Ýçm éÆPvC ÝçmÄìÂk Þ oÞAEDWµC Þ rìËÛCP¿Ëz Ðص Èë ÝëC æqD@N
ÝëC qC .lÜƯwGÜ× Þ lçk ypOwÊ Þ é·vßN Co P@hD@Ü@z l@ÛCß@Ní@×
Þ Í߬ kD·FC ok DèÜNéÛ Ýçm éÆ PvC ÝëC pNoÞAEDWµC Þ pNrìËÛCMp@ì@d
êpËëk l·F Èë ok koCk MolÂéÇÏF lçkí× ypOwÆ Co PhDÜz §p@µ
cÔ®¤C ((íÃص PhDÜz)) CoÚA D× éÆ lçk é@·@vß@N Co P@hD@Ü@z
.ÙìOzCnÊ ((í«DGÜOvC)) PhDÜzCo ¢ØvC éÆ ÚDØç ,Ù@ì@Ü@Æí@×
ÝëC ÕCöDzÚC éÆ kßzí× éìVßN PhDÜz qC l·FÝëC ok ívDÜzClh éÎöDw×
.ÙÛDvoí× DØz §pµ éF l·F éwÏVCo HÏ®×
ÝëpçD®ÎC éÎC Þ lØe× íϵ ÕC íϤ Þ
êCéëA PhDÜz 
é×lÃ×           
ÙìdpÎC ÝØdpÎC ÕC ÙwF
íϵ ÖÔwÎCÞ ÷ßÏ¥ÎCÞ ,Ýì·ØVC ÄñÔiÎC êoDF ,ÝìØÎD·ÎC Eo ÕC lØe@ÎC
.Ýì×ߥ·ØÎC ÝëpçD®ÎCÝìGì®ÎC éÎC Þ lØe× ÙvDÃÎC íFC DÜìGÛ Þ DÛlìv
ok éÆéaÛA éF kÞle× íÏ÷N PhDÜz éF íwd PhDÜz ÐëlGN éÎöD@w@×
Èë ,ÚkCkypOwÊ Þ ÙìØ·N ,PìÏÆ ,PwìÛ ÖkpÆ §pµ éOznÊ éwÏV
pOØè× p²Û Èë qC l·FÝëC éÆ pËëk l·F .PvC íÏ÷N PhDÜz kD·FC qC l·F
Þ ÙìØ·N Co DèOhDÜz DèÜN éÛ ,ÚDwÛCPhDÜz æDËOvk éÆ P@vC Ý@ëC P@vC
éwÏV éÆ êCéÏdp× ÚA .lÜÆí× ÄìØ·NCo DèÛA éÇÏF lçkí× ypO@w@Ê
kÞle× éÆ Co íe®v PhDÜz ÚDwÛC Ýçm éÆkßF ÝëC ÙëkpÆ §pµ ÐGÂ
o߬ éF Co ÚA Þ lëCr¾Cí× ÚA §pµ Þ Í߬ pF Þ lçkí×ypOwÊ P@vC
ÐëlGN PëDèÜìF éF Co ¢@ëD@×qA koß@× l@¤ ,l@çkí@× é@·@vß@Ní@Ã@¾C
éF Úlì¡iF P·vÞ Þ ÚkCk é·vßN ¯Ã¾ Ý@çm oD@Æ D@W@Ü@ëC.l@Ü@Æí@×
.PvC PhDÜzæpëCk
PhDÜzÁDصC ok éÆ PvC ÝëC lçkí× ÖDWÛC Ýçm éÆ êpO@Ø@è@× oD@Æ
ÐñDÛ êpËëk PhDÜzéF íwd PhDÜz êCoÞD× ok Þ lÜÆí× mß¿Û íw@d
íÎßØ·× êDèçDËOvk.xÇëC é·zC ÐS× é@ì@G@¡@N ÖD@Ã@× ok ,kß@zí@×
xǵ oCßëk DN ¯Ã¾ lzDFêoCßëk ÚD¡ÏFD@Ã@× ok p@ÊC êoCkp@G@w@Ç@µ
éOGÎC éÆ lÜìFí× Ùç Co DèFDWd ÚAêCoÞD× xÇëC é·zC íÎÞ ,lÛoCkí×p@F
kCk ÙçCßh fì¨ßNéÆ PvC í¿ì·¨ éìG¡N ÝëC
éÜìëA éF Ýçm éìG¡N           
§pµ - PvC ⁽¹⁰²⁾ éìG¡@N È@ë é@Z p@ÊC - Co í@G@Ï@®@× D@W@Ü@ëC
ÚDwÛC Ýçm éÆ PvC ÝëC ÍßØ·× íØël êDèèìG¡N qC íÇ@ë:Ù@Ü@Æí@×
éìG¡N ,PwìÛ é¡ÂDÜ@× Ð@S@× ok) l@ÛCækp@Æ é@Ü@ì@ëA é@F é@ì@G@¡@NCo
éÆ lÛlì¡ëlÛCí× ÝìÜZ D@è@ì@Ø@ël@ l@ì@ÛCkí@× .(Ù@Ü@Æí@קp@µ
íÜ·ë,lÜÆí× ¸G®Ü× ykßh ok Co DèNoߤ éÆ PvC ÝëC ¢Oì¤DhéÜ@ëA
