مقدمه 
بدون شك هر انقلاب اجتماعى با تكيه بر عوامل و دلايل مختلفى به ثمر مى نشيند، كه از آن ميان ، دلايل و شرايط تاريخى ، جايگاه و اهميت ويژه اى در ايجاد و فرجام آن دارد. انقلابهاى معاصر جهان عموما بر بستر و رويكرد تاريخى به تلاش و تكاپو برخاسته و در شرايط مقتضى ، از حيث سياسى و اقتصادى و باورهاى اعتقادى به منصه ظهور رسيده اند. انقلاب اسلامى ايران به رهبرى امام خمينى (س ) در شرايطى طلوع كرد كه جامعه سياسى ايران با عبور از گذرگاههاى حساس تاريخى و آكنده از تجربيات و مبارزات سياسى رهبرى جديد و توانمندى را انتظار مى كشيد. پذيرش اين رهبرى و محتواى ايدئولوژى انقلاب امرى دفعى و تصادفى نبود بلكه انتخابى بود كه در فرايند مبارزات ملت ايران در تاريخ دويست ساله معاصر و در بستر آزمون رهبران و شيوه هاى مختلف سياسى و مبارزاتى به دست آمد.
حكومت قاجار كه در اوج ناتوانى بلاد اسلامى در ايران پاگرفت ، به دليل ماهيت قبيلگى و بى دانشى خود همراه با تهاجم بى سابقه فرهنگى سياسى و نظامى غرب به ايران موجبات فروپاشى كامل دولت حاكم بر كشور اسلامى ايران را فراهم ساخت .
قاجارها در گردونه سياسى دو دولت روس و انگليس دستاوردهاى عظيم تمدن و عزت اسلامى را به تاراج دادند و با بى رمقى كامل سرزمينها و ذخاير فرهنگى - اقتصادى كشور را تسليم آن دو دولت كردند.
روحانيون و علماى اسلام ، بعد از يك دوره مبارزات فكرى ، و در پس ‍ غلبه اصوليون بر اخباريون روياروى با جريانى شدند كه اينك در قالب استعمار به استثمار و استحاله امت اسلام پرداخته بود.
جنگهاى اول و دوم ايران و روس در عهد فتحعليشاه ، اولين ميدان آزمون روحانيت شيعه بود كه با حضور و ظهور خيره كننده علما ميادين نبرد حيات زنده و پوياى آنان را نويد مى داد، اما حكومت ناتوان و ضعيف قاجار، نه تنها از اين ظرفيت عظيم بهره نبرد، بلكه با كار شكنى و تخطئه مبارزات علما، عملا ضعيف شد و در نهايت شكست علما را آرزو داشت .
در جنگ ايران و روس ، علما با فتواى خود براى دفاع از حريم اسلام و مسلمين و سرزمين مقدس ايران به پا خاستند و مردم را در شرايط دشوار كمك نمودند، ولى حاكمان قاجار نتوانستند از اين نيروهاى الهى درست استفاده كنند.
علما همزمان با رشد شتابنده ترقى و تجدد در غرب و هجوم برق آساى غربيها به قلمرو اسلامى از جمله ايران ، بدون سلاح به دفاع گسترده خود ادامه مى دادند.
هجوم انگليس به ايران در پوشش قراردادهاى استعمارى رويتر، رژى ، دارسى ، وثوق الدوله و... نه تنها روحانيت را از تكاپوى مبارزات سياسى باز نداشت ، بلكه در اقداماتى بى نظير و در مبارزاتى كه ، بعدها به عنوان مبارزه منفى از آن نام برده مى شد، دشمنان غربى را در عمليات استعمارى خود ناكام ساختند كه از آن ميان ، مى توان به حماسه تاريخى و دوران ساز جنبش تنباكو، به رهبرى مرجع بزرگ آية الله ميرزاى شيرازى اشاره نمود.
فتواى تحريم تنباكو، همچون سلاحى آهنين پيكر استعمار خشن انگليس ‍ را نشانه رفت و چنان او را مضطرب و بر آشفته ساخت كه از آن پس مقوله روحانيت شيعه همواره به عنوان موضوع منابع اطلاعاتى و سياسى غربيان در مطالعات و اقدامات استراتژيك آنان به حساب مى آمد.
