HÏÂÚkpÆ ÅDJ DF Ý× !½ßwÏì¾ êDÂA :lëßÊí× ½ßw@Ï@ì@¾ é@F ½oD@µ
Co ÚDèV ,Ökßhx¿Û ÚkpÆ ærìÆDJ DF ,Ökßh HÏ ÚkpÆ ½D¤ DF ,Ökß@h
DØÎDµ ÚDwÛÓC ÷oÞpì¤,é¿wϾ íëßÊí× ßN .ÙÜÆí× xÇ·Ü× ßN qC pOè@F
ÄñDÃeF ÙÏ·ÎC ßç íëßÊí×ßN ⁽³⁴⁾,íÜì·ÎC ÙÎD·ÏÎ DìçD©@× D@ì@Ï@Ã@µ
ÝëC qC íçCßhí× éZ pç ,ÝÇF ÚDVÞpFßN ⁽³⁵⁾,éìϵ íçD× íϵ öDìzÓC
Ößzí× êCéÜìñA ,ÙÜÆí× ½D¤ ÙÎDµ ÐFDÃ× ok CoÖkßh Ý× ,ÝÇF DèzÔN
Þ é®FD¨ ÝëC ÞpF ßN ,ÙÜÆíØÛ Ùvo Ökßh ok í¡ÃÛ bìç ,ÙÎDµÐFDÃ× ok
bìç Ökßh ok Ý× ,lÜG@F ¢@Ã@Û P@×l@h ok Þ ÚCß@i@F Co æl@µD@ÂÚA
Ý× ok ÚDèV ,PÂßÛA ,ÙÜÆí× ÅDJ Co kßh í@ÎÞ Öl@Ü@Fí@Ø@Ûí@¡@Ã@Û
.ÙÜìFí× Co ÚDèV Þ klÜFí×¢ÃÛ
PìØçCíÛD¾pµ êDè¾pd ÝëC éF êpJ Þ PvC ½ßwÏì¾ È@ë é@Æ í@Ï@µß@F
pì²Û ÚDçpFÈë kßzíØÛ éÆ lvoí× í¾pd Èë éF í@O@ÂÞ l@çkí@Ø@Û
lëßÊí× ,kpÆé×DÂC ÚA pF È¡h íÏìh í¿wϾ Þ í¨Dëo êD@è@ÛD@çp@F
êDè¾pd ÐS×,PvDè¾oDµ êDè@¾p@d Ð@S@× ½p@d Ý@ëC ,Ý@Æ ¢@ëD@ço
¢ëDço lëßÊí× lvoí×½ßwÏì¾ ½pd éF íOÂÞ í¾oDµ .PvDèì¾ß@¤
PvC íØ¡ëpFC ÖpÆ ÐS× ÞC ,PvC ÙÊokpvykßh ÍDìh ÙÎDµ ok ÞC ,ÝÆ
ykßh Þ ælz é¿h ykßh ÍDìh éÛDh ok Þ ælìÜNykßh oÞk ÙñCk éÆ
,ÝÆ Dço Co ÝëC lëßÊí× ÚA Þ ,ÝÆ Dço Co ÚA lëßÊí× ÝëC.koClÛ p@G@h
Þ kpÆ ClìJ ÚD¾pµ éF íNÔëD@Ø@N p@Ø@µ p@hA ok í@Ï@µß@Fé@Ç@Ü@ëC ß@Ê
éF Þ PzßÛ lzDFí× yoDRA ÝëphA örV éÆ Co ((Ýì¾oD·@ÎCMD@×D@Ã@×))
.kpÆ ½CpOµC íÛD¾pµ ÐñDw× oClÃ×Èë
lëßÊíØÛÚAp .Co ÚA éÛ Þ lëßÊí× Co ÝëC éÛ ÚAp ?lëßÊí× éZ ÚApÂ
Þ ,Ík yCéØçéÆ lëßÊíØÛ ÝìÜaØç Þ bìç Ík ,Ðõ Þ x@d ¯@Ã@¾
Þ DçÞpØÏ .lÛCkí× ClVpËëlÇë qC Co DèÜëC êDçÞpØÏ ÚßZ ,bì@ç Ð@Ã@µ
éìÆrN lëßÊí× ,ívDÜ¡F Co MkßhéÇÜëC êCpF .lÜÆí× Áp¾ MDµß¨ß×
ÚDwÛC pìب ÁDصC éF lÛCßNíØÛ êÞDÇÛCÞoÞ uDÜ¡ÛCÞo bìç .ÝÆ x¿@Û
DÜzA ykßh éF Co ÚDwÛC ,x¿Û éì¿¥N Þ éìÆrN éÆ (kßzDÜzA) oClÃ@× ÚA
Co æCo ,íèÎC êDèOØÇd éÏwÏv Èë ,x¿Û éì¿¥N Þ éìÆr@ND@F .l@Ü@Æí@×
ÚDwÛCÙ¡Z êßÏV qC Co DçoDGº Þ lçkí× ÚD¡Û ÚD@w@ÛC é@F Co Åß@Ï@vÞ
.kpìÊí×pF

éOvCoA PvC íñCpv ,PÃìÃd

éOvDhpF kpÊ ußç Þ êßç

kpÊ PvDhpF éÆ DV pç éÆ íÜìGÛ

kp× PvDÜìF éZpÊ p²Û lÜìGÛ

ok H¬ÝÆ x¿Û éìÆrN êpìËFkDë H¬ íçCßhí× pÊC lëßÊíØÛ ÚApÂ
lëDF ,lÛCßh lëDF CoH¬ uok .PvC P¿× ½pd ,ÝëC .klÜFí× ¢ÃÛ PÎk
¢ëD×qA lëDF ,kpÆ é·ÎD®×DçoÞCk êÞo ,kpÆ é·ÎD®× DèëoDØìF êÞo P¾o
,íÛCßiF Co ¢vok lëDF êpìËFkDë íçCßhí@× MD@ì@¨D@ëo p@ÊC .kp@Æ
