?PwìZPhDÜz êCpF ÚDwÛC éÏìvÞ .PvC PhDÜz qCpFC pË@ëk é@Ïò@w@×
pËëk ÐñDw× qC PhDÜzÖDwÂC Þ ´CßÛC Þ PhDÜz MDVok Þ PhDÜz ¸FDÜ@×
éÏòw× .lÜÆí× Áp¾ PhDÜz MDVokDF PhDÜz ÖDwÂC Þ ´CßÛC é@Æ P@vC
lvDÜ¡F lëDF ÚDwÛC éÆ íNDµß¨ß× ÚA ,PvC PhDÜzMDµD@¨ß@× p@Ë@ëk
qC éÆ pËëkéÏòw× ?PvC íNDµß¨ß× éZ (lvDÜ¡F é@Æ) koCk MoÞp@¨Þ
éZ DF .PvC PhDÜzoDì·× lzDF pOØè× ÐñDw× ÝëC éØç qC lëDz p²Û È@ë
oDì·× ?PwÛCk fìe¤DÛ DëÞ fìe¤ Co PhDÜz Èë ÚCßNí@× êoD@ì@·@×
D× lëDz .PvD× pËëk éÏòw× PhDÜzêCßOe× Þ ?PwìZ DèOhDÜz ÝëpOèF
ÚßOv Ô·¾ íÎÞ ,ÙëoßiFpF pËëk ÐñDw× í©·FéF DèÜëC ívopF ÝØ@¨ ok
.lÜçkí× ÐìÇ¡N DèÜëC Co D×êDèSeF MCpþ
éÆ lzDFpOèF lëDz íÎÞ ,ÙìÜÆ TeF PhDÜz Àëp·N æoDFok êp¥@O@i@×
ÓDØVC) .kkpÊÀëp·N l·F ,kß¡F TeF PhDÜz æoDFok êoClÃ@× Cl@O@FC
éÆ lÜÜÆ Àëp·N Co PhDÜzlÜçCßhí× íOÂÞ í©·F (éÆ ÙÜÆí× §p@µ
íÜìµÚDèV uDÇ·ÛC íÜ·ë PhDÜzlÜëßÊí× ,éZ íÜ·ë ÚDèV ÝOhDÜz
pËëk í©·F .ÙìÜÆ TeF ÚA êÞo lëDF l·F ,éÛDë Pvok ÝëC ÍDd .Ýçm ok
Àëp·N PhDÜz DF ÚDwÛC Co êrìZ pç éÆ lÜOw@çí@µl@× p@²@Û È@ë qC
DF lëDF ¯Ã¾ Co PhDÜz ,koClÛ Àëp·N éF êqDìÛ PhDÜzkß@h ,l@Ü@Æí@×
UDìOdCíçDÊA Þ ,íçDÊA íÜ·ë PhDÜz .kCk fì¨ßN êpOÜzÞo °D¿ÎCÈë
DN éÆ PvC PhDÜzÀëp·N EDFok Ýiv ÍDØVC ÝëC .koCl@Û À@ëp@·@N é@F
¢¿ëp·N êÞo kßzíØÛ kß¡ÛéOwÛCk Ô×DÆ PhDÜz êCßOe× éÆ í·Âß×
.kpÆ TeF
PhDÜz êCpF ÖqÓ oCrFC ,xd           
ÚDwÛC êCpFPhDÜz êDçoCrFC Þ ÐñDvÞ qC íÇë ?PwìZ P@hD@Ü@z oCr@FC
,æp¥F xd :PvC kl·O×êDçévDd êCoCk ÚDw@ÛC .P@vC ((uCß@d))
éØç lÂD¾ lzDF uCßd éØç lÂD¾ÚDwÛC ÙìÜÆ §p¾ pÊC ...,é@ÃñCm x@d
lëDz Þ PvC ½Þp·× ÖDëÓC Ùël qC éÆ PvCêCéÏØV .kßF lçCßh DèOhDÜz
´ßÛ Èë lÂD¾ éÆ xÆ pç ((DØϵ lþ Dwd lþ Ý×)):lzDF ß®@voC qC
DìÛkéF kCqokD× Þ oßÆ ÚDwÛC pÊC .PvC PhDÜz ´ßÛ Èë lÂD¾ ,lzDFxd
êoߥNêDçéϤD¾ Dë DèÏÇz ,DèËÛo qC íÇë qC éÆ koClÛ ÚD@Ç@×C ,l@ëD@ì@F
Èë kCqokD×oßÆ Èë êCpF lìçCßiF íO»Î Dë í³¿Î pç DF .l@zD@F é@O@zCk
Co êrìZ ÌÛo lìçCßiFDë ,lìvDÜ¡F ÞC éF Co ÚA Þ lìÜÆ Àëp@·@N Co Ì@Ûo
.koClÛÚDÇ×C DØz êCpF ,lìÜÆ ÚDìF ÞC êCpF
kßF ækoßiÛXÛpFpìz ypص éF kCqokD× oßÆ Èë éÆ PvC í¾Þp·× ÐS×