طلوع نهضت مشروطيت با رهبرى مراجع بزرگ نجف و ايران ، آغاز حركت جديدى از روحانيت بود كه مشخصا دولت و حكومت را به مبارزه مى خواند. علما در جمعبندى جديد، استبداد قاجار را مانع هر گونه اساسى در ساختارهاى سياسى - اجتماعى جامعه دانسته و با آن به مبارزه برخاستند. اگر چه جمعى ديگر از علما بر اساس (دلنگرانيهايى كه از مواضع غربزده ها داشتند، مبارزه با حكومت را صلاح ندانسته و نتيجه آن را استيلاى غرب مى دانستند. ⁽¹⁾ بدون شك دستاورد نهضت مشروطيت دستمايه اى عظيم و غنى به عنوان پايه انقلاب اسلامى محسوب مى گردد.
مشروطيت نقطه عطفى در برخورد آراى سياسى علما در ارتباط با رويكرد سياسى اسلام بود، اگر چه ناكامى مشروطيت بر اثر نفوذ روشنفكران غربگرا، باعث ياءس و نااميدى روحانيت از روند تحولات سياسى گشت ، مع ذلك جريان مبارزه با استبداد و استيلاى خارجى به قوت خود باقى ماند.
جنگ جهانى اول و آثار و تبعات آن در ايران و عتبات عاليات ، بار ديگر تحرك گسترده اى در بين جامعه روحانيت ايجاد نمود؛ علماى بزرگى همچون سيد محمد كاظم يزدى ، ⁽²⁾ ميرزا محمد تقى شيرازى ، ⁽³⁾ شريعت اصفهانى ⁽⁴⁾ و شمارى ديگر از علما، در صف اول مبارزه با متفقين حضورى چشمگير و مؤ ثر داشتند و به لحاظ ايدئولوژيك با روشن بينى خاصى براى درهم كوبيدن قدرت روس و انگليس ، جواز همكارى با عثمانى و آلمان و پيوستن به صفوف آنان را صادر نمودند. در ايران روحانى برجسته و روشنفكر، مرحوم مدرس ⁽⁵⁾ به عنوان حامى جبهه عثمانى عليه متفقين وارد كارزار شده بود. بدين ترتيب علما در خيزشى بى نظير و تاريخى ، جبهه متحد و قدرتمند خود را در برابر غرب به نمايش گذاشتند.
با فروكش كردن زبانه هاى آتش جنگ عالمگير و پيدايش تحولات جديد سياسى در اروپا، كودتاى رضاخان با كوشش و حمايت انگليس در ايران به وقوع پيوست و جامعه آشفته و متلاشى ايران آماده پذيرش چنين رويدادى بود. اين امر از ديد انگليسى ها مخفى نمانده بود و آنان چهار هدف را در سايه كودتا دنبال مى كردند:
1 - مهار و سركوب قدرت مذهب و روحانيت اسلام خصوصا شيعه .
2 - جلوگيرى از گسترش موج جديد كمونيسم كه از روسيه برخاسته بود.
3 - چنگ اندازى به منابع اقتصادى ايران از طريق ايجاد يك دولت با ثبات و آهنين .
4 - مهار نهضتها و خيزشهاى اصيل اسلامى و مردمى در ايران (خيابانى ، ⁽⁶⁾ جنگلى ، ⁽⁷⁾ تنگستانيها ⁽⁸⁾ و...)
رضاخان با ظاهر سازى عوامفريبانه ، در فاصله كودتا تا رسيدن به سلطنت (1304 - 1299) موفق شد با چهره اى مذهبى و طرفدارى از علما، مقاومتهاى پنهان و آشكار آنان را خنثى نمايد و تنها مدرس بود كه از ابتدا، كودتا را مخالف قانون اساسى و شرع اسلام اعلام نمود.
رضاخان با راندن احمد شاه قاجار به خارج و تصرف سلطنت به تحكيم پايه هاى قدرت خود پرداخت . وى از اين تاريخ تا سقوط حكومتش ، با تغييرات اساسى در ديدگاه و اقدامات خود به مبارزه با مظاهر و شعاير مذهبى و روحانيت پرداخت .