íÎÞ ,lO¾Cí×éÜëA ÚÞok D× Moߤ ÙìOwëCí× éÜëA ÐFDÃ× ok D@× í@O@ÂÞ
¯Ã¾ éÜëA Pì¤Dh,lO¾CíØÛ éÜëA ÐhCk íNoߤ é@Æ æl@z P@FD@R qÞp@×C
éF ,kßzí× xÇ·Ü× D× ÚlFqC éÆ êoßÛ ´D·z ,PvC oßÛ ÚkpÆ xÇ·Ü@×
ok ÚD×kßh qC D× éÆ êpëߥN ,ÝëCpFDÜF.kkpÊ í×pF éÜëA qC Þ lFDNí× éÜëA
éÜëA ok ÚD×kßh qC (oßÛ éÆ kßzí× Ð¤Dd MoߤÝëC éF) ÙìÜìFí× éÜëA
íÎÞ ÙìÜìFí× Co ÚD×kßh D× Þ kßzí× xÇ@·@Ü@× é@Ü@ëAqC Þ l@FD@Ní@×
ÝëCuDvC pF éìG¡N ÝëC xJ .ÙëCækDO¾C éÜëA ÐhCk ÚD×kßh ÙìÜÆí×ÍDìh
.lO¾Cí× éÜëA ok DèNoߤ éÆ PvC §p¾
éÆ ((êpGÆ)) ÖDÛ é@F koCk í@FD@O@Æ í@ÛD@Vp@V ½p@z l@ì@v p@ì@×
:kßzí×´Þpz éÏØV ÝëC DF Þ PvC Ä®Ü× êDèFDOÆ Ýëp@Ní@ND@×l@Ã@×qC
oߤ êÞ okkkpÊ ¢ÃÜ× éÆ éÆ Cok PvC êCæß Co í×kA éÆ ÚCl@F))
PvC éÜëA ÈëéÎrÜ× éF Ýçm :lëßÊí× .((éÜëA ok ⁽¹⁰³⁾éÇÛDÜZ öDìzC
.kßzí×xÇ·Ü× D× íÆoCkC êCß ok öDìzC Moߤ Þ
éÜëA ÚDì×Ùç í¤Dh êDçéGz éVÞ íÎÞ ,PwìÛ pO¡ìF éìG¡N Èë DWÜëC DN
:koCk kßVÞ ÚDwÛC Ýçm Þ
ÌÛoéÜëA pÊC .PvC pNDØÛ ¸ÂCÞ lzDF pNÌÛokíF Þ pO¾D¤ é@Zp@ç é@Ü@ëA
êCé¡ìzpÊC ÔS× .lçkí× ÚD¡Û kßh ÌÛo éF Co DèNoߤ lzDF é@O@zCk
rGv ÌÛo éF ÙçCo Moߤ lzDF rGv ÌÛo éF lÜÆí× xÇ·Ü× Co oßÛ é@Æ
ykßh ÌÛo éF Co MoߤlzDF ÌÛoíF éÜëA pÊC íÎÞ ,lçkí@× ÚD@¡@Û
ÌÛoíF ÚDwÛC Ýçm pÊC .PvC oß®ÜìØçÙç ÚDwÛC Ýçm .lçkí× ÚD¡Û
ÚDwÛC íOÂÞ ,lçkí× éñCoC ÚDwÛC éF Pwç éÆÚDÜaÛA Co ÄëD@Ã@d l@zD@F
pÊC íÎÞ ,lÜOwç öDìzC ÚA éÆ lÜìFí× ÚDÜaÛA lÜÆí×é·ÎD®× Co öD@ì@zC
.lÜìFí× ÌÛo ÚDØç éF Co öDìzC lzDF éOzCk ÌÛoÚDwÛC Ýçm
:lëßÊí×êßÎß× .êßç ´ß®F ½ßwÇ× Ð÷ÎC ÷oDÛC :lëßÊí× Epµ pµDz

lz ælìzßJ pÜç l×A §pº ÚßZ

lz ælëk êßv éF Ík qC EDWd l¤

PhDÜz æCo lv ,H¥·N           
qC ÚDwÛCcÞo pÊC éÆ PvC ælz ælëp¾A êo߬ ÚDwÛC é¡ëlÛC æDË@O@vk
ÚDÜaÛA Co ÄëDÃdlÛCßNíØÛ lzDF éOzCk í¤ß¥h éF ÌÛo ,í¿¬Dµ p²@Û
íϵ lëD×p¾í× DGëq éZ.lÜìFí× ÌÛo ÚA ÄFD®× éÇÏF ,lÜìGF Pw@ç é@Æ
ÚA qC íÇë ⁽¹⁰⁴⁾.éGϧp×C Þ æp¥F D@¡@µC Dò@ì@z Ä@¡@µ Ý@× :(´)
ÚDwÛC kCk ÌÛo éÆ íOÂÞÞ lçkí× ÌÛo ÚDwÛC cÞo éF éÆ í@ëD@çr@ì@Z
Ä¡µ éÆ êrìZ pç éF í×kA .PvCéÂÔµ Þ Ä¡µ lÜìGF lÛCßNíØÛ Pvok
lz ClìJ H¥·N Þ Ä¡µ pÊC lÜÆí×ClìJ H¥·N ÚA éF P@G@w@Û kqoß@F
.lÜìGF Pwç éÆ ÚDÜaÛACo öíz lÛCßNíØÛ ÚDwÛC