ÞC ?PwìZ XÛpFpìzéÆ lìvpJ íwÆ qC .kßF ælìÜ@z Co ÚA ÖD@Û ¯@Ã@¾ Þ
ÌÛo éÆ kCqokD× oßÆ éÆ kpÇÛpǾ ,kpÆ Àëp·N ¢ËÛo éF Co XÛp@Fp@ì@z
Àëp·N yCær× éF íÜÆ Àëp·N íOvCßhpÊC Co XÛpFpìz ,kßzíØÛ ypv
XÛpF Ù·¬ DF Co pìz Ù·¬ pÊC ßËF ÔS× ,ælì¡ZÞC éÆ êDçær× ÚA qC ,ÝÆ
XÛpFpìz lìvpJ .(XÛpFpìz Ù·¬ kßzí×) lÜÜÆ «ßÏi×pÇ@z Ù@·@¬ Þ
éF PvC lì¿v qDº ÚkpÊ ÚßZ) qDº ÚkpÊ :P¿@Ê ?P@w@ì@ZÐ@S@×
Pvk ?PvC éÛßËZ qDº ÚkpÊ P@¿@Ê .(kp@Æ À@ëp@·@N qD@ºÚkp@Ê
.PvC êrìZ ÝìÜZ qDº ÚkpÊ :P@¿@Ê Þ l@ì@¡@Æ ¢@ì@J Coykß@h
.PvC êrìZ ÝìÜZ Èë XÛpFpìz xJ ,ÖlìØè¾:P¿Ê
ÚßZ ,lÛDvDÜ¡FCo DçrìZ í©·F lÛCßOF ÚDwÛC PvC ÍDe× kCqokD× oßÆ éF
lÛCßOF ÚDwÛC PvC ÍDe×kCqokD× pÆ éF .((DØϵ lþ Dwd l@Ã@¾ Ý@×))
pç lÂD¾ éÆ íwÆpç ÝìÜaØç Þ ,lÛDvDÜ¡FCo ÌÜçA Dë íÃìvß@× ,Mß@¤
Þ Èz PvC PhDÜz êkDG× qC íÇë íwd éÇÜëC okÝëCpFDÜF .lzDF íw@d
éÆ íOÂÞ .éÛ ?PvC í¾DÆ PhDÜz êCpF xd DëA íÎÞ ,Pw@ì@Ûêl@ëkp@N
í¾DÆxd CpZ éÆ P¿Ê ÙìçCßh ,ÙìÜÆí× ÚDìF Co PhDÜz MD@VokD@×
êCpF í¾DÆ«pz D×C ,Pwç PhDÜz ÖqÓ «pz xd í@Ü@·@ë ,P@w@ì@Û
.PwìÛ PhDÜz
PhDÜz ok éÏÂDµ æß ¢ÃÛ           
êCpF ÚDwÛC.koCk êpËëk oß×C Dë Þ p×C Èë éF qDìÛ ÚDwÛC ,uCßd pF æÞÔµ
qDìÛ ÐìÏeN Þ éërWN´CßÛC éF íçDÊ Þ ÐìÏeN Þ éërWN íµßÛ éF ,ÝOhDÜ@z
,íÏõ êDçÐìÏeN ÞéërWN .PvC Ðõ oDÆ ,Ð@ì@Ï@e@N Þ é@ër@W@N .koCk
cÔ®¤C éF oDÆ ÝëC .PvC ÀÏOi×êDçéÎßÃ× ok öDìzC ÚkpÆ êlÜFéOvk
ÐÇz éF ÚkpÆ HìÆpN PvC ÝìÜaØçÞ .kpìÊí× Moß@¤ é@ër@W@N D@F
Þ ,PvC íGìÆpN êDçoDÆ Þ íÏìÏeN êDçoDÆ oCkælèµÄ®Ü× éÆ ,í¤D@h
íØϵ ÐñDw× DF éÏØWÎCí¾ D× pÊC ÔS× .koCk íëD@è@ÛD@O@vCkÝ@ëC kß@h
qC êrìZ ÚÔ¾ éÆ lÜëßÊí× oß®ÜëC D× éF ,Ùì@zD@F é@O@zCkí@ëD@Ü@zA
DV ÝëC ok ,PvC Pì¿ìÆ éÎßÃ× qC rì@Z ÚÔ@¾ ,P@vC P@ì@Ø@Æé@Îß@Ã@×
.Dè¾pd ´ßÛ ÝëC qC Þ ,PvC ælz í¿ìÆ pìì»N éF ÐëlG@N í@Ø@Æp@ì@ì@»@N
ok Co öDìzC D× ?éZ íÜ·ë D@è@Ü@ëC ÍD@S@×C Þ P@ì@¿@ì@Æ Þ P@ì@Ø@ÆÝ@ëC
HwdpF Co DçéϤD¾ ÔS× ,ÙëCækpÆ êlÜFéOvk ÀÏO@i@×êD@çé@Îß@Ã@×
¸Fp×pO× HwdpF Co DèOdDw× Þ ÖpÊßÏì@Æ H@w@dp@F Co D@è@ÛqÞ,p@O@×
okÐhCk Co öDìzC oCrç Dçl¤ .ÙìëßÊí× PìØÆ Co DèÜëC Þ ÙìÜÆí×Ýìì·N
éÎßÃ×ok Co pËëk öDìzC oCrç Dçl¤ ÝìÜaØç .ÙìÜÆí× PìØ@Æ é@Îß@Ã@×
