عـراقـيـهـا مـى پـنـداشـتند، جمهورى اسلامى در برابر يك تهاجم سنگين در منطقه فاو قادر به مقاومت نخواهد بود و تلاشهاى گسترده دشمن ، بويژه جابجايى و انتقال نيرو و توپخانه به فاو، تماما حاكى از آمادگى دشمن براى حمله به منطقه فاو بود. اما انجام عمليات در منطقه كربلاى 5، آن هـم در مـقـايـس گـسـترده ، موجب گرديد عمليات در فاو منتفى و نيرو و امكانات دشمن به منطقه شرق بصره اعزام شود. در واقع دشمن ضمن غافلگير شـدن نـسـبـت بـه عـمـليـات شـرق بـصـره از نـظـر زمـان و مـكـان ، در مـورد تـاكـتيك ويژه عمليات كه عمدتا معطوف به عبور از منطقه آبگرفتگى و كانال پرورش ‍ ماهى و حركت از شمال به جنوب در پشت مواضعش بود، غافلگير شد.
هشت روز نبرد در شرق نهر جاسم ⁽¹⁸¹⁾
مـحـورهـاى اصـلى تـلاشـهـاى قـرارگـاه كـربـلا، شـامـل خـروج از 5 ضـلعـى ، تـثـبـيـت سـرپـل غـرب كانال پرورش ماهى و بازكردن جاده شلمچه بود. هدف از اين تلاشها تصرف منطقه مورد نظر، تاءمين جاى پا و فراهم كردن شرايط بـراى تثبيت منطقه و همچنين تحويل خط به قرارگاههاى قدس و نجف اشرف بود. تدبير قرارگاه اين بود كه جناح راست منطقه عمليات توسط تيپ 18 الغـديـر و لشـكـر 33 المـهـدى (عج ) تثبيت شود و سرپل غرب كانال پرورش ‍ ماهى با الحاق لشكر 41 ثارالله به لشكر 25 كربلا تاءمين گردد. همچنين براى خروج از 5 ضلعى ، علاوه بر تلاش براى پاكسازى مقر تيپ دشمن در منطقه و الحاق لشكر 19 فجر به 31 عاشورا، نسبت به الحـاق لشـكـر 31 بـه لشـكـر 25 در مـثـلثـى پـوزه كانال پرورش ماهى ، نيز تاءكيد مى شد، زيرا علاوه بر باز شدن عقبه خشكى نيروهاى غرب كـانـال پـرورش مـاهـى ، نـيـز تـاءكـيـد مـى شـد، زيـرا عـلاوه بـر بـاز شـدن عـقـبـه خـشـكـى نـيـروهـاى غـرب كـانال پرورش ماهى ، شرايط را براى پيشروى در عمق توسط قرارگاه قدس ، با تاءمين جناح راست اين قرارگاه ، فراهم نمايد. همچنين بازكردن جاده شلمچه توسط لشكر 10 سيد الشهدا (عليه السلام ) - كه شرايط را براى عبور دو قرارگاه قدس و نجف فراهم مى كرد - از سوى فرماندهى عـمـليـات دنـبـال مـى شـد. فـشـارهـاى دشـمـن ابـتـدا مـعـطـوف بـه بـاز پـس گـيـرى مـنـطـقـه سـرپـل غـرب كـانـال پـرورش مـاهـى بـا تـاءكـيـد بـه جـنـاح راسـت مـنـطـقـه عـمـليـات و بـه مـنـطـقـه سـرپـل غـرب كـانـال پـرورش مـاهـى بـا تـاءكـيـد بـه جـنـاح راسـت مـنطقه 5 ضلعى و مقابله با الحاق لشكرهاى 31 عاشورا و 25 كربلا در پوزه كـانـال پـرورش مـاهـى نـيـز بـديـن مـنـظـور انـجـام مـى گـرفـت كـه بـا ايـجـاد تـاءخـيـر در ايـن الحـاق بـتـوانـد بـا پـاكـسـازى مـنـطـقـه سرپل و عقب راندن نيروهاى خودى از اين منطقه ، گسترش عمليات را مهار كند.