éFPGwÛ ÚDwÛC pÊC .PvC Mp¿Û Þ éÜìÆ íÜØzk ,ª»F ,ÐFDÃ× é@®@Ã@Û
cÞo êCpFíËÛo ,Mp¿Û Þ éÜìÆ ÚDØç lzDF éOzCk Mp¿Û Þ éÜìÆ êr@ì@Z
,ÄzDµ .lÜìGF PwçéÇÛDÜaÛA Co öíz lÛCßNíØÛ ÚDwÛC Þ kßzí× ÚD@w@ÛC
ÚßÜW× ½Þp·× ÚDOvCk ok éÇÛDÜZlÜìFí× DGëq Co ykßh Pzq EßGe×
:lëßÊí× ,êp×Dµ

íÜì¡Û ÙØ¡Z évDÆ ok pÊC

íÜìGÛ íÏìÎ íFßh qC rV éF

,ÄzDµÙ¡Z éF íÜ·ë ,lÜÆí× DGëq Co Áß¡·× ,Ä¡µ .lÜOwç ¸ÛD× Þk pç
Þ éÜìÆ .lÜìFí×DGëq Co Pzq íOd ÞC éÆ êo߬ éF lçkí× æßÏ@V D@G@ëq
íÏñDw× qC ÝëC Þ ,lçkí×æßÏV DGëqDÛ Co DGëq ,PvC oß®ÜìØç Ùç Mp@¿@Û
½oD·× ÍߤC örV .PvC ækpÆéìÇN ÚA êÞo kDëq ÙëpÆ ÚAp@ é@Æ P@vC
Þ ÚlÛD× ½p¬íF êCpF ÚkpÆ ¢zßÆéÎöDw× ,PhDÜz é@F ¸@VCo ÚAp@Â
éÆ ⁽¹⁰⁵⁾DÜwd æCp¾ éÏص ößv éÎ Ýëq ÝؾC :PvCÚkpÆ MÞD©Â Eßh
.lÜÆí× æßÏV Eßh ykßh p²Û ok ylF Ðص éÆ PvCíwÆ koß× ok
ШÝënÎC ÓDصC Ýëpwh ÓDF ÙÇòGÜÛ Ðç Р:lëD×p¾í× êpË@ëké@ëA ok
ßËF ⁽¹⁰⁶⁾D·Ü¤ÚßÜweë ÙèÛC ÚßGweë Ùç Þ DìÛlÎC ÷DìeÎC í¾ Ùèì·v
íÛDwÆ éZ Ökp×ÝëpNoDÇÛDëq Þ ÝëpNlF éÆ Ùçk pG@h D@Ø@z é@F Ý@× D@ëA
pǾ Þ PvC DìÛkíÊlÛq ok ÚDzíµDw× ÖDØN é@Æ íñD@è@ÛA ?l@Ü@O@w@ç
Þ ækßèìF ÚDzDèzÔNÖDØN éÆ íÎDd ok lÜÜÆí× Eßh oD@Æ l@Ü@Ü@Æí@×
ÍDìh ÚDzkßh :((D·Ü¤ÚßÜweë ÙèÛC ÚßGweë)) .PvC éW@ì@O@Ûí@F
Ðص lF ¸ÂCÞ ok éÆ íNoߤ oklÜÜÆí× Ðص Eßh lÛoCk l@Ü@Ü@Æí@×
.koCk êkDëq êDçéëAlìW× ÚAp éÜì×q ÝëC ok .lÜÜÆí×
PëA Örërµ Þ í×CpÊ oDìwF oDìw@F é@S@dD@G@× Ù@ç qC ÖoCk í@ÛD@O@vCk
éÆ @ (oD©d Ýì×A) ⁽¹⁰⁷⁾lçlF MDWÛ Co ÞC lÛÞClh @ êp@²@O@Ü@×ÕC
íçDÊ ,íËGϬ ÖDëC ok .ÖkßF éSdDG× Ùç ÚD¡ëC D@F ÍD@v ækqCÞkkÞl@d
ÙëkßFéGϬ ÚD×Þk pç .ÙìO¾oí× kDFA ÀWÛ éF ÚD迤C qC Þ ÚDè¿@¤Cé@F
ælÇ¡ÛCkok éÆ kßF êkp× ÙìÛDvpF ÖDØNC éF Co cß®v éÆ kß@F È@ëkr@Û
Ùç ykßh,kßF íGëpº Þ H@ì@W@µ ÖkA Þ kß@F æl@ÛCß@h uok Áß@Ã@d
¦iz ÝëC PÂÞ Èë.ÖoClÛ íFDwd Þ Pvok Hçn× Þ Ýëk Ý× P¿Êí×
íÊorF MDØÏÆ íÏìh pGØ»ìJ!íÛÔ¾ :kßF éO¿Ê D× rërµ éSdDG× Ùç é@F
ÚDÜiv HìWµ ,ÖCækpÆ Mpìd ,ÙÜÆí×é·ÎD®× ÖoCk Cp@ì@hC Ý@× !koCk
ÝëC Þ ,PvC ÉorF éOGÎC éÆ kßF éO¿Ê ÞC éF ÚD¡ëC.PvC ÉorF pG@×D@ì@J
?ÖoClÛ Äd CpZ .íñßËF Co ÝëC éÆ êoClÛ Äd DØz:kßF éO@¿@Ê ¦@i@z