é¾D¨C éÎßÃ×ok Co pËëk öDìzC oCrç Dçl¤ .ÙìÜÆí× êlÜFéOvk Pì¿@ì@Æ
.Pì¿ìÆ éÛ PvC PìØÆéÛ ÙìëßÊí× Þ ÙìÜÆí× ÐhCk (DèOGwÛ éÎßÃ× Dë)
,é¾D¨C éÛ Þ Pì¿ìÆ éÛ PvC PìØÆéÛ ÙìëßÊí× Co pËëk öíz oCrç Dçl¤
.PvC MCm ,kCp¾C í©·F¯Ïº pìG·N éF Dë Þ ,PvC pçßV
DèÛA lÛCßNíØÛlÜÇÛ êlÜF éOvk Co öDìzC DN ÚDwÛC .PvC DèëlÜFéOvk DèÜ@ëC
éF ÐñDÂ Þ öDìzCMÓßÃ× éF ÐñD éÆ PwìÛ íGOÇ× b@ì@ç .l@vD@Ü@¡@F Co
kCl·N æoDFok íçDÊ éOGÎC.lzDGÛ íëDvDÜz êCpF öDìzC ÚkpÆ êlÜFéOvk
lëßÊí× êpËëk ,PvC DNæk lëßÊí×íÇë ,PvC p²Û ½ÔOhC DçéÎßÃ@×
ykßh êCpF ÁCpzC jìz ,koCk íNÓßÃ× ykßhêCpF ß®voC ,PvC DNXÜJ
,oß®ÜìØç ÐËç ,koCk íNÓßÃ× ykßh êCp@F P@ÛD@Æ ,koCkí@NÓß@Ã@×
p×C ÈëPhDÜz êCpF MÓßÃ× éÆ ÝëC PvC ÙÏw× éaÛA í@ÎÞ .ÚCp@Ë@ëkÞ
PhDÜz ÐFDÂD× êCpF ,lÛß¡Û éÎßÃ× éÎßÃ× öD@ì@zC p@ÊC .P@vC êoÞp@¨
Þ éërWN Èë Þ êpÇ¾Þ íÛÔõ oDÆ Èë Úlz éÎßÃ× éÎßÃ× ÝëC .lÜOw@ì@Û
.PvC íÏõ ÐìÏeN
PìÏÆÞ ÙìØ·N DèÛA éF l·F ÙìÜÆí× uDwdC íñrV Moߤ é@F Co öD@ì@zC
.PwìÛ xd oDÆ,PvC íÏõ oDÆ ,PvC íÏõ Ðص Èë ÙìØ·N .Ùìçkí×
íÜ·ë lëpWN.PvC lëpWN Ðص ÚDwÛC Ýçm ækD·ÎC Áß¾ êDçoDÆ qC í@Ç@ë
Co êp×C Þk D× Ýçm íÜ·ëÙìÜÆí× lëpWN .PvC éërWN qC pìº lëpWN ?éZ
Úlz ClV ÚDÇ×C Þ lÛßzíØÛClV rÊpç ,lÜOwç íÇë Ýìµ ÙÎDµ ok é@Æ
rÊpç DØz ÔS× .lÜÆí× kpW× Þ lëpWN,lÜÆí× ClV pËëlÇë qC ,lÛoCl@Û
¯Ã¾ éÆ lëoClÛ DNXÜJ Èë Ýìµ ÙÎDµ ok DØz .lëoClÛUoDh ok kpW× klµ
éOzCk kßVÞ DN ((XÜJ)) Ýìµ ÙÎDµ ok kßzíØ@Û .l@zD@Fp@Ë@ëk X@Ü@J
,lzDF(UoDh ok) íñDNXÜJ pÊC .lzDF ((rìZXÜJ)) éÇÜëC ÚÞl@Fl@zD@F
ÙìëßÊí× éÆkoCk kßVÞ íO¡ËÛC ÔS× ,lÜOwç DNXÜJ éÆ lÜOwç íñDìzC
DWÛA ,kClµC Þ EDwdÙÎDµ ok ,ykßh ÙÎDµ ok Ýçm íÎÞ .P¡ËÛC DN XÜ@J
p²Û ok Co ÞkpÊ ÍÞC éÆ koClÛíNoÞp¨ bìç 5*5=25 lëß@Êí@× é@Æ
éO¾pÊ ÞkpÊ Co éì¾ EÞp©× æqDN)ÞkpÊ XÜJ DN XÜJ lëßËF l·F kpìË@F
XÜJÞPwìF DF PvC êÞDw×) (PvC éO¾pÊkpW× Co EÞp©@× qD@F í@ÎÞ
lëpWN Ýçm íÜ·ë .DNXÜJ ÞPwìF kßzí× DN XÜJXÜJ(lëßÊí@× ,Þkp@Ê
.PvC íëDvDÜz pF okDÂ Þ pÇ¿N pF okD lÜÆí× lëpWN Úß@ZÞ l@Ü@Æí@×
.lÜÆ pÇ¿N PwÛCßNíØÛ PzCkíØÛ lëpWN Mol ÝçmpÊC
í¾DÆ «pzíÎÞ ,PvC ÖqÓ «pz xd oCrFC ,íñDvDÜz êCpF éÆ PvC ÝëC