امام خمينى به عنوان شاهدى هوشيار، تصاوير روشنى را از آن دوران به دست داده است :
((... در همين مدرسه فيضيه ، نمى توانستند طلبه ها توى حجره هاى خودشان روز بمانند، آنها مجبور بودند كه قبل از آفتاب بروند باغات و آخر شب برگردند، براى اينكه اگر در مدرسه بودند مى آمدند، پاسبانها مى ريختند در مدرسه و مى بردند آنها را خلع لباس مى كردند)). ⁽⁹⁾
در حالى كه انگليسيها، روند تثبيت قدرت رضاخان را تعقيب مى كردند، او به اتكا و پشتوانه آنان ، در زدودن آثار و مظاهر مذهب ، بى پروايى و بى تابى مى نمود. در آخرين حلقه از اقدامات ضد مذهبى ، به كوبيدن مسجد گوهرشاد كه از مراكز مذهبى و مقدس در نزد شيعيان به حساب مى آمد، پرداخت . امام خمينى (س ) در اين باره مى فرمايد:
((... در مسجد و معبد مسلمين كه مركز اقامه نماز بود، عبادت خدا بود، اينها ريختند و يك عده از مظلومين (را) كه براى دادخواهى آنجا مجتمع شده بودند، قتل عام كردند و از بين بردند.)) ⁽¹⁰⁾
از آنجا كه بيست سال ديكتاتورى و حكومت ترور و وحشت ، رويگردانى مردم از رژيم را به دنبال داشت ، انگليسيها با ترفندى جديد، مهره خود را كه تاريخ مصرفش به اتمام رسيده بود، با شروع جنگ جهانى دوم در شهريور سال 1320 ه -. ش . از گردونه خارج كردند و با تبعيد وى به جنوب آفريقا، فرزند جوان او را بر مسند قدرت نشاندند.
كشور ايران در دهه بيست شاهد تحولات پيچيده سياسى بود. ظهور حزب توده و پشتيبانى آن از طرف كشور قدرتمند شوروى ، اشغال ايران توسط متفقين ، و حضور ارتش سرخ در مناطق شمالى و خطه آذربايجان ، طعم شيرين فرار و سقوط رضاخان را از ذائقه مردم بيرون برده بود. از همه مهمتر، تبليغات شديد ضد مذهبى و ضد روحانى دوره قبل موجب شده بود كه روحانيت در انزوا و انفعال بى مانندى قرار گيرد به طورى كه خلاء و فقدان رهبرى ، توانمند مذهبى ، از ويژگيهاى بارز اين دوران است .
امام مى فرمايند:
((... يك راءسى كه بتواند آنها را جمع كند نبود.))
اگر چه حضور شخصيت روحانى و مبارزى همچون آية الله كاشانى ، ⁽¹¹⁾ همچنان پيام آور صبغه مذهبى و روحانى مبارزات اين دوران است ، اما از آنجا كه مسئله اصلى اين دوران ، ملى شدن صنعت نفت بود و اين امر، همه جريانات سياسى را تحت الشعاع خود قرار داده بود، لذا جريانات سياسى - مذهبى ، تنها در سايه ملى شدن صنعت نفت كر و فرى داشتند، نه صبغه و مضمون و ماهيتى اسلامى . ⁽¹²⁾
امام در چند مورد به نقد و انتقاد از شيوه مبارزات آن دوران پرداخته و به غير مذهبى بودن نهضت نفت اشاره داشته اند:
((... در قضيه ملى كردن صنعت نفت هم ، چون اسلامى نبود، ملى تنها بود، به اسلام كارى نداشتند و از اين جهت نتوانستند كارى انجام بدهند.)) ⁽¹³⁾
تنها جريانى كه به نام اسلام مبارزه مى كرد، جريان فدائيان اسلام به رهبرى روحانى جوان ، شهيد نواب صفوى بود. شيوه هاى مبارزاتى اين گروه در بعضى موارد، مورد تاءييد مرجعيت عام آن روزگار نبود و حتى بعضا بر اثر مخالفت برخى از اعضاى گروه موجب انشقاق مى گرديد. ⁽¹⁴⁾
در چنين شرايطى و بر اثر ناتوانى رهبران سياسى ، كودتاى آمريكايى 28 مرداد به وقوع پيوست و با برگشت شاه به اريكه قدرت ، به تدريج آمريكا جايگزين استعمار پير انگليس گرديد.
اگر چه شبكه هاى نفوذ انگليسى ، در قالب تشكيلات فراماسونرى ، در تار و پود رژيم پهلوى رخنه داشتند، اما اين آمريكاييها بودند كه به گسيل مستشاران نظامى و اقتصادى خود به ايران ، زمام امور كشور را به دست گرفته بودند.
در آغاز دهه چهل و پس از رحلت آية الله بروجردى ، ⁽¹⁵⁾ شاه تحت عنوان مدرنيزه كردن كشور، به جنگ تمام عيار با مبانى و ارزشهاى ملى - اسلامى پرداخت . در حالى كه بيش از چهل سال از روى كار آمدن حكومت پهلوى مى گذشت و همه ظواهر نشان مى داد كه نهضت مذهبى از تكاپوى انقلابى و سياسى فرو هشته بود، در چنين هنگامه اى نهضت عظيم مردم مسلمان ايران به رهبرى روحانيت آغاز گرديد. امام خمينى كه بيش از چهل سال متوالى با تيزبينى و آينده نگرى ، مسائل سياسى و اعتقادى جامعه ايران را تعقيب مى نمود و در حالى كه كوله بارى از تجربيات مبارزات علماى گذشته و حوادث سياسى را بر دوش داشت ، در يكى از حساسترين شرايط تاريخى ايران و جهان اسلام ، پا به عرصه مبارزات سياسى و اداره انقلاب اسلامى مردم ايران گذاشت .