pGØ»ìJ éF éÆ Ý× íÎÞ ,êCéOzCk éÂÔµ pGØ»ìJ éF ÔGÂßN é@Ç@Ü@ëC êCp@F
.ÙØè¾í× pOèF ßN qC ,ÙOwç ½p¬ íF ÞÖoClÛ éÂÔµ
pÊC .PvCíOvok ½pd ,½pd ÝëC íÎÞ ÖoClÛ êoDÆ HÏ®× Ð¤C éF Ý×
é¾p®Çë ,H¥·N .(lÜÆMÞD©Â lÛCßNí× pOèF) lzDF éOzClÛ H¥·N ÚDwÛC
lÜÜÆí× ÍDìh í©·F PvC H¥·NÞk pç í¿Ü× Þ PGS× H¥·N ,Pw@ì@Û
H¥·N qC íÜëkÓ H¥·N éÆ lÜÛCkíØÛ ,PvC(lF) íÜëk H¥·N (¯@Ã@¾)
H¥·O× bìç éÆ ÙëoCk íGçn×Ó ok íñDèG¥·O× D×.PvC p@Nl@F í@Ü@ëk
éÆ íOÂÞ ÙÜÆí× Mpìd D·ÂCÞ Ý× .lvoíØÛ Dè@Ü@ëC êD@Jé@F í@G@çn@×
éÆ íÛD×q Þ lÛCækßØìJ Co í¾CpeÛC pìw× ÚDÛCßV qC í@©@·@FÖß@Ü@zí@×
DØzlëDz ,ÙìÜÆ PGe¤ ÙìÜì¡ÜF pËëlÇë DF lìñDìF ÚDëDÂA éÆ ÖD»ìJD@è@ÛA
DF ÐñDw× ,lìÜÆíñDØÜçCo Co D× lìñDìF ,ÙìÛCkíØÛ D× éÆ lëCælìØè¾ êrìZ
êoDÆ pç ,lÜëAíØÛ ,PwìZéì©Â ÙìÜìGF DN ÙëoCnËF ÚDì× ok pË@ël@Ç@ë
Þ ÙëCækpÆ EDiOÛC Co ÚDØçCoæqDN D× lÜëßÊí× ,lÜëAíØ@Û Ù@ì@Ü@Æí@×
êpǾ Þ éëp²Û CpìhC ÚßZ ÙëAíØÛÝ× kßF éO¿Ê ÚDzp¿Û Èë .ÙìñAíØÛ
,PvC êß ¢Ã®Ü× Þ é¡ëlÛC @ ÞC pìG·N éFB íÛÔ¾ Þ ÖCækpÆ EDi@O@ÛC Co
H¥·N íGçn×Ó ok ÚÓC ßN !DÂA .lÜÆ ælìõ íFÞ ÍrÎrO× Cp× Ùvp@Ní@×
H¥·N íçDÊ ,PwìÛ íGçn× H¥·N DèÜN PvC oß¿Ü×éÆ íG¥·@N êoCk
íñDèçÞpÊ oDZk ÚßÜÆC D× .PvC pNlF íGçn× H@¥@·@N qCí@G@çn@×Ó
ÝëC Þ ÝÎDv ÝëC lÜG@¥@·@O@× Cl@ël@z í@G@çn@×Ó ok é@ÆÙ@ì@O@w@ç
qC Co ÚDNkßh ÐñDw× .ÙìOwç ækD×A D× ,lìñD@ì@F ,((l@ì@dß@NÚß@ÛD@Æ))
éÛ Þ PvC íñCßµk Þ ÌÜV éÛ ,PvC Ä®Ü× .lìÜÆ cp@®@× kCqAÚß@G@ëp@N
MöCpVíOd ÚD¡ëDèFDOÆ ok CpZ !?lÜÜÆí× oCp¾ CpZ xJ ,í¡e¾ ÞÈOÆ
MDëp²Û ÞlÜÜÆ cp®× Pwç éÆ ÚDÜaÛA Co ÚßìèÎC MDëp²Û lÜÜ@Æí@Ø@Û
ÙwìÎDëpND×))EDOÆ ok ⁽¹⁰⁸⁾ÝìÎDOvC !?lÜÜÆí× jw@× Co Úß@ì@è@ÎC
DìÛk lëßÊí× Èërì¾DO×½ÔhpF ÈìOÎDëk)) :lëßÊí× ((ÈìO@ÎD@ëk
.koßhíØÛ ÚDÇN ykßh êDV qCDìÛk lëßÊí× Èërì¾DO× Þ ,koCk PÆpd
,CrW× ,lÜ®GNp× pËëlÇë DF öDìzC lëßÊí×Èërì¾DO× ½ÔhpF ÈìO@ÎD@ëk
Þ PÆpd éëp²Û éÆ íÎDd ok ((lÜOwìÛ pËëlÇëDF «DGNoCíF Þ ,kp@¿@Ü@×
êCpF - lëCéOzCnÊ íËOwFCÞ Ð¤C Co ¢ØvC DØz éÆ -Co «DGNoC éëp²@Û
Co ÚDèV ,éØç qC ¢ìJ éÆ lÜOwç ÚßìèÎC ÝëC Þ ,lÜO¿Ê ÚßìèÎCoDF ÝìÎÞC
pì²ÛCo pËëlÇë DF ÚDèV êCrVC é®FCo Þ lÜOwÛCk ÚDwÛC Èë é@Îr@Ü@×é@F