éZ pç Coæß ÚA ÙvC .Pwç Ùç êp@Ë@ëk æß@Â Þ Þp@ì@Û È@ë .P@w@ì@Û
ÚA ,éÏÂDµ æßÂ,é¡ëlÛC æß ,pÇ¿N æß ,pǾ æß :lëoCnË@F l@ì@çCß@hí@×
éÆ êCæß ÚA ,lçkí×ÙìØ·N éÆ êCæß ÚA ,lÜÆí× lëpW@N é@Æ êCæß@Â
HìÆpN Þ éFpWN Co MDìÏÆíOd éÆ êCæß ÚA ,lÜÆí× HìÆpN Þ é@ër@W@N
êpËëk ÙvC íçCßhí× DØz.ÙìñßÊí× éÏÂDµ æß ,ÚA éF D@× .l@Ü@Æí@×
éZ pç Co ¢ØvC ßN ,ÖrJí× Co yA Ý×P¿Ê) oCnËF ,êoCn@Ë@F ÚA êÞo
.(oCnËFíçCßhí×
,Ðõ¢ØvC éÆ êpËëk æß ÚA ,PvDçoCrFC qC íÇ@ë x@d Ý@ëCp@FD@Ü@F
Þk pç ÝëC ,PvCêpËëk oCrFC ,PvC êpËëk ÖDÛ pç Dë æpÆD¾ ,pǾ ,é¡ël@ÛC
.ÙìOwìÛ qDìÛíF DèÜëC qC D× Þ koCk MoÞp¨ ÝOhDÜz êCpF
PhDÜz oCrFC æoDFok ÚAp p²Û           
êCpFêoCrFC éZ éF ÚAp ⁽¹⁴⁾?koCk êCéëp²Û éZ PhDÜz EDFok ÚApÂ
oCrFC Co Ðõ DëA ?lvDÜzí×PhDÜz oCrFC Co xd DëA ?PvC lÃO·× PhDÜz
ÖqÓ PhDÜz êCpF Co Þk pç ,Ðõ ÙçÞ xd Ùç DëA ?lvDÜzí× PhDÜz
ÐñD pÊC Þ PvC ÐñD Ðõ Þ xd qC pìº Ùç êpËëkoCrFC éF DëA ?lÛCkí×
?PvCíÇë PhDÜz ÝëC ´ß¨ß× DF Co DèOhDÜz ÚA ´ß¨ß×DëA PvC
íGÏ®×PdCp¤ éF ÐeÛ éÆoDG× æoßv ok ⁽¹⁵⁾ ¢NDëA qC íÇë ok ÚApÂ
ok .kßzí×ÖßÏ·× PhDÜz oCrFC koß× ok yp²Û éÆ lÜ@Æí@× ÚD@ì@F Co
Ó ÙÇNDè×C Úß®F Ý×ÙÇVphC ÕCÞ)) :lëD×p¾í× ÐeÛ éÆoD@G@× æoß@v
ÚDOÛCokD× êDèØÇz qCCo DØz éÆ íëClh PvÞC ⁽¹⁶⁾.Dòìz Úß@Ø@Ï@·@N
p²Û qC íÜ·ë ,lìOwÛCkíØÛrìZ bìç DØ@z é@Æ í@ÎD@d ok koÞA ÚÞp@ì@F
TeF ÝÎC) ⁽¹⁷⁾.lëkßF PhDÜzíF,lìOhDÜzíØÛ Co rìZ bìç PhDÜ@z
ÝëlÜZ PhDÜz TeF ÐS× Mp®¾ TeF .ÙÜÆcp¬ ÙçCßhíØÛ Co Mp®¾
íND¾DÜ× éëA ÝëC éÆ ÙÜÆí× §pµ ol ÝìØç .kpìÊí×D× qC PÂÞ éwÏV
yßÊ DØz êCpF Þ oD¥FÓCÞ ¸ØwÎC ÙÇΠзVÞ .(koClÛ Mp®¾éÏòw× D@F
ÚA,ÚDwÛC uCßd ÚDì× ok éÆ lìÛCkí× .kCk oCp Dçæl@ëk Þ D@è@Ø@¡@ZÞ
.PvC yßÊÞ Ù¡Z ,koCk pìRöDN íñDvDÜz ok éØç qC ¢ìF éÆ í@vCß@d
.Co ÈZßÆ ÙÏÂlÜZ íÎÞ lvDÜzí× ÖClÆ pç é@×D@z Þ é@ÃñCm Þ é@w@×Ó
«ßFp× éÆ íëDèO»Î DØz:lëßÊí× ,lçkí× Pvk éF íFßh oDì·× íϵßF
Co DèìÛlì¡Z Þ MDÂÞn× éF «ßFp×êDèO»Î ,lìÜÆ ClìJ PvC MD×ßØ¡× éF
«ßFp× MD»Î l·F ,lìÜÆ ClìJ Ùç Co MDvßØÏ×éF «ßFp× MD»Î ,lìÜÆ Clì@J
MCp¥G× EDF ok lìÜìFí× ,lìÜÆ ClìJ Co MDµß@Ø@w@×Þ MCp@¥@G@× é@F
MDvßwe×,D× MDvßwe× HϺC éÇÏF ,PvC P»Î ÚCoCrç MDµß@Ø@w@×Þ
.PvC í·Øv Þ êp¥F