MCßØwÎC í¾ CmD× CÞp²ÛC Р.o߬ ÝìØç,ívDÜ¡F íçCßhí× Co P·ìG¬
oDèÜÎC Þ ÐìÏÎC ½ÔOhC Þ §oÓC Þ MCßØwÎCÄÏh í@¾ ÚC⁽³⁶⁾§oÓC Þ
(DçpǾ ÚDGdD¤ íÜ·ë DWÜëC ok ,EDGÎÓC í@ÎÞC) ED@G@ÎÓCí@ÎÞÓ MD@ëÓ
í¾ ÚÞpÇ¿Oë Þ ÙèFßÜV íϵ Þ Ckß@·@Â Þ D@×D@ì@ ÕC ÚÞp@Æn@ëÝ@ën@ÎC
pç êÞpØÏ ⁽³⁷⁾.Ô¬DF Cnç PÃÏh D× DÜFo §oÓCÞ MCßØ@w@ÎCÄ@Ï@h
yDF ÞCpÇÜ× ßN éÛ ,lìÜÇÛ «ßÏi× ÙçDF Co DèFDwd .PvClV êpËëk qCÖClÆ
Ùç Ík êÞpØÏ ,PvCkÞle× Ðõ Þ xd êÞpØÏ ,lzDF ßN pÇÜ× ÞC éÛ Þ
éÆ íÛAp ÝìØç .êpËëk EDwdÚA Þ koCk EDwd Èë ÝëC ,PvC kÞle×
Þ Dòìz ÚßØÏ·N Ó ÙÇNDè×C Úß®F Ý× ÙÇVphCÕCÞ)):lëßÊí× DW@Ü@ëC
ÝìÜZ ÝëC Þ ⁽³⁸⁾ ÚÞpÇ¡N ÙÇ·Î ÷lò¾ÓC Þ oD¥FÓC Þ¸ØwÎC ÙÇΠзV
,lÜÆí× Ðõ Þ xd æCo qC PhDÜz éF Mßµk ½ßwÏì¾ ÈëPÛß¡@h D@F
ÝënÎCÞ)):lëD×p¾í× @ pO¡ìF Þ @ ½oDµ Èë ÚDìF P¾D®Î DF pËëk êDVok
ok éÆ ÚDÛA ⁽³⁹⁾ÝìÜweØÎC¸ØÎ ÕC ÚC Þ DÜÏGGv ÙèÜëlÜÎ DÜì¾ CÞlçDV
,lÜzDF éOzCk PìÛ £ßÏh,lÜÜÆ ÅDJ Co kßh ,lÜÜ@Æ æl@çD@W@× D@× æCo
DèÛA éF oßÛ ,ÙìÜÆí× ÚD¡OëClç íGìºêDèçCo È@ë qC ,l@Ûqoß@F £Ô@hC
lÜÜÆ Åok Eßh Co íÊlÛq ÄëDÃd DN Ùìçkí×DèÛA éF PØÇd ,Ùìçkí×
Þ .kßz pNqDF ÚD¡Ø¡Z Þ pNÝzÞo ÚD¡Ïõ ,pNqDF ÚDzpǾDN ,lÜØè@¿@F Þ
,DèìÏVCmC oDèÜÎCÞ ,DèÏN CmC pØÃÎCÞ ,Dèìe¨Þ xØ¡ÎCÞ)):lëD×p¾í×r@ì@Û
D× Þ x¿Û Þ ,Dèìe¬D× Þ §oÓCÞ ,DèìÜF D× Þ öDØwÎCÞ ,Dèì¡»ë CmC Ðì@Ï@ÎCÞ
Ý× EDh lÂ Þ DèìÆq Ý×fϾC l ,DèëßÃN Þ DçoßW¾ DèØ@è@ÎD@¾ ,D@è@ëß@v
æDËeG¤ ¢FDN éF lÜÊßv:lÜÆí× pÆm Co P·ìG¬ ÍÞC ⁽⁴⁰⁾ .Dèì@vk
ÚßZ qÞo éF lÜÊßv ,lÜÆ EDO¾AêÞpìJ ÚßZ æD× éF lÜÊßv ,lìzoßh
,kpìÊí× Cp¾ Co ÚDèV éÆ æDËÛA HzéF lÜÊßv ,lçk ÔV Co lì@zoß@h
Co ÚA éÇÛA Þ Ýì×q éF lÜÊßv ,kpÆ DÜFCo ÚA éÇÛA Þ ÚDØvA éF lÜ@Êß@v
ÚDwÛC cÞo ÍClOµC éF lÜÊßv ,ÚDwÛC ÚDVÞ x¿Û éF lÜÊßv ,kpOwÊ
Þ íñDGëq qC kßzí× êoDV ¢ÇzC ÚDwÛC Clh éF !ÚApÂlëßÊí× DGëq éZ)
éF ,ÚDwÛC ÚDV ÍClOµC éF Ùw ,ÚDwÛC ÚDV éF Ùw ,(MD@ëAÝ@ëC À@®@Î
.⁽⁴¹⁾ kpÆ ÖDèÎC ÞC éF Co x¿Û) êCßÃN Þ oßW¾ éÆ ,PÃÏh ÍClO@µCÝ@ëC
ÅDJCo ykßh x¿Û éÇÛA lz oDËOvo DèìÆq Ý× fϾC l :lëßÊí×l·@F
½p¬pF lëDFCo Mkßh êDè¿·¨ !½ßwÏì¾ êDÂA êC !ÙÎDµ êDÂA êC .kp@Æ
pÊC .kßF ÖkAlëDF ,PwìÛ í¾DÆ ÙOwç oCßNCpFÓ ok Ý@× é@Ç@Ü@ëC .í@Ü@Æ
ÚkßF ÖkA ,ÝOzCk fìe¤PhDÜz «pz ,ízDF éOzCk PhDÜz íçCßhí×
pǾ Þ yDF ÖkA ,uÔÆpv ÞpF Þ yDFÖkA ,oCßNCpFÓ ok ÞpF ,yDF ÖkA .PvC