pì²Û Co pËëlÇëDF ÚDèV êCrVC é®FCo íÜ·ë ,pÇìJ Èë êD@©@µC é@®@FCo
ÐG êkCp¾C .lÜOhDÜzÈìÛDÆoDÊ é®FCo íÜ·ë ,pÇìJ Èë êD©µC é®@FCo
ÝëC êoCÞCrGv êkDç Ô× UDdÔS× Dë Þ ÞC kßh ÝìÜaØç Þ DÜìv íϵßF qC
Co ÚßìèÎC êDè¾pd lÜÜÆíØÛ MöCpVCpZ ÍDd .lÛCé@O@¿@Ê Co H@Ï@®@×
Pwç éÆ Co éaÛA pÊC lÜÛCkí× ÚßZ ?lÜÜÆcp®× Pwç éÆ ÚD@Ü@a@ÛA
lÜOwç ⁽¹⁰⁹⁾ PwìÎAælëC DèÛA (lÜëßÊí×) .lÛoClÛECßV lÜÜÆ cp®×
éÆ éO¿Ê íwÆ éZ ?éZ íÜ·ë PwìÎAælëC phA !⁽¹¹⁰⁾PwìÎDëpND× D× Þ
êkßVÞ D× éÆ PvC lÜÏF é¡ìØç ÚDzkCk DèÛA !?lÛCPwìÎAælëCÚß@ì@è@ÎC
(lÜëßÊí× æoCßØç ÚßëkD@× í@ÎÞ) .Ù@ì@O@w@ç ⁽¹¹¹⁾ P@w@ì@ÎDñoÞ
Þ éO¿Ê ÝìÜaëC (P@vC Úß@ì@è@ÎC ÚD@zoß@²@Ü@× é@Æ)Ù@w@ì@ÎAæl@ëC
.ÚDÜaÛAÙwìÎDëpND×
éÆ ÚDwÛCÝçm Þ éÜëA ÚDì× DçéGz éVÞ qC íÇë éÆ PvC PèV ÝëC §pº
PvC ÝëC ,koCk ÚCÞCp¾éìÇN HÏ®× ÝëC êÞo ÚApÂ Þ PvC íFßh éGz éVÞ
íÜ·ë ,koCk MoÞp¨ cÞoÞ pǾ ÚkßF Ì@Ûo í@F ,P@hD@Ü@z êCp@F é@Æ
éÇÛDÜZ ,lzDGÛ oDÆ ok í¿Ü× Dë PGS×H¥·N Þ §p× Þ §pº éÛßËa@ì@ç
pç éF éÜëA .lÜÆ xÇ·Ü× íFßh éF) Co DèNoߤDN lzDF ÌÛo íF lëDF é@Ü@ëA
.lçkí× pìì»N Moߤ ¸¨Þ ok ,lzDFECph éÆ PGwÛ
ÙçDF PèV Èë qC pÊC íÎÞ ,PvC Ýçm Þ éÜëA ÚDì× íèìG¡@N È@ë Ý@ëC
éÎöDw× êCpFD× éÆ lÛoCk Áp¾ pËëlÇë DF ÀÏOi× MDèV ok lÜzDF éì@G@z
.ÙìÜÆí× ækD¿OvC ÚA qC PhDÜz
:Ýçm Þ éÜëA êDèNÞD¿N           
íÛD·× uDÇ·ÛC .1
íFDëD®h .2
DçDÜ·× ,lÜÆí×xÇ·Ü× Co DèNoߤ ¯Ã¾ éÜëA éÆ PvC ÝëC DèNÞD¿N qC íÇë
Þ ÌÛo Þ ÐÇz lOwëDFéÜëA ÐFDÃ× ok ÚDwÛC pÊC .lÜÆíØÛ xÇ@·@Ü@× Co
?PvClìJ Ùç ¢Ã¡µ ?PvClìJÙç ¢Øϵ DëA D×C ,PvC ClìJ ¢@Ø@W@d
éÜëA ,éÛ ?lÜÆí× xÇ·Ü× éÜëA Ùç Co ¢NDvDwdC?PvClìJ Ùç ¢OGe@×
éÜìÆ Þ MDvDwdC Þ Ä¡µ Þ Ùϵ ÚDwÛC Ýçm íÎÞ .koClÛ oDÆDçrìZ ÝëC éF
.lÜÆí× xÇ·Ü× Ùç Co íÛD·× (íÜ·ë) lÜÆí× Åok Co½p¬
íçDÊéÜëA éÆ PvC ÝëC PvC pOØè× íÎÞC éF PG@w@Û é@Æ ÖÞk MÞD@¿@N
qC pOÊorFCo ¢ÏFDÃ× öíz ,p·Ã× éÜëA Èë ÔS× .lçkí× ÚD¡Û æD@G@O@zC
êpËëk ÐÇz éFCo kD·FC êCéÛCßOvC éÜëA Dë Þ ,lçkí× ÚD¡Û Pwç é@a@ÛA
pOØÆ Co Moߤ §pµÞ pNqCok Co DèÛClÛk Þ íÜìF ÔS× ,lçkí@× ÚD@¡@Û
éF lÛCßNí× Ýçm D×C lÜÆí×D®h íçDÊ Ùç ÚDwÛC Ýçm .lçkí× ÚD¡@Û
éÜëA íÎÞ ,PvC ækpÆ æDGOzCéÆ lØè¿@F Þ kp@G@F í@J ykß@h êD@®@h
