تواضع و فروتنى
((نقطه مقابل سركشى ها و بلند پروازيهاى پوچ و پوكى كه انسان را مانند مركب چموشى به دره هاى مخوف پرتاب مى كند، حالت تواضع و فروتنى است ؛ با برداشتن چنين روحيه مساعدى براى دريافت معارف و هدايتها و راهنمائيهاى سودمند و تعالى بخش است كه انسان مى تواند گامى بهتر در جهت سازندگى خود بردارد.
امام صادق (عليه السلام ) در مورد ارزش و ثمره تواضع مى فرمايد:
التواضع اصل كل شرف نفيس و مرتبة رفيعة .
تواضع و فروتنى ريشه همه شرافتهاى ارزشمند انسانى است و موجب رسيدن انسان به مقام والاى معنوى مى گردد.
آن حضرت به منظور درس زندگى به ما، با وجود داشتن مقام والاى عظمت و عصمت ، آنقدر از خود فروتنى و تواضع نشان مى دهد كه مى فرمايد:
احب اخوانى الى من اهدى الى عيوبى .
دوست داشتنى ترين برادران در نظر من ، كسى است كه معايب و نواقص مرا به عنوان هديه برايم ارمغان بياورد!
اين روحيه ارزشمند را مورد مطالعه قرار دهيد، و روحيه افرادى كه وقتى تخلف و اشتباهى از آنان سر مى زند، و به آنان تذكر و توجهى داده مى شود، آنان برآشفته و آتشين مى گردند، وقتى گاهى از خود عكس العمل شديد نشان مى دهند، و گويى در علم و دانش افلاطونند در معنويت و عصمت پيامبر اولى العزم ؛ با اين روحيه ، مقايسه كنيد و ببينيد كمبود و انحطاط بعضى از افراد تا چه حدى است ؟ و براى اصلاح چنين بيچارگى ها و زبونى ها چقدر تلاش و كوشش بايد نمود؟!
آرى ، موضوع تواضع به خرج دادن ، و در مقام شناسائى معايب و نواقص ‍ برآمدن ، و به اين كار اهميت دادن و سرمايه گذارى كردن ، در نظر پيشوايان عاليقدر اسلام ، آنقدر داراى ضرورت مى باشد كه توصيه شده ، براى اين كار اصولا وقت مناسب و برنامه دقيق تنظيم شود.^{(76 )}))
هديه دادن
اصل اين سنت ، يك سنت محبوب و مطلوب اسلامى و اخلاقى و اجتماعى است و بدين لحاظ بايد رهنمودهاى شرع و پيشوايان اسلام ، در آن به كار گرفته شود از اين جهت موارد زير را مورد مطالعه قرار مى دهيم :
امام صادق (عليه السلام ) فرموده :
تهادوا تحابوا، فان الهدية تذهب بالضغائن .
براى همديگر هديه ببريد، تا مورد مهر و محبوبيت يكديگر واقع شويد، زيرا هديه و چشم روشنى بردن ، كينه ها و كدورتهاى قلبى افراد را برطرف مى كند.
پيامبر اسلام (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرموده :
من تكرمه الرجل الاخيه المسلم ان يقبل تحفته ، او قيحفه مما عنده ، و لا يتكلف سئيا.
از نشانه هاى احترام گذاشتن به برادر مسلمان اين است كه انسان هديه و تحفه او را قبول كند، يا اينكه توانايى دارد براى او هديه و چشم روشنى ببرد، اما خود را در اين باره ، به مشقت و خرج سنگين نيندازد!
امام صادق (عليه السلام ) مى فرمايد:
نعم الشى الهديه امام الحاجة
بهترين كار اين است كه انسان براى كسى هديه اى ببرد كه به آن احتياج داشته باشد و آن هديه بتواند براى او مشكلى از مشكلات زندگى را حل نمايد.
امام على (عليه السلام ) مى فرمايد:
نعم الهديه الموعظه
بهترين هديه اى كه براى ديگران مى توان برد، عبارت از موعظه و نصيحت آموزنده و سازنده خواهد بود.