fϾC l .Ýì¡ÜF kDOvC uÔÆ pv Þ yDF ÖkA,ÝÆ xëolN Þ yDF ÖkA ,ÝÆ
Co yrërµ ÚDV éÆ íwÆ ÚA lz oDËOvo Dèìvk Ý×EDh lÂ Þ DèìÆq Ý×
éÆ íwÆ lz æoDaìF Þ PiFlF .kpÆ éìÆrN (Ökoßh ÙwÂDèÛA éF Ý× éÆ)
uk ,P@vC ((uk)) ækD@× qC ⁽⁴²⁾ D@è@ì@vk .kp@Æ x@ëol@NÞC ok
íϤC ÝO× ok (íwÆ éÇÜëC ÐS×) ,ÚkpF ÙÏ ,Úkp@Æ À@ëp@e@Ní@Ü@·@ë
,kpGF ÙÏÂælz Ùì²ÜN lÜv Èë ok Dë ,lÜÆ koCÞ ¯Ïº ,ÀÎå× Èë fìe¤Þ
êrìZ Dë lëCr¿ìFÚA pF íGÏ®× êpËëk Þ lwëßÜF EDOÆ Èë íwÆ éÇÜëC Dë
íF ÚA qC íÏÆ éF ÀÎå×cÞo éÆ lëßËF Co íÏñDw× Þ l@Ü@Æ ½n@d ÚA qC Co
æoDaìF ³¾Dd éÆ PwìÛÖßÏ·× :D× êp·z êDèFDOÆ Ð@S@× ,l@zD@F p@G@h
êp·z éOvCßh éÆ íwÆpç .PvC ækßF éZ éO¿Ê éÆ í@ÎÞC êD@çp@·@z
éOzCkpF ,lÜÆ íØÛ yßÊ êldClzDF ykßh ÖDÛ éF pÊC éÆ ælëk lëßËF
éOzßÛ ykßh ³¾Dd (ÚCßëk) ok Þ éOzCnÊyphA ((D²¾D@d)) È@ë
DèìÂDeÎC Þ PwìÆ íϤC ³¾Dd éÆ koÞA Pvk éF lëDFíOØdq éZ DF .PvC
p·z yCé¾pd íÜ·ë ,ækßGÛ pµDz ypص é@Ø@ç ok ÖD@ì@h.P@vC ÖCl@Æ
íØìÇdkp× , PvC éOzCk íëÓDF Þ íÎDµ íÏìh êp·z ÁÞm íÎÞækß@G@Û
Èë éF ,PvC lìdßN ÐçCÞ PvC êldß× kp× ,PvC íÛClì¨Dëo kp× ,PvC
Þ Ý×)) ÚCßܵ éF íϵßF Þ kßhqC é¡ìØç Þ PvC íϵßF kpÊDz é®vCÞ
ok)lÜÜÆí× ÐÃÛ ÖDìh qC YßJ êDçp·zéØç ÝëC .lÜÆí× kDë ((ÙØÏ@·@×
,PÃÏh é¿wϾ éF ¸VCo éÆ DèÜìØç @ ÐñDw@×Ý@ëC ko ok ÞC (é@Æ í@ÎD@d
éÆ koCk éÎDvo Pwç ¢ëDçp·z ok æpìº Þ P×pdé¿wÏ@¾ Þ À@ì@Ï@Ç@N
¯Ã¾ ypص éØç ok lÜëßÊí× .lÛCækpÆ IDZ Dèëp@¥@×Þ D@è@ëÞoß@z
éO¿Êí× p·z íçDÊ Þ ækßF íÂÞmDF kp× . PvC éO¿Ê íµDFoækr@ÛD@z
¢ëp·z ÁÞm íOÂÞ Ùç pµDz (éO¿Ê í× p·z íçDÊ éÆ íϵßFÐ@S@×)
æphÓDF .ÚA pv éF pv Dë koCnÊ í× ÝëC pv é@F p@v D@ë l@Ü@Æí@×Ð@Ê
ÍDd .PvCÙϵ ÚDFq qC pìº ,PvC PØÇd ÚDFq qC pìº p·z ÚDFq ,PvCp·z
.koClÛ kßVÞ éÆ Dè¾pdéZ PvC ÖDìh ÖDÛ éF éÆ MDìµDFo ÝëC ok lìÜìG@F
ækpÆ Àëp·N DGëq éZ ÚAp .ÀëpeNlÜëßÊí× ,uk lÜëß@Êí@× Co Ý@ëC
¯Ïº ½pd EDOÆ ÝëC ok ,íFDOÆ Èë ßN!ÚD@w@ÛC êC :l@ëß@Êí@× !P@vC
PvC fìe¤ ßN PhDÜz éÆ DVpç ,xëßÜ@FP@vok í@Ü@·@× ,x@ëß@Ü@Û
EDOÆ ÝëC éF íÜÆ PGR Mkßh x¿Û cßÎ pF í¯Ïº½pd pç ,(xëß@Ü@F)
éF éÛ éÆ êpìËF kDë ½phr× Þ lÛpZ Þ ß»@Î é@Zp@ç ,êCækp@ÆP@ÛD@ì@h
( êCækpÆPÛDìh EDOÆ ÝëC éF) PNphA kok éF éÛ Þ koßhí× PëDìÛkkok
éÆ PwìÛßN ÚDV ÝëC Àìd lëßÊí× ÚAp D@è@ì@vk Ý@× ED@h l@Â Þ .