Co kßh êD®h éÇÛA ÚÞlF lÜÆí× D®héÜëA .PwìÛ XÜv D®h Þ EDëD®h
lÜÆí× À¡Æ Co ykßh êD®h DèÜN éÛ ÚDwÛC Ýçm(éÇÜëC) pNÓDF Þ .lFDìF
cÔ¤C qC pìº ÚkpÆ À¡Æ .lÜÆí× rìÛ cÔ¤C Co kß@hêD@®@h é@Ç@Ï@F
Þ PvC ækpÆ æDGOzC DWÜ@ëC é@Æ l@Ø@è@¾í@× Ù@ç ,Ý@çm .P@vCÚkp@Æ
ok éÆCo íFßZ íOÂÞ Ýçm .PwìZ æDGOzC ÝëC cÔ¤C æCo éÆ lØè¾í×Ùç
Co ÝëC Pϵl·F ,lÜìFí× ¯Ïº éÆ lÛCkí× lÜìFí× éOwÇz éO¾o Þp@¾ EA
ÚD¡Û Ùç Co ¯ÏºÝëC cÔ¤C æCo Þ lÜÆí× À¡Æ lÜìFí× ¯Ï@º Cp@Z é@Æ
.PvC Ä®Ü× éÎöDw× éÆ lçkí×
íñDçoDì·×Ä®Ü× ok .kpFí× íJ ykßh êD®h éF Þ lÜÆí× D®h ÚDwÛC
Co ykßh ÝçmêDçD®h lÛCßNí× DçoDì·× ÚA DF ÚDw@ÛC é@Æ koCk kß@VÞ
D®h Ùç DçoDì·× ÚADëA éÆ lëAí× ¢ìJ Te@F Ý@ëC ÍD@d .l@Ü@Æ cÔ@¤C
xJ lÜzDF D®h ÐFDÂÙç DçoDì·× ÚA pÊC ?lÜÆíØÛ D®h Dë Þ l@Ü@Æí@×
ÚA éF ÖÔÆ ÐÃÛ Ùç qDF Þ ,ÙëoÞDìFíëDçoDì·× lëDF rìÛ DçoDì@·@× ÚA êCp@F
,lÛD×íØÛ íÂDF êDçoDì·× Þ (l×DWÛCí×ÐwÏwN éF éÆ) ÙìÜÆí× DçoDì·×
?PvC êoDì·× éÛßËZ ÝëC PvC pënJDÛD®hD× oDì·× pÊC Þ
Èë ,kßzí×ClV ¢çCo HOÇ× Þk éÆ PvDWÜëC ?íÜìµ Dë PvC í@Ü@çm
,ÙëoClÛ lzDF D®h(cÔ¤C) oDì·× éÆ íÜçm oDì·× D× lÜëß@Êí@× æl@µ
cÔ¤C oDì·× PvC PìÜìµéÆ ((Ðص)) ,pìh l@Ü@ëß@Êí@× ÚCp@Ë@ëk
éÆ PvC ((PhDÜz oDì·× ))éÎöDw× ÝëC éÆ ,PvC íÜ@çm êD@çD@®@h
.PvC éÜëA Þ Ýçm MÞD¿NÞk ÝëC .ÙìÜÆí× TeF éÛDÊClV
íçDÊAkßh .3           
¢ÏFDÃ×ok éÆ Co éaÛA éÜëA éÇÜëC ÚA Þ PvC pOØè× ÖÞk qC qDF Ößv MÞD¿N
xÇ·Ü×ykßh ok ykßh íÎÞ lÜÆí× xÇ@·@Ü@× kp@ì@Êí@× oCp@Â
lÜÆí× ÅCokC PvC¸ÂCÞ ypFCpF ok éÆ Co éaÛA Ùç ,Ýçm íÎÞ ,kßzíØÛ
DJÞoC qÞp×C é¿vÔ¾ éÆ êpìG·NéF .PvC EDëkßh íÜ·ë ,Co ykßh Ù@ç Þ
ÚDw@ÛC Ý@çm P@vC æl@z é@Ø@Vp@Np@ì@hC êD@è@ÎD@v ok Þ l@ÛCækoÞA
qC æDÊA éÆ oß®ÛDØç ,((æDÊApìº))¯Ã¾ é@Û P@vC ((æD@ÊAkß@h))
,¯Ïº íñClOFC pìG·N éF .Pwç Ùç kßhqC æD@ÊA ,P@vC ÚÞp@ì@F êD@ì@Ûk
ykßh ok Ùç ykßh lÜÆí× xÇ·Ü× ykßhok Co ÚDèV éÆ oß®ÛDØç
qC íÇë ÝëC Þ l@çkí@× ÚD@¡@Û Ù@ç Co ykß@h ,kß@zí@×x@Ç@·@Ü@×
ÄØ·N Èë éF é¿vÔ¾ ,éÜì×q ÝëC ok Þ ,PvC í¿wϾ ÐñDw×ÝëpO¿@ëp@±
íÜ·ë @ DèìçDÊA pëDv ok éÆ PvC ÝëC ÚA Þ lÛCælìvo íÃìØ@µoD@ì@w@F