حادثه خونين پانزده خرداد، صداى خفته و نهفته ملت ايران را كه در زير چكمه هاى رضاخان و فرزندش بظاهر خاموش شده بود به گوش ‍ جهانيان رساند. اين صدا بر آمده از فرهنگ مذهبى مردم و حاصل مبارزات ظلم ستيزى تاريخى آنان بود. از آن پس تئوريهاى ماديگرايانه غرب و شرق ، در رابطه با افول مذهب ، سست و بى پايه گرديد. تبعيد امام بعد از اعتراض متهورانه ايشان به تصويب قانون كاپيتولاسيون ، نقطه عطف و آغاز مبارزات جديد ملت ايران بود. اين مبارزه مستمر و پايدار تا دو دهه ادامه يافت ، و سرانجام بهمن خونين 57 نظام بظاهر مقتدر و تا دندان مسلح ولى پوشالى رژيم پهلوى را در امواج خروشان خود فرو برد.
بدينسان نظام دينى - سياسى اسلام كه دشمنان بر سر ناكامى آن ترانه ها سروده بودند و دوستان زيادى نوميدانه به آن باور رسيده بودند، بر ويرانه هاى حكومت طاغوتى شاهنشاهى و تفكر سكولاريستى و ماترياليستى سر برآورد و سروش زيبايى را كه خداوند متعال در قرآن مجيد وعده داده بود محقق گرداند: (( و نريد ان نمن على الذين استضعفوا فى الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثين . )) ⁽¹⁶⁾
بررسى ديدگاههاى امام خمينى نسبت به رويدادهاى تاريخ معاصر ايران ، از ابعاد مختلف ، حايز اهميت است كه اهم آنها عبارت اند از:
1 - مطالب از لسان فردى مطرح شده است كه خود در متن حوادث تاريخى سده اخير حضورى هوشمندانه و فعال داشته است .
2 - نمايشگر ديدگاه بخشى از روحانيت نسبت به تاريخ عصر خويش ‍ است .
3 - ديدگاه تاريخى شخصيتى است كه خود، تاريخساز دوران خطير معاصر است .
4 - ضعفها و كاستيهاى داخلى دوران حكومت قاجار و پهلوى از زبان فردى مطرح مى گردد كه خود طرحى جديد و حكومتى نوين را پى افكنده است .
5 - به لحاظ مقابله با ترفندهاى استعمارى و صيانت از كيان امت اسلام ، مطالعه اين مجموعه الهامبخش و راهبر خواهد بود.
علاوه بر مزاياى فوق ، مطالعه اين مجموعه به بازشناسى عمل تاريخى امام پس از آغاز نهضت اسلامى مدد مى رساند.
با نگاهى گذرا به زندگانى امام خمينى (س ) به سهولت مى توان دريافت كه او به عنوان شاهدى كنجكاو و دردمند، قوت و ضعف نيروهاى درگير در معارضات سياسى را شناسايى كرده و سپس در هنگامه عمل ، درسهاى تاريخ را با قاطعيتى چشمگير به كار بسته است . وى از بدو كودكى و نوجوانى با نامهربانيها و مظالم زمان خويش روبرو شد، دست ظلم و ستم را بعينه در همه جا مشاهده نمود و بالاتر از همه ، سلطه استعمار را بر جامعه و سرزمين خود لمس كرد. امام خمينى در زمره رجال و شخصيتهاى نادر و بى نظير تاريخى است كه از حوادث اعصار، متواليا درسهاى فراوانى آموخت و بدينسان هنرمندانه با تلفيق دين و سياست بزرگترين رويداد تاريخ معاصر را رقم زد.
ويژگيهاى اين مجموعه
اين مجموعه كه در گروه تاريخ معاونت پژوهشى مؤ سسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى استخراج و تنظيم شده ، مشتمل بر چهار بخش است .
بخش اول : تحت عنوان ((دوره قاجاريه )) كه در آن به مباحثى همچون سابقه استعمار، ماهيت حكومت قاجار، و نهضت مشروطيت پرداخته شده است .