DØz lëßÊí×éÇÜëC qC l·F ,ækpÆ pÆm Co Ùè× évDdÞk ÚA DWÜëC Ùç ÚApÂ
зVÞ :lëßÊí× lìOwÛCkíØÛrìZ bìç éÆ íÎDd ok DìÛk ÝëC éF lël@×A
oCrFC íÜ·ë ,kCk uCßd ,kCk yßÊ Þ Ù¡ZDØz éF oD¥FÓC Þ ¸ØwÎC ÙÇ@Î
éÆ kCk Co oCrFC ÝëC ,lìOhDÜzí@Ø@Û ,l@ì@O@w@ÛCkí@Ø@Û.kCk Ý@O@w@ÛCk
PµDÜ uCßd éF ¯Ã¾ ÚAp DëA .ÚÞpÇ¡N ÙÇÏ·Î ÷lò@¾ÓCÞ.l@ì@vD@Ü@¡@F
éFÚAp cÔ®¤C ok éÆ (lÜÆí× pÆm Co) êrìZ ÚA ypv P¡J ,éÛ?kpÆ
pç koCkÄd íÛDFq pç Þ kßzí× éO¿Ê ((pW@d)) D@ë Þ ((H@Î)) ÚA
íçDÊ .PvCpÇ¿N rÆp× éF éÆ êrìZ ÚA kpGF oDÆ éF ÚA êDV éF Co íO»Î
Þ íG¬ HÏ ÝëCoß²Ü× éÆ PvC ÖßÏ·×) lÛoClÛ Ík êkCp¾C lëß@Êí@×
,yßÊ Þ Ù¡Z qC l·F.kCk oCp DèÎk DØz êCpF Clh Þ .(PwìÛ íOzß@Ê
HìÆpN Þ éërWNéÆ êCæß ÚDØç íÜ@·@ë ,l@Ü@Æí@× p@Æm Co ⁽¹⁸⁾ Ík
ívDvC oDìwF ¢ÃÛ éÆêCæß ,lÜÆí× lëpWN ,lçkí× ÙìØ·N ,lÜ@Æí@×
.koCk PhDÜz ok
ÚAp ok pÇz P»Î           
.lìÜÆ êoCrËvDKvDØz éÆ lzDF :PvC Ùè× íÏìh ÝëC .ÚÞpÇ¡N ÙÇÏ@·@Î
Þ Ù¡Z D× éF éÆ MpÇz DëClh))íÜ·ë lìñßËF PvC ÝÇØ× ?éZ í@Ü@·@ë
ÖqÓ íÏìh ÚA ÝOhDÜz éÆ ÚAp MD»Î qC íÇëDÂD¿NC ,éÛ .((êkCk yßÊ
,PvC pëlÃN ¢ëDÜ·× pÇz P»Î Ô@¤C .P@vC ((p@Ç@z))P@»@Î ,P@vC
éF ÐìÎk ÝìØç éF .íÛCkol í@Ü@·@ë p@Ç@z .Úkp@Æ í@ÛCkol@Âí@Ü@·@ë
DëA ?lÜëßÊí×((oßÇz)) Clh éF CpZ .kßzí× éO¿Ê ((oßÇz))Clh
Dë ,koClÛ DÜ·× Þ PvC¯Ïº éÆ ÝëC !?lÜÆí× pÇz Co ykßh Clh í@Ü@·@ë
ÙÇd éF Co Clh !?ÙÜÆí×pÇ¡N DØz qC Ý× lëßÊí× ¢ÛDÊlÜF éF ÔS@×
yqoC ⁽¹⁹⁾.ÝìÜweØÎC pVC ¸ì©ëÓ,lÜÆí× íÛCkolÂ Þ pëlÃN éÇ@Ü@ëC
Ðص ,lF Þ ÈìÛ ÍDصC íÜ·ë ,lÜëßÊí×((oßÇz)) lÜÆí× ívD@Ü@z
CßÏص Þ CßÜ×C ÝënÎC зWÛ ÖC :koCnÊíØÛ ÚCrì×Èë ok Co pVD¾ Þ fÎD@¤
D× DëA ⁽²⁰⁾oDW¿ÎDÆ ÝìÃOØÎC зWÛ ÖC §oÓC í¾ Ýëlw¿ØÎDÆMDeÎD¥ÎC
êßOwë Ðç ?ÙìÜÆ EDwd oßV Èë Co Þk p@ç é@Æ Ù@ì@O@w@çÝ@ì@Ü@Z
íÛDwÆ DF lÜÛCkí× éÆ íÛDwÆ DëA) ⁽²¹⁾ ÚßØÏ·ëÓ ÝënÎCÞ ÚßØÏ·ëÝënÎC
éÆ PèVÝëC qC .PwìÛ êrìZ ÝìÜZ ,éÛ (?lÜOwç êÞDw× lÜÛCkíØÛéÆ
Co p¡F £ßÏhÞ PìÛ Ýwd ,Co p¡F PÆpd Þ ¢zßÆ Þ P@Ï@ì@©@¾ Cl@h
.(kßzí×éO¿Ê ((oßÇz)) Clh éF) lÜÆí× íÛCkolÂ
ÞC Þ PvCækCk ÞC éF Co íOØ·Û Clh éÆ êCælÜF íÜ·ë ?éZ íÜ·ë oßÇz ælÜF
lvDÜ¡F Co PØ·Û olÂ?éZ íÜ·ë PØ·Û pëlÃN .lÜÆí× pëlÃN Co PØ·Û ÚA