PvC rìZ Èë æDÊA @ lÜÆí× ClìJ í@çD@ÊA D@ì@Ûk é@F ÚD@w@ÛCí@O@ÂÞ
éaÛAÞ ,(PvC Ý× Ýçm ok éÆ ÚDèV qC íNoߤ) pËëk rìZ íçDÊA,(Ý×)
okD×C .(íÜìµ ÙÎDµ) PvC êp@Ë@ëk r@ì@Z æl@z ÚA é@F æD@ÊA ,ÚD@w@ÛC
íçDÊA Ð×Dµ,æDÊA Ð×Dµ (ykßh ÄìÂk êDÜ·× éF) ((íçDÊAkßh))
ÚA ok ÚDwÛC x¿ÛíÜ·ë ,(PvC íÇë év pç) ÞC éF ælz íçDÊA Ð×D@µ Þ
éF) ,ykßh éF ælzæDÊA Ùç Þ PvC íçDÊA Ùç ,PvC æDÊA Ùç l@dCÞ
éÆ ((Ý×)) ÝëC éÆ PvDWÜëC.PvC íçDÊA éGÜÏ Èë (éÛDì×Dµ pìG@·@N
MCm éF ÚDwÛC Ùϵ DØÇd cÔ®¤CéF ) l@Ü@Æí@× Åok Co ÚA x@Æ p@ç
êo߬ (PvC ÍßÃ·× Þ ÐÂDµ Þ Ðõ kDeNC Dë ,PvCêoß©d Ùϵ ykßh
êCpF ((DWÆ)) ÚßZ ,koClÛ í@Ü@·@× ÚA êCp@F ((D@W@Æ))é@Æ P@vC
íOÂÞ .DWÛA Dë DWÜ@ëC (Ô@S@×) l@zD@F l@ëkp@N Ð@FD@Â é@Æ P@vCêkoß@×
,lëAíØÛ íÆ ,lëAíØÛ DWÆ ((Ý×)) Ý@ëC ok ,((Ý@×))l@ìñß@Êí@×
P¿Ê kßzíØ@Û .l@ëAí@Ø@Û Ù@ç ÖCl@Æ ,l@ëAí@Ø@Û ((í@w@Æé@Z))
qDF Ùç Ý@ëC .P@w@ì@Û oCkp@F ÖCl@Æ ((Ý@×)) Ô@¤C .((Ý@×))ÖCl@Æ
pFé¿vÔ¾ éÆ êpënJDÛézlh ÐìÎk ÝìÎÞC Þ ,PvC ÐñDw× ÝëpO¿@ì@®@ÎqC
((Ý×)) íçDÊAkßh£Dh ¸¨Þ ÝëC lÛoÞAí× x¿Û kpWN Þ cÞo kpWN
Co PhDÜz éÏòw× D× ÚßZ íÎÞ,(ykßh éF ÚDwÛC íçD@ÊAkß@h) P@vC
.ÙëonËF oCÞPvpè¾DèÜëC qC lëDF ÙìÜÆí× ívopF
ÙìØ·N.4           
ÄìØ·N.5           
:ÙëkpÆ §pµÐG éwÏV éÆ PvC ÚDØç éÜëA DF ÚDwÛC Ýçm ÖoDèZ MÞD¿N
ÝëC æom Èë ,lÜÆí×xÇ·Ü× kßzí× ¸ÂCÞ ypFCpF ok éÆ Co éZ pç éÜëA
ok éÆ Co éaÛA Ýçm íÎÞ,lÜÆ xÇ·Ü× lÛCßNíØ@Û Co ½p@¬ ÚA Þ ½p@¬
.lçkí× ÙìØ·N íçDÜO×DÛéF l·F Þ lÜÆí× xÇ·Ü× Pwç ¢ÏFDÃ×
ÙìçCßhí×,PvC Ýçm Þ éÜëA ÙWÜJ MÞD¿N æoDFok éw@Ï@V Ý@ëC T@e@F
((éëA)) éF ÚA qCÚAp éÆ íOhDÜz ÚA @ íèÎC íÏ÷N íîÜ× PhD@Ü@z
.ÙìØè¿F Co @ lÜÆí× pìG·N
xÇ·Ü×DèNoߤ ÚA kßh ¯Ã¾ ,lÜÆí× xÇ·Ü× Co DèNoߤ ,éÜëA í@O@ÂÞ
Ýçm êCpF DèNoߤÚA qDF ,lÜìFí× Co DèNoߤ Ýçm íOÂÞ D@×C ,kß@zí@×
ÚA ok qDF Þ ,lÜìFí× Co êpËëkêDèNoߤ DèNoߤ ÚA ok Þ kßzí× êCéÜëA
Co êpËëk êDèNoߤ DÛDìdC PvC éO¾pÊoCp l·F ÚA ok éÆ íñDè@Noß@¤
PvC êl·F év éÜëA Èë éÎrÜ× éF Ýçm ÙìñßÊí×éÆ PvC ÝëC .lÜìFí×
év Ýçm ,lÜOwç êl·F Þk DçéÜëA pÊC ,(lzDGÛ ¦ÂDÛpìG·N Ý@ëC p@ÊC)
Co l·F oDèZ Ýçm lçkí× ÚD¡Û Co l·F év é@Ü@ëA p@ÊC Þ ,P@vCêl@·@F