Þ DèìÆq Ý× fϾC lÂ?íçlF æCo Mkßh pǾ ok Co kCrhp¾ ¹Þp¾ êDçp·z
éÆ í¾Ôh pç Þ lëDìFPìÜçm ok éÆ íºÞp¾ pç Dè@ì@vk Ý@× ED@h l@Â
éF ,ÝÇÛ PÛDìh !ÚDwÛC êC .êCækpÆPÛDìh EDOÆ ÝëC éF íÜÇF Co ypÇ@¾
Þ ,ÚDV ÝëC ÝOzClèËÛ ÅDJ ok ßN êoDËOvoéÆ lÜÊß@v Mkß@h ÚD@V
.PvC ÚA ÚkpÆækßÎA ok ßN íOiFlF
éF ÙëkpƧpµ ÔG éÆ (êoCrFC Þk) ÚA ÐS× Ùç Co oCrFC ÝëC ÚAp@ x@J
éØç éOGÎC) ½oDµÈë ÐS× ,í¾ß¤ Èë ÐS× rÆpç D×C lvDÜzí× PìØvo
ÐS× ,(lÜOwç Ùϵ Þ pǾÐçC íÏìh DèÛA qC í©·F ,lÜOwìÛ o߬ ÝëC D¾pµ
,ÞpÛ Ùϵ ÍDGÛk lëßÊíØÛ éOzCkkßVÞ lÜç êDìÛk ok éÆ DèÛA qC í©·@F
Ùç Ðص ÍDGÛk ,ÞpF Ùϵ ÍDGÛk lëßÊí×ÚAp .x¿Û éìÆrN ÍDG@Ûk Þp@F
ÈìÇ¿N pËëlÇë qC Co Þk ÝëC ,ÞpF Ùç êßÃN ÍDGÛk,ÞpF ÙÏ@µ ÍD@G@Ûk ,Þp@F
,yßÊ ÚkpÆ Ðì®·N ,Ù¡Z ÚkpÆ Ðì®·N íÜ·ë ªe×êCßÃ@N .Ý@Ç@Û
Ík kßF í¾DÆ !?kpÆ ÄÏh Co DèÜëC Clh éZ êDF xJ ,pǾ ÚkpÆÐì®@·@N
ÐÃµÞ yßÊ Þ Ù¡Z pËëk ,kpÆí× ÄÏh íëßÊ í× ßN éÆ DÜ·× ÚA éFCo
Þ £ÔhC ÞíÆDJ pìÃeN ,éÛ Ùϵ pìÃeN kpÆíØÛ ÄÏh Co pǾ Þ uCß@d Þ
.éÛ Ùç x¿Û éìÆrN
ÙëoCk íe®vPhDÜz D× . PvC PhDÜz MDVok éÏòw× D× êl·F éÏòw×
PhDÜz yCækDv íÏìhéVok Èë íÃص PhDÜz . íÃص P@hD@Ü@z Þ
Ùç íÃص pìG·N Èë éF CoÚA éÆ ÚA qC p@NÓD@F é@Vok ,P@vC í@e@®@v
DëA .PvC í¿wϾ PhDÜz ,pËëkéVok ,PvC íØϵ PhDÜzlÜ@ëß@Êí@×
éÏòw× ykßh ÙëoClÛ Dë ÙëoCk í¿wϾ PhDÜzqC CrW× íØϵ PhD@Ü@z
ok ÕC öDz ÚC Co êpËëk ÐñD@w@× Þ P@hD@Ü@z MD@Vok.P@vC êp@Ë@ëk
.kpÆ ÙçCßh §pµ ælÜëAMDwÏV
PhDÜz ¸FDÜ× 
é×lÃ×           
ÙìdpÎC ÝØdpÎC ÕC ÙwF
Þ DÛlìv íϵÕC íÏ¤Þ Ýì·ØVC ÄñÔiÎC êoDF ÝìØÎD·ÎC Eo ÕClØe@ÎC
.ÝëpçD®ÎC éÎCÞ lØe× DÜìGÛ
DF éÆ PvC ((PhDÜz¸FDÜ×)) TeF ,PhDÜz éF «ßFp× êDèSeF qC íÇë
TeF .PvC ÚA ÙØO× Þ koCk íÇëkrÛÞ PFCp ((PhDÜz oCrFC)) T@e@F
DF Ùç TeF ÝëC éÆ ((PhDÜz ÐdCp× Þ MDVok))ÖDÛ éF ÙëoCk êpË@ëk
¯GNp×pËëlÇë DF DèSeF éØç íÏÆ o߬ éF .koCk ÈëkrÛ íÏìh TeFÞk ÝëC
kßF pOèF lëDz.koCk êpO¡ìF PFCp pËëk ª·F DF í©·F éÇÜëC ßÊ P@vC
cp®× Co PhDÜz¸FDÜ× TeF ,PhDÜ@z oCr@FC T@e@F qC ¢@ì@J D@× é@Æ
qC xJ éÆ ÙìëßËF lëDF DOWìOÛÓC Þ kßF pOèF íܾ p²Û qC íÜ·ë ,ÙëkpÆí×