oß®ÜëC éØç Þ ækßF cp®×Ùël qC éÆ PvC êCéÏòw× ÝëC ?é@Z í@Ü@·@ë
ok Co PØ·Û ÚA íÜ·ë ,PvC ÝzÞoíÏìh Ùç ¢¿ëp·N Þ lÛCækpÆ Àëp·@N
oDÆ éF íÜ·ë ((pÇz)) .kpF oDÆ éF PvC ælzælëp¾A ÚA êCpF éÆ êpìw×
ÚA êCpF Co PØ·Û ÚA ÍD·O× êClh éÆ êpìw× okÄ@d P@Ø@·@Û Úkp@F
íèÎC ,PwìÛ ((pÇz íèÎC)) ÝO¿Ê ,Pvk PØ·Û pÇz.P@vC æl@ëp@¾A
EßNöCÞ íFo ÕCp¿»OvC)) éÇÜëC ÐS× .pÇz kßh éÛ PvC pÇz qC pGhpÇz
éFßN kßh Þ éFßNé»ì¤ ÚDì× íhpF .éFßN kßh éÛ PvC éFßN é»ì¤ ((éì@ÎC
pF lìÆC ÙìØ¥N ,æDÜÊqC lëlz íÛDØì¡J íÜ·ë éFßN ,lÜÜÆí@× æD@G@O@zC
êpËÛDìF ³¿Î Èë ,ÝëC .PÃìÃdêßv éF P¡ÊqDF Þ æDÜÊ ÚkpÇÛ oCpÇ@N
éÆ ÝëC kßh íÎÞ ((éìÎC EßNC Þ íFo ÕCp¿»OvC)):ÙìëßÊí× é@Æ koCk
oDF oCrç éÇÏF oDFl¤ éÛ ,ÖpìËF ÙOvk fìGwN Èë pÊC Ý×.Pwì@Û é@Fß@N
ÙìØ¥N Þ ÙOwìÛ æDÜÊ qC ÚDØì¡J éÆ íÎDd ok ,ÙëßË@F Co é@Ï@Ø@VÝ@ëC
lëDìF ¢ìJ æDÜÊ ÙçqDF pÊC Þ ÖoClÛ ÙÜÇ@Û æD@Ü@Ê p@Ë@ëk é@Ç@Ü@ëCé@F
qCpOèF ¢ÜO¿ËÛ ÝëC ,PwìÛ éFßN ,ÝO¿Ê oDF oCrçl¤ ÝëC ,Ùçkí×ÖDWÛC
é»ì¤ ((pÇzíèÎC)) .éFßN kßh éÛ PvC éFßN é»ì¤ ÝëC ,PvC ¢ÜO¿Ê
éF ,ÚkpÆ Ðص ,ÚkpÆ PÆpdíÜ·ë pÇz kßh .pÇz kßh éÛ PvC p@Ç@z
pìw× ÚA êCpF Co PØ·Û ÝëC ClhéÆ êpìw× ok PØ·@Û Ý@O@hCl@ÛC oD@Æ
ælëp¾A éZ êCpF Co DJ ?PvC ælëp¾A éZ êCpFClh Co Pvk .PvC æl@ëp@¾A
êCpF Co Ðõ ?ælëp¾A éZ êCpF Co yßÊ ?ælëp¾A éZêCpF Co r»× ?P@vC
xJ .PvC pÇz kßh pìw× ok DèÜëC éØç ÝOhClÛC oDÆ é@F?æl@ëp@¾A é@Z
MCßØ@w@ÎC í@¾ CmD@× CÞp@²@ÛC Ð@ ?P@w@ì@Z p@¥@F Þ ¸@Ø@vp@Ç@z
Co ÄëDÃd ,ÈzßÊ pÇz ,PvC ÙÎDµ é·ÎD®× ,Ù¡Z pÇz⁽²²⁾.§oÓCÞ
ÐìÏeN Þ éërWN ,ÚkpÆ é¡vl@ÛC ,Úkp@Æ p@Ç@¾ ,Ík p@Ç@z ,Úl@ì@Ü@z
.PvC ÚkpÆ ÍÓlOvC Þ ÚkCk ÙìØN ,ÚkpÆ lëpWN,ÚkpÆ
ÚßØÏ·NÓ ÙÇNDè×C Úß®F Ý× ÙÇVphC ÕCÞ)) ?é@Z é@ëA í@Ü@·@× x@J
pìw×ÝëC ok Co ßN Clh ,ÚClF Co Mkßh pì@w@× !p@¡@F ⁽²³⁾.((Dò@ì@z
,PvC íèÎCPì¡× Þ PÜv ,PvC íèÎC ÖD²Û íÜ·@ë ,P@vC ækCk P@Æp@d
,íOwÛCkíØÛ rìZ bìçêl×A éÆ íOÂÞ ,êl×A ßN éÆ PvÞC ækCoC pçD²×
Þ Ù¡Z éÇÜëC êCpF ,ívDÜ¡FéÇÜëC êCpF ,kCk Ík ßN éF ,kCk yßÊ ßN é@F
,ßN yßÊ Þ Ù¡Z ÝëC .êqClÜìFoDÆ éF PhD@Ü@z êCp@F Co Ík Þ yß@Ê
êoCk éÆ íܬDF Þ pçD± xÆ pç .PvCPhDÜz oCrFC ,ßN éÃñCm Þ é@w@×Ó