o߬ éF DèÜN éÛ Þ ,lçkí× ÙìØ·N Þ é·vßN D@è@Ü@N é@Û ,l@çkí@×ÚD@¡@Û
.lëDØÛí×mß¿Û rìÛ íÃص Þ êkßص o߬ éF (éÇÏF) lÜÆí× êÞp¡ìJíþC

êCéëA PhDÜz           
ækpÆ((éëA))éF pìG·N ÚA qC ÚAp éÆ PvC ÚDØç íÏ÷N PhDÜz ´ßÛ ÝëC
Þ MCßØwÎC ÄÏh éNDëAÝ×Þ :PvC æl×A ÚAp ok éÆ éëA ÝëC lÜÛD@× ,P@vC
Ý× Þ :é¿ëpz éëA ÝëC DëÞ ⁽¹¹²⁾ ÙÇÛCßÎC Þ ÙÇOÜw@ÎC ½Ô@O@hC Þ §oÓC
Þ ÷kß× ÙÇÜìF зV Þ DèìÎC CßÜÇwOÎDVCÞqC ÙÇw¿ÛC Ý× ÙÇÎ ÄÏh ÚC éND@ëC
êCpF éÛD¡Û Þ éëA æpwÇë Co P·ìG¬ÙÎD@µ ÖD@Ø@N ÚAp@Â ⁽¹¹³⁾ ø@Ø@do
DëA ÙìÜìGF lëDF D× .PvC ÚAp pìG·N ÝëC .lÛCßhí×P·ìG¬ öCoÞD× PhDÜz
éF p¥eÜ× ?PvC é·ìG®ÎCöCoÞD× PhDÜz éF p@¥@e@Ü@×Úkß@F é@ëA Ý@ëC
PhDÜz)êCéëA PhDÜz ÝëC Ùç P·ìG¬ kßh ok ,éÛ Dë ?PvClhPhDÜz
lzDF éOzClÛ éÛßØÛP·ìG¬ kßh ok pÊC .koCk éÛßØÛ Ýçm íØWÜJ l·@F
íOÂÞ íÎÞ ,lzDF ÐÇ¡×íØÆ ÚDwÛC Ýçm êCpF ¢ÎßG P@vC Ý@Ç@Ø@×
qC D× êDèOhDÜz qC êoDìwF íÜ·ëB koCk éÛßØÛ P·ìG¬ kßh ok ÙìÜì@G@F
Ýçm ÙWÜJ l·F éF éÆ PvC íOhDÜz ,PvCêCéëA PhDÜz ,P·ìG¬ kß@h
l·F ÚA DF éÆ kßzí× «ßFp× êl·F éF éÆ PvC íOhDÜz,kßzí× «ßFp×
íOhDÜz l·F ÚA DF ,ÙìvDÜzí× Co Clh D× é@Æ P@vC Ý@çmí@O@hD@Ü@z
ÙÎDµéF ,ÙìÜÆí× ClìJ Ð×DÆ ÚDØëC Þ kDÃOµC cÞo kßVÞ éF D× éÆ PvCÝçm
éF Þ ,ÙìÜÆí×ClìJ kDÃOµC Hìº éF ,ÙìÜÆí× ClìJ kDÃOµC é·ìG®@ÎCöCoÞD@×
éF Þ ,ÙìÜÆí× ClìJ kDÃOµCHìº éF ,ÙìÜÆí× ClìJ kDÃOµC PëßÜ·× Þ DÜ·@×
Þ éëA ,P·ìG¬ éÇÜëC éÎöDw× pËëkB ÙìÜÆí× ClìJ kDÃOµC PëßÜ·× Þ DÜ@·@×
.lz lçCßh ÚDvA oDìwF D× êCpF,PvC é·ìG®ÎCöCoÞD× éÛD¡Û
ÚDèVuDvC pF DèësßÎßñlëC éÆ ÖkpÆ §pµ ÍÞC éwÏ@V é@Æ í@G@Ï@®@×
ívDÜz ÚDèV Þ,PvC DçívDÜz ÚDèV uDvC pF DçíÜìFÚDèV Þ ,DçíÜìF
PhDÜz DN D× .lçkí× éWìOÛDWÜëC ,PvC DçívDÜz PhD@Ü@z uD@vC p@F
íÜìF ÚDèV ÙìÛCßNíØÛ Þ ÙìzDF uDÜzÚDèV ÙìÛCßNíØÛ ÙìzDGÛ uDÜ@z
íÜìF ÚDèV uDvC pF lëDF ÙìzDF éOzCk éÆ êsßÎßñlëCpç Þ ,ÙìzDF éOzCk
.lzDFD×
éÆ ÙëoCk P·ìG¬ PhDÜz ok D× éÆ íëDçéÛß@Ø@Û ÚA Ù@ì@Ü@ì@G@F ÍD@d
((êCéëAPhDÜz)) Co DèÛA D× éÆ lÜOwç íñDèOhDÜz ´ßÛ qC DçéÛßØÛÝ@ëC
qC pìº Þ kßzí×ClìJ Ýçm ÙWÜJ l·F æCo qC éÆ íOhDÜz íÜ·ë @ Ùëlì×D@Û
@ koCk é·vßN Þ ÙìØ·N éGÜV¯Ã¾ éÆ PvC íFpWN íØϵ íîÜ× PhDÜz
.lÜ×ClÆ