⁽⁴³⁾:koClÛ íOhDÜz bìç lÎßNêClOFC ok ÚDwÛC éÆ lz PFDR é@Ç@Ü@ëC
ÚkoÞA Pvk éF ÚDÇ×C íÎÞ ,Dòìz ÚßØÏ·NÓÙÇNDè×C Úß®F Ý× ÙÇVp@hC
ÍCåv ÝëC Cpè @ lz TeF ÚA æoDFok éOznÊ okéÆ @ koCk Co PhD@Ü@z
oCrFC éZ DF Þ ,íò¡Ü× éZ Þ í·GÜ× éZ Þ DWÆ qC ÚDwÛC éÆkßzí× cp®×
pOèF ÙìëßËFéÆ PvC ÝëC ?lÜÆí× HwÆ Co ÝÇØ× PhDÜz ,íëDçoCrFCD@ë
.ÙìO¿Êí× ¸FDÜ× qC ÍÞC kßF
PhDÜz êCpF í·GÜ× P·ìG¬           
ÙÎDµ ,íÛDØwVÙÎDµ íÜ·ë P·ìG¬ .PvC P·ìG¬ ,PhDÜz ¸FDÜ× qC íÇë
DF Þ ÙìÜÆí× Pwëq ÚAok éÆ íØÎDµ ÝìØç ,PÆpd ÙÎDµ ,ÚDÇ× Þ ÚD@×q
Co P·ìG¬ éÆ PvC íGOÇ× pOØÆ.ÙìOwç «DGNoC ok ÚA DF ÚD×kßh uCßd
Ùç Þ Ùël ok Ùç íÎÞ ,lzDF éOzClÛ ÍßGÂPhDÜz ¸GÜ× Èë ÚCßÜ@µ é@F
PhDÜz ¸GÜ× Co P·ìG¬ éÆ lÜOwç Þ ækßF íëDØ@Ï@µ,p@¨D@d ÍD@d ok
é®FCo ÚßZ ,lÛCkíØÛ PhDÜz ¸GÜ× Co P·ìG¬ Ú߬ԾC.l@Ü@ÛCkí@Ø@Û
PÃìÃdCo íñrV ÞC Þ PvC íñrV Þ PvC uCßd Äëp¬ qC P·ìG¬DF ÚDwÛC
íµßÛ DF lÛCkí×Ðõ ÚDØç ¸ÂCÞ ok Co PhDÜ@z ¸@G@Ü@× ÞC .l@ÛCkí@Ø@Û
.l×DÛí× ÈìOÇÎDëkCo yÞo Þ kßO× ÝëC Ú߬ԾC kßh éÆ ,ÍÓlOvC
PvC⁽⁴⁴⁾ í¾ßwÏì¾ Þk qC íÇë éÆ MoDÆk íOd éÆ lìÜÆ HW·N lëDz
pÊP·ìG¬½ßwÏì¾ Èë éÇÜëC DF ,lÜOhClÛC lëlV pìw× ok Co ÙÏ@µ é@Æ
P·ìG¬ é·ÎD®×éF Mßµk Co p¡F éÆ PvC êkp× Èë éÇ@Ü@ëC D@F Þ P@vC
ÐñDÂ ízqoC ÚkßFPhDÜz oCrFC p²Û qC P·ìG¬ êCpF ⁽⁴⁵⁾,PvC ækpÆ
lëDF Ùç uCßd Äëp¬ qCÞ kpÆ é·ÎD®× lëDF Co P·ìG¬ lëßÊí× .PwìÛ
lçkí× D× éF íØϵ ,lÛDvoíØÛíOÃìÃd éF Co D× ÝëC íÎÞ kpÆ é·ÎD@®@×
êrìZ ÚA éÆ ÙìzDF ÝòØ®× ÙìÛCßOF éÇÜëCÚÞlF koßhí× D× oDÆ éF é@Æ
éÛ koCk íÏص yqoC ,ÙìvDÜzí× D× éÆ PvC oß®ÛDØçÙìvDÜzí× D× éÆ
⁽⁴⁶⁾.íOhDÜz Þ êp²ÛyqoC
,ÚCp²ÜGdD¤pSÆC .lÜOwç ÙÆ ÚDèV ÚCp²ÜGdD¤ ÚDì× ok Dè@Ü@ëC í@ÎÞ
.lÜÛCkí× PhDÜz êCpF í·GÜ× Co P·ìG¬
êsßÎßÜÇNÞ íO·Ü¤ Þ íܾ p²Û qC lÜìFí× ÚDwÛC éÆ lëlV Ùϵ DëA ÍD@d
Ùç ÚA í·ÂCÞíÜ·× éF PhDÜz p²Û qC ,PvC ækpÆ P¾p¡@ì@J ol@Ã@Ü@ëC
D× éF Pwç éÆ ÚDÜaÛACo Ýìµ Þ P·ìÂCÞ ,Co ÚDèV íÜ·ë ?PvC oß®ÜìØç
íëDÛCßN Þ Mol D× éF :PvC PvokMoDÆk ½pd ÚDØç Dë ?lçkí× éñCoC
