده ، استخوان جمجمه از دو طرف كشيده ، دو دست و دو پا ستبر، ميانه اندام بود، وسط كف پايش به زمين نمى رسيد، اول و آخر پاها برابر، بگونه اى كه آب روى آنها نمى ماند، در وقت حركت از جا كنده مى شد، بى شتاب گام داشت و به آرامى راه مى رفت ، به گونه اى كه گويى در سرازيرى حركت مى كند و هرگاه به سمتى رو مى كرد با تمام بدن رو مى آورد، چشم به سمت پايين ؛ نگاهش بيش از آن كه به سمت آسمان باشد به سوى زمين بود، تمام نگاههايش ملاحظه بود. اصحاب را در راه رفتن جلو مى انداخت و هر كه را مى ديد در سلام به او پيشى مى گرفت .