مرحله دوم عمليات
بـعـد از گـذشـت 24 سـاعـت از آغاز حمله ، با وارد كردن قرارگاه قدس و نجف به صحنه نبرد عمليات ، آغاز شد. هدف تشديد فشار به دشمن براى بـاز شـدن جـاده شـلمـچـه و گـسـتـرش عـمـليـات بـود. در مـرحـله دوم ، دشـمـن بـر خـلاف مـرحـله اول كـه نـسـبـت بـه تاكتيك و زمان و مكان غافلگير شده بود، كاملا هوشيار بود و نيروهاى خودى نيز طى 24 ساعت درگيرى مداوم تا اندازه اى خسته بـه نـظـر مـى رسـيـدند. به همين دليل ، اهداف مورد نظر تاءمين نشد. همچنين افزايش فشار دشمن در روز دوم و ناكامى در مرحله دوم ، موجب گرديد تا نـسـبـت بـه پـشـتـيـبـانـى عـمـليـات تـوسـط نـيـروى هـوايـى و هـوانـيـروز اقـدام شـود. ادامـه مـقـاومـت در غـرب كانال پرورش ماهى و تلاش ‍ براى خروج از 5 ضلعى و باز شدن جاده شلمچه ، همچنان در تدبير و تداوم عمليات مورد نظر بود.
در ايـن شـرايـط، فـشـار دشـمـن در غـرب كـانـال پـرورش مـاهـى بـشـدت افـزايـش ‍ يـافـت ، كـه بـا عـقـب رانـدن نـيـروهـاى اسـلام از مـنـطـقـه سرپل مانع توسعه و تعميق عمليات شود.
از روز دوم عمليات به بعد، با انتقال امكانات و نيروهاى دشمن از منطقه فاو ، فشار عراقيها روى عقبه ها با افزايش بمباران تشديد شد، بگونه اى كه پيوسته از سوى قرارگاه خاتم الانبيا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نسبت به تاءمين پدافند منطقه ، پيگيرى و تلاش مى شد. در واقع تشديد فـشـارهـاى دشـمـن و عـدم پـيـشـروى بـه سـمـت اهـداف مـورد نـظـر، كـليـه دسـتـاوردهـاى مـرحـله اول عمليات را نيز در معرض تهديد قرار داده بود و شب سوم ، عمليات در شرايط حساس و سرنوشت سازى قرار گرفت .
شـرايـط ويـژه الحـاق لشـكـر 25 كـربـلا و لشـكـر 27 حـضـرت رسـول الله (صـلى الله عـليـه و آله وسـلم ) در غـرب كـانـال پـرورش مـاهـى ، ايـن امـيـدوارى را بـه وجـود آورد كـه بـا تـوجـه بـه مـوفـقـيـت يـگـانـهـاى يـاد شـده در غـرب كانال ، سر پل در برابر فشارهاى دشمن تثبيت شود.
بـاز شدن جاده شلمچه و فراهم شدن زمينه ورود قرارگاه قدس و نجف به منطقه ، بويژه پيشروى لشكر 8 نجف و لشكر 14 امام حسين (عليه السلام ) از قـرارگـاه قـدس نـيـز ايـن امـكـان را بـه وجـود آورد كـه بـا تـوسـعـه وضـعـيـت از تـمـركـز فـشار دشمن در برخى محورها، از جمله در منطقه سر پل غرب كانال ماهى كاسته شود.
پـيـشـروى در مـنطقه قرارگاه نجف گرچه باكندى صورت گرفت ، اما اين امكان را به وجود آورد كه با پيشروى تدريجى در منطقه جنوب عمليات ، جـنـاح چـپ قرارگاه قدس تاءمين شود. همچنين جناح راست منطقه عمليات توسط قرارگاه كربلا تثبيت گردد و چنين تدبير شد كه با اقدامات مهندسى از هـر گـونـه پـيـشـروى دشـمـن جـلوگـيـرى شـود تـا عـقـبـه يـگـانـهـاى مـسـتـقـر در غـرب كانال از هر گونه تهديد در امان باشند.
در شـب چـهـارم ، مـجـددا بـه مـنظور تكميل اهداف عمليات ، همان مانور دنبال شد. از اين پس با توجه به وضعيت كلى عمليات ، تلاش اصلى بر روى قـرارگـاهـهـاى قدس و نجف متمركز گرديد. ورود لشكر 5 نصر به جزيره بوارين و در هم شكستن استحكامات و مواضع دشمن ، بخشى از موفقيتهاى حاصله بود.