بنابراين ، در مورد هديه بردن ، همه نيروها نبايد، صرف مظاهر مادى شود، در اين زمينه با هديه دادن يك كتاب خوب ، آموزنده و مناسب و هر سخن و چيزى كه ارزش اخلاقى و هدايتگرى داشته باشد، مى توان نسبت به خانواده ها و جمعيتى ، خدمت فرهنگى به جاى ماندنى و جاويدان هم انجام داد، كه خوشبختانه اين روش هم در جامعه اسلامى امروز ما، اهميت و گسترش چشمگيرى پيدا كرده است و بسيار درخور تقدير خواهد بود كه اين كار رايجتر و راسختر و عمومى تر شود.⁽⁷⁷⁾))
اسلام يك كودك دختر را به حدى احترام مى گذارد كه بارها آورده كه بايد حتى در دادن پيشكشها و كادوها بر پسر مقدم دارند و اگر هر دو را با يكديگر مى دهند به دختر با دست راست بدهند و چون مادر شد اگر پسر در نماز مستحبى است و مادر او را صدا كرد جواب بدهد و شوهر در زمان آبستنى و شيردادنش او را چون مجاهدى كه در ميدان شهادت مى جنگد و چون به پيرى رسيد رسول خدا او را با مردى كه به پيرى رسيد فرقى نمى گذارد و مى فرمايد هر كس مويش در اسلام سفيد شد حرمت پيامبرى دارد و سخنان ديگر كه بارها آورده ام .⁽⁷⁸⁾))
نصيحت و خيرخواهى
الف - اهميت نصيحت در سازندگى اخلاقى :
((اصل نصيحت كردن و خيرخواهى نمودن ، و يكديگر را آيينه وار متوجه معايب و اشتباهات ساختن ، شيوه بسيار پسنديده اى است كه مورد توصيه پيشوايان عالى مقام اسلام قرار گرفته و در يك جامعه اسلامى هم اين حالت مى تواند جريان رشد و تعالى معنوى راه به صورت يك پيوند معنوى و انسانى ، در همه ابعاد زندگى سرايت دهد؛ و چنانچه اين ويژگى در سطح جامعه به فراموشى سپرده شود، خير و سعادت ، نيز دامن برمى چيند و عواقب و عوارض دردناكى به وجود خواهد آمد.
امام على (عليه السلام ) فرموده است :
لاخير فى قوم ليسوا بناصحين ، و لايحبون الناصحين .
در ملتى كه يكديگر را نصيحت و سفرش به نيكى ها نمى كنند و نيز افراد نصيحتگر را دوست نمى دارند و با آنان برخورد مناسب ندارند، هيچگونه خيرى و سعادتمندى وجود نخواهد داشت !
آن حضرت درباره تاءثير نصيحت و خيرخواهى ، و توجه و تنبه داشتن به ديگران مى فرمايد:
المواعظ شفاء لمن عمل بها
موعظه ها و اندرزهاى سودمند، شفا و درمان دردهاى اخلاقى و روانى افرادى است كه بدان عمل مى كنند.
ب - چگونه بايد نصيحت كرد؟
((كسى كه مى خواهد ديگرى را نصيحت كند و با اين كار اشتباهاتى را مبدل به صواب ، نواقصى را تبديل به كمال ، و خلاصه شخص خلافكارى را به صراط مستقيم هدايت گرداند، همانطور كه امام زين العابدين (عليه السلام ) فرموده : بايد روحيه رحمت و شفقت ، نرمش و ملايمت داشته و خلاصه بايد روحيه خيرخواهى و مسالمت ، به اين مسئوليت مهم اخلاقى و دينى اقدام نمايد.
همچنين از روشهاى نصيحت آميزى كه در ملاء عام و در حضور ديگران بوده و موجب اهانت و اذيت و ضربه زدن به حيثيت و خورد كردن شخصيت ديگرى باشد به طور جدى خوددارى نمايد!
امام على (عليه السلام ) فرموده است :
نصحك بين الملاء تقريع
اگر كسى در حضور افراد براى نصيحت و توجه طرف به لغزشهاى او اقدام كند، با اين عمل شخصيت او را ضربه دار و خورد كرده است !