Þ pv ,ßN pWd Þ é¡ëlÛC Þ Ðõ ,ßN HÏÂ Þ HÎ Þ pǾÚA .PvC PhDÜz oCrFC
êCpFælëp¾A Co DèÜëC Clh .PvC PhDÜz oCrFC DèÜëC éØç ,ßN êD¿hCÞ í¿@h
PìØvo éF Deëp¤Co oCrFC Þk ÝëC ÚAp ÝëCpFDÜF .ívDÜ¡F Co ÚDèV éÇÜ@ëC
.ÙìOwç ÐñD PhDÜz éÏìvÞÞk éF ÚAp qC D× DWÜëC DN xJ .lvD@Ü@zí@×
.kpÆ ÙçCßh §pµ éÆ PvCÐñD Ùç êpËëk oCrFC éF ÚAp éOGÎC
lëDz.Ùëßz DÜzA DèÛA DF lëDF éÆ PvC êpË@ëk êD@çé@ëp@²@Û D@W@Ü@ëC ok
é¿wϾMDìÏÆ êDèFDOÆ ÐS× í¿wϾ êDèFDOÆ ok Co ívD@Ü@zP@hD@Ü@z
Þ lÜÛCkí× PhDÜzoCrFC Co Ðõ ¯Ã¾ Ú߬ԾC ÐS× íhpF .lìzDF ælÛCßh
Co PhDÜz oCrFC ,lÜOwìÛÐñD êkDëq yqoC Ðõ êCpF í©·F ⁽²⁴⁾.xF
,lÜÛCkí× Àì·¨ oDìwFCo oDìwF ⁽²⁵⁾ÐÃ@µ ¢@Ã@Û Þ ,uCß@d ¯@Ã@¾
ÚD¾ßwÏì¾ ÐS× ,PvC xdéF «ßFp× Pwç ¢ÃÛ éZ pç l@Ü@ëß@Êí@×
oCp DèÛA uöCo ok ⁽²⁶⁾ Ößìç .lÛoCkêCéëp²Û ÝìÜZ éÆ íñDJÞoC íwd
rìÛ ⁽²⁸⁾rFDç .PvC Úßìwd êDväoqC íwìÏËÛC ⁽²⁷⁾ÅÓ ÚDV .koCk
.PvC Úßìwd qC
ÈëéF Þ PvC xd oCrFC ÚDØç DÜ·× Èë éF éÆ @ DçoCr@FC qC p@Ë@ëk í@Ç@ë
D× éÆíOÂÞ DN .PvC Ðص @ kpÆ ClV Co ¢FDwd l@ëD@F p@Ë@ëk êD@Ü@·@×
¢ØvC lzDGÛoDÆ ok Ðص êDJ Þ lzDF ªe× xd DF ¯Ã¾ ÚD×oD@ÆÞp@v
rìÛ êDJ íOÂÞ ,(lÜëßÊí×öCpÃOvC íîÜ× p²Û qC) PvC ((öoCpÃOvC))
Dë Úß×qA ¢ØvC lëAí× oDÆok pO¡ìF Ùç Ðõ êDJ éÆ lëD@ì@F ÚD@ì@× ok
.PvC ¢ëD×qA Dë Þ éFpWN
,koCk kßVÞíñDJÞoC ÚD¾ßwÏì¾ ÚDì× ok éÆ ÉorF oDìwF MDçDGOzC qC íÇë
D× ÚD¾ßwÏì¾ éÆ íNoߤok ,PvC éFpWN Þ öCpÃOvC ÚDì× ÚkpÇÛ ÈìÇ¿@N
öCpÃOvC .kßz ÈìÇ¿N Ùç lëDFÞ lÜÜÆí× ÈìÇ¿N pË@ël@Ç@ë qC Co Þk Ý@ëC
ÝëC .koCk íÛDçpF Þ íÜìÃë oDOGµC éFpWNíÎÞ koCk íÛDØÊ Þ íܱ oDGOµC
uCßd qC ClV lëDF Co Ðص ,pËëk p²Û qC éÆÙìÜ@Æí@× §p@µ é@Æ P@vC
Ðص ÚA Þ (PvC éFpWN éÆ) ækDv uDwdC ÚDì× PvCÁp¾ ÚßZ ,ÙëpìËF
Þ éërWN Ðõ ok éÇÛDÜ@Z ,P@vC í@Ï@Ã@µ Ð@Ø@µ p@ì@²@Ûêr@ì@Z D@×
ÍÞlV ,ÙìÜÆí× HìÆpN Þ é@ër@W@N UoD@h ok ,Ù@ì@Ü@Æí@×H@ì@Æp@N
.PvClì¿× D× êCpF Ùç DèÜëC éÆ ,ÙìÜÆí× kDëqÞ ÙÆ ,ÙìÜÆí×DèëlÜF
(éìÆrN) Ík oCrFC           
éÛ íÛD¾pµcÔ®¤C éF Ík ,⁽²⁹⁾ PvC Ík oCrFC DçoCrFC ÚA qC pËëk íÇë
ÝëC íÎÞ ,lÜÆí×ÁÔ¬C DÜ·× ÝëC éF íçDÊ Ùç ÚAp .íÛAp@ cÔ@®@¤C
DëA ?PvC PhDÜz oCrFC ÈëÍk DëA Þ PvC D¾pµ cÔ®¤C ,£Dh cÔ®@¤C