بخش دوم : به دوره رضاخان اختصاص داده شده كه در آن ماهيت حكومت رضاخان ، سياستهاى فرهنگى مذهبى و در نهايت سقوط دولت او مورد بحث قرار گرفته است .
بخشهاى سوم و چهارم : مربوط به دوره محمدرضا شاه است كه در يك بخش به چگونگى روى كار آمدن او، سياستهاى فرهنگى ، مذهبى ، اقتصادى ، نظامى و خارجى او و در نهايت قيام 15 خرداد و حوادث مربوط به لايحه كاپيتولاسيون پرداخته شده و بخش ديگر كه دوران مبارزه و قيام نام دارد به انگيزه و ماهيت انقلاب اسلامى ، چگونگى مقابله رژيم و حوادث دوران انقلاب و در پايان به عوامل پيروزى انقلاب در كلام حضرت امام اختصاص داده شده است .
در تنظيم اين مجموعه كوشيده ايم :
O - عبارتها را با توجه به پيام صريح و اصلى آنها ذيل نزديكترين عنوان انتخابى بياوريم و از تكرار آنها در ساير عناوين خوددارى كنيم ، به همين دليل در بسيارى از موارد ممكن است مطلبى كه ذيل يك عنوان خاص ‍ آمده حاوى پيامى مربوط به عنوان ديگر نيز باشد كه به استثناى موارد معدود در عنوان بعدى تكرار نشده است . لذا محققين محترم براى احصاى نقطه نظرات حضرت امام در خصوص هر عنوان ، نمى توانند به موارد ذكر شده ذيل همان عنوان اكتفا نمايند، بلكه مراجعه به ساير عناوين اين مجموعه اجتناب ناپذير است .
O - تنها مباحث مربوط به تاريخ معاصر گردآورى شده و مطالب مرتبط به سيره انبيا و تاريخ صدر اسلام در مجموعه اى ديگر تحت عنوان ((سيماى معصومين در انديشه امام خمينى )) (تبيان 12) به چاپ رسيده است .
O - سعى شده است از آوردن نمونه هايى كه از جهت محتوا تكرارى محسوب مى شود ولى حضرت امام در مناسبتهاى گوناگون به آن اشاره داشته اند پرهيز شود و در هر مورد چند قطعه اى كه گوياتر و صريحتر بوده انتخاب شده ، ولى براى افرادى كه علاقه مند به دسترسى كامل به مواضع امام پيرامون موضوعات مطروحه هستند نشانى متون حذف شده در پايان هر مبحث آورده شده است .
O - در تنظيم قطعات منتخب داخل هر يك از فصول و عناوين فرعى ، ترتيب و توالى تاريخى صدور آنها از حضرت امام ملاك بوده است نه توالى منطقى مطالب .
O - تاريخ صدور پيامها و سخنرانيهاى حضرت امام در ذيل هر قطعه ذكر شده و مشخصات كامل مآخذ بر اساس شماره مسلسل ذكر شده در پايان هر قطعه در انتهاى كتاب آورده شده است .
O - به استثناى مجموعه صحيفه نور و كتاب كشف الاسرار شماره صفحات كتب مآخذ در انتهاى كتاب منطبق بر كتب حضرت امام كه توسط اين موسسه به چاپ رسيده نوشته شده است .
در پايان لازم مى دانيم از محققين ارجمند سيدمحمدهاشمى تروجنى و حميد بصيرت منش كه زحمت زيادى در امر تنظيم ، تصحيح و تدوين اين مجموعه متقبل شده اند و همچنين از آقايان دكتر رازنهان ، محمد وحيد قلفى و خانم معينى كه به نوعى همكارى نموده تشكر كنيم .
از خداوند متعال خواهانيم تا حضرت روح الله ، اين پيرو صادق مكتب انبيا و اولياى الهى را در جوار خاتم و افضل پيامبران خود، حضرت محمد مصطفى (ص ) مسكن دهد، و به ما نيز اين توفيق را عطا فرمايد كه بتوانيم رهپوى صادق آن امام همام باشيم و به كسانى كه در راه برقرارى حكومت عدل و قسط قيام كرده و تمام تلاش خود را صرف اجراى مقاصد انبيا مى نمايند توان هر چه بيشتر عنايت فرمايد، و انقلاب اسلامى ايران اين يادگار آن عزيز سفر كرده و حاصل تلاش و كوشش همه اولياى الهى را به انقلاب بزرگ مهدى موعود(عج ) متصل بفرمايد.

ستاد تنظيم آثار موضوعى           
موسسه تنظيم و نشر آثار حضرت امام خمينى (س )