ÙìzDF ÝòØ®× ÙìÛCßOF D× éÇÜëC ÚÞlF koCk D×êCpF íÏص yqoC ,lçkí×
.lçkí× ÚD¡Û Pwç éÆ oß®ÛDØç Co Pì·@ÂCÞ,p@¡@F qÞp@×C Ù@Ï@µ é@Æ
ok ÞC .koCk ((íØϵ íÜìFÚDèV)) ÖDÛ éF íFDOÆ⁽⁴⁷⁾ ÐvColÛCp@Np@F
ÚCßܵ PeN (PvC ækpÆ Ùç íGÎDV íÏìh êDèS@e@Fé@Æ) ED@O@Æ Ý@ëC
éÆB ((íØϵ êDèzÞo êDèOëkÞle×)) Dë ((íØϵ êDèzÞoPÏ¥h))
@ PvC íØϵêDèzÞo íOhDÜz Þ êp²Û yqoC ok ÚkpÆ ézlh ¸ÂCÞ ok
éF qÞo éÆ PvC ÝëC P¿ËzéÆ lëßÊí× Co HÏ®× ÝëC PdCp¤ ÍDØÆ D@F
p¡F éF pO¡ìF Ùϵ ÝëC Þ kßzí× ækÞr¾CqÞp×C Ùϵ íÏص yqoC p@F qÞo
qÞo éF qÞo ÝìÜaØç íÎÞ ,l¡iFí× P·ìG¬ pF¯ÏwN Þ íëDÛCßN Þ MolÂ
Ùϵ ÝëC éÆ PvC ÚDÜaÛA ÚDèV éÇÜëC Þ íOhDÜz qoCÞ êp@²@Û yqoC qC
éÆ ÐñDw× ÝëpNíèëlF éÆ êo߬ éF ,kßzí× éOvD@Æ l@çkí@×ÚD@¡@Û
,PvC ækßF ÙÏw× p×C Èë êkDµ Ökp× êCpF Þ éOzn@Ê êD@Ø@Ï@µêCp@F
ÚDFqDF Ý× qC pÊC lëßÊí× .PvC ÅßÇ¡× êp×C ÚClÇërì¾ Èë p@²@ÛqC
,ÙÛCkíØÛ ?Pwçí×D²Û DëA Þ ?PwìZ Pì·ÂCÞ ÚDèV ÝëC ívpKF íØϵ
Þ í×D²Û éÛ ,Pwç ÙÎDµ ok ælÜÆCpJQkCßd Èë ,Pwç ÓDØVC íëDçé®ÃÛ
Co rìZ bìç qÞp×C Ùϵ lëßÊí× .í@Ï@¤CÞ uD@vC é@Û Þ í@NoÞp@¨ é@Û
.lÜÆ ÍßG §Þp¿× oß×C Èë Moߤ éF Co DèÛAlëDF ,lÜÆ PFDR lÛCßNí@Ø@Û
ÞC í¿wϾ pǾ uDvC ÝëC ÐvCo kßh ÐS× êkD× ÚD¾ßwÏì¾éÇÜëC D@F í@ÎÞ
Þ PvCêpǾ kCqA ½ßwÏì¾ ÚßZ éÆ ÖkpÆ §pµ íÎÞ lÜÜÆí× ÍrÎrO×Co
lÜÆí×Åok Þ lØè¾í× éÆ Co êrìZ ,P@w@ì@Û êCé@O@Ç@ëk yoD@Ç@¾C
Ô·¾ D× .lzDF ykßhHOÇ× Þ pǾ uDvC ½ÔhpF éÇÜëC ßÎÞ l@ëß@Êí@×
qC Co kßh íOhDÜz Þ êp²ÛyqoC qÞp×C Ùϵ Cp@Z é@Æ T@e@F Ý@ëC koCÞ
ÝëC ÚD×kßh ÚßZ ,ÙëßzíØÛ ,PwìZéì©Â é@¡@ëo Þ l@çkí@× P@vk
.ÙëoClÛÍßGÂ Co HÏ®×
pÊC éOGÎC.PvC PhDÜz ¸FDÜ× qC íÇë P·ìG¬ éÆ PvC ÝëC pF §p¾ Ô·¾
Þ Mol D× éFéÆ íOhDÜz ÚA (íÜ·ë) ÙëpìËF ÙµC íÜ·× éF Co P@hD@Ü@z
D× éF Pwç éÆ ÚDÜaÛACo Pì·ÂCÞ éÆ íOhDÜz Dë lçkí× íÏص íñD@ÛCß@N
éZ @DèOwìÎDëpND× .PwìÛÚA ok l@ëkp@N Þ È@z p@Ë@ëk ,l@çkí@× éñCoC
Èë éF éOwFCÞ cÔ®¤C éF êDèOwìÎDëpND×éZ Þ kCqA êDèOw@ì@ÎD@ëp@ND@×
.lÛCéO¾pënJ Co ÝëC DOÎDWµB kCqA pìº Þ PvDìv
PhDÜz pËëk ¸GÜ× Ík Þ Ðõ           
kpÆ ÙìçCßhTeF ÚA éF ¸VCo Ùç D× Þ PvC TeF Ðe× éÆ pËëk ¸G@Ü@×