Ík æCo ?lvDÜ¡F Ík æCo qC éÇÏF ,ÐÃµÞ xd æCo qC éÛ ÚDw@ÛC kß@zí@×
?PhDÜz kßzí× æCo ÝëC qC DëA .HÏ éìÆrNæCo ,x¿Û éìÆrN æCo í@Ü@·@ë
ÖDìÏëÞ ,½Þp·× ÚClì¨Dëo ⁽³⁰⁾ ÍDÇvDJ lÜÛD× lëlVêDØϵ qC êCæl@µ
ÍoDÆ xìwÇÎC ,íñDÇëp×A ½Þp·× ½ßwÏì¾ Þ uDÜ¡ÛCÞo⁽³¹⁾ xØìV
ÚßwÊpF .(lÜÛCkí× PhDÜz oCrFC Co Ík) ⁽³³⁾ Úßw@Êp@FÞ ⁽³²⁾
Þ koCk PhDÜz oCrFC Èë ¯Ã¾ ÚDwÛC éÆ PvC lÃO·× DèÜëC éØçqC ¢@ì@F
ÐS×MoDÆk .PwìÛ ÐñD í¡ÃÛ Ðõ êCpF Þ uCß@d êCp@F ,P@vC ÍkÚA
ÐS× ,koßhí×íÊlÛq kok éF ,lÛCkí× PhDÜz oCrFC Co Ðõ Ú߬Ô@¾C
Co rìZ bìç xd DF íÎÞ,koßhí× oDÆ kok éF ,ÚDwÛC êCpF PvC ÐìG×ßNC
Co éZ pç ÚßwÊpF .PvC Ðõ DF¯Ã¾ Þ ¯Ã¾ PhDÜz .PhDÜz kßzíØÛ
,kpFí× oDÆ éF Ùç Ðõ EDF ok PvCé@O@¿@Ê uCß@d ED@Fok MoD@Æk
Clh ,éÛ ,PvC ÝOhDÜz oCrFC Ðõ íëßÊí×éÆ êkpÆ æDGOzC lëßÊí@×
éÏìvÞ Ùç Ðõ ,PvC ækCk oCp íÊlÛq oCrFCCo xd éÆ oß®@Ü@ì@Ø@ç
,PvC íÛD¾pµ uDwdC PvC PhDÜz éÏìvÞ éÆ éaÛA,Pwì@Û P@hD@Ü@z
.lÜ×DÛí× Ík Co ÚA D¾pµéÆ éaÛA
êßÎß× ÐìSØN           
.PvCækßF XëCo oDìwF D¾pµ ÚDì× ok êCéëp²Û ÝìÜZ éÆ lìÛCkí×
Piv ÝìFßZêDJ kßF ÝìFßZ ÚDìÎÓlOvC êDJ D¾pµ Þ é¿vÔ¾ ÚDì× ÌÜV
êDèÏS× í×Þo êÔ×.PvC ÝìØç @ lëßÊí× Ô× éÆ ,kßF Ýì@Ç@Ø@Ní@F
:lëßÊí× éÏØV qC ,PvC ækoÞAHÏ®× ÝëC êCpF íëDGëq Þ Ýëpìz íÏìh
DçíÜìZ .kßF oCpÂpF DìÛk ok ízDÃÛ íÏÏØÎCÝìFéÃFDw× È@ë í@O@ÂÞ È@ë
éÆ lÛkßF lÃO·× Dèì×Þo Þ PvC pNÓDF D× ÚlØN Þ ízDÃÛéÆ lÛkßF íµl×
DçíÜìZ íÊorF ÝÎDv Èë ok lz oCp .PvC pNÓDF D× ÚlØNÞ í@zD@Ã@Û
,lÜÜÆízDÃÛ Co éÜe¤ Èë Þk pç ,pËëk ½p¬ ok Dèì×Þo Þ ½p¬ Èëok
êCækpJ .lÜÜÆMÞD©Â Þ lÜçk ÄìG®N pËëlÇë DF Co DçízDÃÛ DçoÞCk l·@F
.lÜÜìGÛ Co pËëlÇë oDÆ éÆ lÛlì¡Æ DèÛA ÚDì× Ùç
êDV éFDçí×Þo D×C ,lÛkßF Íß»¡× ízDÃÛ éF DçíÜìZ ,lì¡Æ Í߬ DèNl×
ÐFDÃ× oCßëkok Co íÎDµ ½D¤ oDìwF éÜëA Èë lÜO¾o lÜÜÆ ízDÃÛ é@Ç@Ü@ëC
éF lÛkCk ÐÃì¤Þ lÛkpÆ ½D¤ lÜOwÛCßN DN Co éÜëA ÝëC Þ lÛkpÆ é@ì@G@·@N
éÃFDw× qÞo æphöÓDF .kßGÛÚA ok êCéÇÎ Þ oDGº pRC ÝëpOÇZßÆ éÆ êo߬
DF Co ízDÃÛÞk Þ kÞpF Hõ ækpJlz oCp Ýì·× é²eÎ Èë ok .lìvoCp@¾
pOèF Dèì×Þo ízDÃÛ lÜO¿Ê Þ lÛlëk CoÞk pç DçoÞCk .lÜÜÆ éwëDÃ@× Ù@ç
.(PvC éÛDw¾C ,PwìÛ jëoDN ,lÛCækoÞAéÆ PvC íÏS× ÝëC) .PvC