به هر حال ، اين كار مسئوليت بسيار ظريفى است ، آگاهى و دانائى مى خواهد و بر اساس آگاهى و توانائى ، و حتى خود اهل صداقت و عمل بودن است كه مى شود خلافكار را بيمار دانست و طبيبانه به اصلاح او پرداخت .
براى اين منظور، راهنمائيهاى خالصانه و دلسوزانه پيشوايان بزرگوار اسلام ، كه بر اساس آن منافع نصيحت پذيرى و زبانهاى گردنكشى و خوددارى از نصيحت پذيرى را بيان مى دارد، شايان وقت است و مى تواند براى همه ما راهگشا و سازنده باشد.
امام على (عليه السلام ) فرموده است :
اسمعوا النصيحة ممن اهداها اليكم ، و اعقلوها على انفسكم .
نصيحت آن كس را كه به منظور راهنمائى و هدايت شما انجام مى شود گوش كنيد و مورد توجه قرار دهيد و جهت سازندگى خود به آن فكر كنيد.
آن حضرت نيز مى فرمايد:
من بصرك عيبك و حفظك فى غيبك فهو الصديق ، فاحفظه .
هر كس كه تو را نسبت به معايب و نواقص تو آگاهى مى گرداند و در غياب نيز ترا حفظ و حراست مى گرداند، دوست واقعى تست و نيز تو بايد براى حفظ و نگهدارى او مراقبت معمول دارى .
آن بزرگوار در بيان ديگرى فرموده :
مرارة النصح انفع من حلاوة الغش
تلخى نصيحت پذيرى ، از شيرينى رفتار كسى كه تو را فريب مى دهد، و خرسند مى گرداند، شيرين تر خواهد بود!
امام باقر (عليه السلام ) مى فرمايد:
اتبع من يبكيك و هو لك ناصح و لاتتبع من يضحك و هو لك غاش
از نصيحت كننده خيرخواهى كه تو را راهنمائى مى كند، اگر چه نصيحت او موجب گريه تو شود پيروى كن ، اما از كسى كه به خاطر خوشايند تو را مى خنداند، ولى تو را اغفال مى نمايد، هرگز شنوائى و اطاعت بخرج مده .
امام على (عليه السلام ) مى فرمايد:
من ابان لك عيوبك فهو و دودك ، و من ساتر عيبك فهو عدوك .
هر كس عيب و ايراد تو را روشن مى گرداند، دوست صميمى تو است و آن كس كه روى نواقص و ضعفهاى تو پرده پوشى مى كند و تو را در اغفال و نادانى نگه مى دارد، يقينا دشمن تو خواهد بود.
آن حضرت در بيان ديگرى مى فرمايد:
لا ترددن على النصيح
هرگز در مقابل شخص نصيحت كننده ، در مقام پاسخگوئى و جواب رد دادن و طفره رفتن از مسير اصلاح بر نيا.
آن بزرگوار، در بيان بسيار ارزشمند و حكيمانه اى مى فرمايد:
من قبل النصيحة امن من الفضيحة
آن كس كه نصيحت ها و راهنمائيهاى دلسوزانه افراد را مى پذيرد و در صدد بكارگيرى و اصلاح معايب خويش برمى آيد، از رسوائيها و فضاحتهاى ناراحت كننده و شرم آور محفوظ مى ماند!
اين را هم بايد توجه داشته باشيم كه روحيه نصيحت پذيرى و گوش شنوا داشتن ، اضافه بر اينكه از يك نوع سلامت روان و انصاف و مروت داشتن حكايت مى كند، يك نوع توفيق الهى و عنايت خداوندى هم نسبت به انسان مى باشد. به همين دليل افراديكه اسير خودخواهى و غرور و لجبازى هستند، توفيق نصيحت پذيرى را از ذات مقدس خداوند بايد درخواست نمايد، تا به كمك عنايت خداوندى به اين راز موفقيت دست يابند.
امام على (عليه السلام ) مى فرمايد:
من اكبر التوفيق ، الاخذ بالنصيحة
از بزرگترين توفيقها و عنايات خداوند نسبت به بنده اين است كه در وجود وى روحيه نصيحت پذيرى وجود داشته باشد.⁽⁷⁹⁾))