¸GÜ× Èë ÚCßܵéF P·ìG¬ .PvC ÚDwÛC kph Þ Ð@Ã@µ êÞp@ì@Û ÚD@Ø@ç
êCpF Ùç íÛÞok ¸GÜ× ÚDwÛCDëA .PvC ÍßG koß× PhDÜz êCpF íÛÞp@ì@F
MÔÃOw× Þ íÏõ MDëp®¾ ,ÐõéÏòw× ÚDØç éÆ ?éÛ Dë koCk PhD@Ü@z
Þ ÙëoCk (íÛÞok ¸GÜ× ÝìÜZ Èë) lÜëßÊí×íëDèGOÇ× .PvC é@ì@Ï@Ã@µ
xd qC ÐÃOw× Ðõ éF DèGOÇ× qC í©·F .lÜÜÆí×í¿Û Co ÚA íëDèGOÇ@×
lÜOwìÛ ÐñD xd qC ÐÃOw× Ðõ éF pËëk êDèGOÇ× í©·@FÞ l@Ü@ÏñD@Â
.kßzí× oDÇzA D× ælÜëA êDèSeF ok ÝëCéÆ
Ík Þ HÏ ÚCßܵ éF éOznÊ éwÏV ok éÆ kß@F ÚD@Ø@ç Öß@v ¸@G@Ü@×
DØÏw×.ÙëkpÆí× ¸GÜ× pìG·N lëDF ,ÙëkpÆí× oCrFC pìG·N lëDGÛ .ÙëkpÆpÆm
Cpëq ,lvDÜzíØÛPìØvo éF Þ koClÛ ÍßG Co ¸GÜ× ÝëC êkD× HOÇ× bìç
kßzí× lÎßO× éÆ ClOFCok ÚDwÛC éÆ íÎDd ok ÙìÛClF ¸GÜ× Co Ík D× pÊC
éF éÆ ÙìÜÆ ÍßGÂ Þ @ koClÛ kßVÞêrìZ ÞC Ík ok Þ lÛCkíØÛ rìZ bì@ç
êÞDw× ÝëC (PvC ÚA Ð×DÆ éVok ídÞéÆ) kßzí× MD×DèÎC êCæoDJ Ík
P·ìG¬ ÚßZ ,PvC P·ìG¬ Þ ækD× ÚDèV öCoÞD×íÛDèV ÚkpÆ ÍßG@ D@F
jÜv ,ÖDèÎC jÜv .lÜÇF ÚD@w@ÛC é@F l@ÛCß@Ní@Ø@Û Co MD@×D@è@ÎC´ß@Û ÚA
.PvCíñCoÞD×
oCrFCqC íÇë :ÙìÜÆ cp¬ ÐÇz ÝëC éF Co PhDÜz oCrFC TeF l@ëD@F æD@Ë@ÛA
oCrFC ÝëC DF .PvCP·ìG¬ ¸GÜ× êCpF êoCrFC uCßd í@ÎÞ ,P@vC uCß@d
,PhDÜz ÖÞk oCrFC.kpìÊí× P·ìG¬ qC Co PhDÜ@z ÚD@w@ÛC é@Æ P@vC
ÚDçpF Dë uDì Co ÚA Ä®Ü×éÆ éaÛA @ íÏõ ÍÓlOvC ,íîÜ× ÍÓlOvC
ÖDWÛC Co ÚA ÚDwÛC Ýçm éÆ PvCÐص ´ßÛ Èë éÆ lzDFí@× @ l@×D@Ûí@×
¸GÜ× Èë ÚCßܵ éF Co Ðõ D× éÆ PvCpGO·× íÛD×q ÖÞk oCrFC .l@çkí@×
Co oCrFC Þ lÜÛCkí× P·ìG¬ éF p¥eÜ×Co ¸GÜ× éÆ íÛDwÆ .Ù@ì@vD@Ü@¡@F
Þ uDì oCrFC yqoC CpèÂ Þ lÜÜÆí× oDÇÛC Co Ðõ¸GÜ× ,uCßd éF p¥eÜ×
ÙìzDF éOzClÛ ½CpOµC Ðõ ¸GÜ× éF DN lÜÜÆí@× oD@Ç@ÛCr@ì@Û Co ÚD@çp@F
Èë ÚCßܵ éF Co ÚA íÜ·ë ,ÙìÜÆ oDÇÛC ÚDçpF Þ uDì oCrFC éFÙìÛCßNí@Ø@Û
.ÙìvDÜ¡F PhDÜzoCrFC
lëDFCo ÚA oCrFC ÙëkpÆ §pµ éÆ PvC Ík Dë HÏ ,Ößv ¸GÜ× Ù@ì@O@¿@Ê
ÙìÜÆ pìG·NPvok íܾ pìG·N DF ÙìçCßiF pÊC .ÙìÛClF x¿Û éìÆrN Ðص
Ík Þ HÏÂ (PvCpOÃFD®× Þ pOèF éOznÊ pìG·N qC D× éwÏV ÝëC pìG@·@N)
ækD¿OvC ÚA qC ÚCßNí× x¿ÛéìÆrN ÖDÛ éF êoCrFC DF éÆ PvC í·GÜ× ÚDwÛC
TeF ÝëC koCÞ í¿wϾ p²Û qC Þ Ùϵp²Û qC ÙìçCßhíØÛ DOÎDWµ D× .kp@Æ
éìÆrN DëA Þ ,PwìÛ Dë Pwç PhDÜz ¸GÜ× ÈëÚDwÛC êCpF Ík DëA éÆ Ùëßz
x¿Û éìÆrN DëA Þ ,PwìÛ Dë Pwç PhDÜz ¸GÜ× ÈëÚDwÛC êCp@F x@¿@Û
qÞp×C Ùϵ p²Û qC DëA Þ PwìÛ Dë Pwç PhDÜz oCr@FC È@ëÚD@w@ÛC êCp@F
(?PvCÚA oCrFC ,x¿Û éìÆrN Þ PhDÜz ¸GÜ× ,Ík) éÆ PvCÙÏw×
lÜÜÆí×pǾ êkD× éÆ íñDØϵ qÞp×C êDØϵ ÚDì× ok ,ÙìO¿Ê éÇÛD@Ü@Z
éF lÜÜÆí× pǾíèÎC éÆ íñDØϵ Þ lÛoClÛ ÍßG Co oCrFC ÝëC Þ ¸GÜ@× Ý@ëC
ÖDÛ éÆ ÚßwÊpF ÚDØçÔS× .lÛoCk ÚDØëC ækD·ÎCÁß¾ oCrFC ÝëC Þ ¸GÜ× ÝëC
½Þp·× ½ßwÏì¾⁽⁴⁸⁾ xØìV ÖDìÏëÞ ,P@vC Ð@ì@G@ Ý@ëC qC Ù@ëkp@F
ÚDØëC Þ kDÃOµC oCrFC ÝëC éFÞ ¸GÜ× ÝëC éF pËëk kDëq oDìwF ælµ Þ íñDÇëp×A
.lÛoCk
Ík ¸GÜ× koß× ok ÚAp p²Û           
koß×ÝëC ok Co ÚAp éëp²Û ÙçCßhí× Ý× éÆ PvC ÝëC éÏòw@× æl@Ø@µ
ÖkpÆ uDwdCéÆ lÛkpÆ cp®× íNÓCåv ÚDOvÞk qC í©·F .ÙÜÆ Ý@zÞo
Dë ,lvDÜzí× PìØvoéF Co oCrFC Þ ¸GÜ× ÝëC ÚAp DëA Ô¤C éÆ lÛoCk lëkpN
êoDǾC Èë DèÜëC Þ PvC ækpÆP·ìG¬ éF ÍDGÂC ¯Ã¾ Þ ¯Ã¾ ÚAp DvD@vC
ÝëC éF ÚAp PìØçC Þ ækßF XëCo Ökp×ÚDì× ok ÚAp qC ÐG éÆ PvC ækßF
cÔ®¤C éF ÝëC éF éVßN qC Co p@¡@F êD@çé@¡@ël@ÛCÞ oD@Ç@¾C é@Æ P@vC
¯@Ï@º oD@ì@w@F cÔ@®@¤C È@ë é@F Þ ((D@çíñCp@ÊÚÞok))
P·ìG¬ Þ CpÊ PìÜìµ Co ÞC Þ ækpÆ ½p¥Ü× ((DçíñCpÊP@ì@Ü@çm))
Co ¢ØvC éÆ PwìÛ Ùç íñDFC íOd Ù@ÆÙ@Æ p@Ë@ëk .P@vCækp@Æ Cp@Ê
oß®ÜëC,éÛ .lÛoCnËF DèÜëC ÍDS×C Þ Íß÷×DÛ ,MD¾Cph ,PìÜçm ,ÖDçÞCÔS@×
ykßh éëA Dèçkok éÇÏF ,éëA æk ok éÛ Þ éëA Þk Dë Èë ok éÛ ÚApÂ Þ PwìÛ
MD×D²Û Þ jëoDN é·ÎD®×éVßO× ,lÜÆí× ÙÎDµ é·ÎD®× éVß@O@× Co p@¡@F
Èë ÚCßܵ éF ykßh ÚÞok Þx¿Û é·ÎD®× éVßO× ,lÜÆí× íµDØ@O@VC
êDÜ·× éF ÝëC íÎÞ ,PwìÛ íSeF ÝëC okÞ ,lÜÆí× P·ìG¬ öDìzC qC öíz
.PwìÛ PvC íܬDF Þ íÛÞok éZ pç Þ PëßÜ·×éZ p@ç qC ÚCkp@Ê êÞo
.lzDF ækpÆ §CpµC ݬDF qC éÇÛA ÚÞlF PvC ækpÆ éVßNpçD± é@F ÚAp@Â
oDìwFPvC P·ìG¬ Þ ußwe× Þ pçD± éF ¯Ã¾ ÚAp éVßN éÆ ½pdÝëC
ݬDF Þ é·ìG®ÎCöCoÞD×qC ÚAp §CpµC Moߤ éF Co ÚA D× pÊC PvC ¯Ïº
.ÙìÜÆ íÃÏN PëßÜ·× Þ Hìº Þ