طـى درگـيـريـهـاى شـب و روز پـنـجـم ، گـرچـه اهـداف مـورد نـظـر كـامـلا تـحـقـق نـيافت ، ليكن ناتوانى دشمن از عقب راندن نيروهاى اسلام از منطقه سـرپـل غرب كانال و ممانعت از پيشروى در جاده شلمچه ، نشانه اى از اميدوارى نسبت به تثبيت منطقه بود. پيچيدگى زمين ، وجود موانع طبيعى ، مقاومت دشـمـن و سـايـر عـوامـل مـوجـب شـده بـود تـا پـيشروى در محورهاى مختلف با كندى همراه باشد، از اين رو در تدبير كلى عمليات تاءكيد بر اقدامات مهندسى ، به
منظور تثبيت منطقه و همچنين استفاده از آتش براى در هم كوبيدن مقاومت دشمن ، مورد توجه قرار گرفت . طى شب و روز ششم و هفتم علاوه بر پيشروى در بـرخـى مـحـورهـا، تـلاش قـابـل مـلاحـظـه اى نـسـبـت بـه دفـع حـمـلات دشـمـن در غـرب كـانـال پـرورش مـاهـى انـجـام گـرفـت . تـشـديـد فـشـار دشـمـن و خـبـرهـاى واصـله بـرگـزارى جـلسـه فـرمـانـدهـان دشـمـن ، ايـن احـتـمـال را تـقـويـت كـرد كه دشمن در آستانه ((تصميم گيرى )) اساسى مى باشد. در واقع تلاشهاى دشمن طى چند روز و ناكامى در عقب راندن مدافعان اسلام و يا متوقف نمودن آنها، نشانه ناتوانى دشمن ارزيابى مى شد. در چنين شرايطى ، رژيم عراق مى بايست با توجه به ارزش سياسى - نـظـامـى زمـيـن مـنـطـقـه ، نـسـبـت بـه بـاز پـس گـيـرى آن تـلاش نـمـوده ، تـلفـات انـبـوهـى را مـتـحـمـل شـود و يا اينكه ((حفظ نيرو)) را بر ((حفظ زمين )) ترجيح داده ، عقب نشينى كند. سرانجام پس از هشت شبانه روز نبرد در منطقه شرق نـهـر جـاسم ، دشمن به لحاظ ناتوانى از مقابله با تهاجمات نيروهاى اسلام و تلفات وارده ، به خاطر حفظ نيروهايش از منطقه شرق نهر جاسم عقب نشينى كرد.
توقف عمليات
ضـرورت تـعـقـيـب دشـمـن و پـيـشـروى در عـمـق مـنـطـقـه شـرق بـصـره ، تـداوم عـمـليـات را بـه عـنـوان يـك اصـل اسـاسـى مـورد تـاءكـيـد قـرار مى داد. ادامه فشار نظامى بر عراق مى توانست بر دستاوردهاى عمليات و كسب امتياز و پيروزى سياسى جمهورى اسـلامـى در جـنـگ بـيـفزايد. اما با عنايت به درگيرى طولانى با دشمن و عدم تاءمين امكانات و تجهيزات مورد نياز براى ادامه عمليات از يكسو و هفته درگيرى در نهر جاسم و تصرف سر پل ، عمليات متوقف شود تا يگانها پس از بازسازى و تهيه امكانات مورد نياز به نبرد ادامه دهند.⁽¹⁸²⁾
نتايج عمليات كربلاى 5
1- مناطق و تاءسيسات آزاد شده :
- 12 كليومتر پيشروى به طرف بصره و آزادكردن 150 كيلومتر مربع .
- پاسگاههاى بوبيان ، شلمچه ، كوت سوارى و خين .
- 14 كيلومتر از جاده آسفالته شلمچه - بصره .
- جزاير بوارين ، فياض و ام الطويل .
- 11 قرارگاه تيپ ارتش عراق .
- آزاد سـازى روسـتـاهـاى خـرنـوبـيـه ، سـعـيـديـه ، حـنـيـن ، سـلمـانـيـه ، هـسـجـان ، جـاسـم . عـبـور از كانال ماهيگيرى ، نهر دوعيجى و جاسم .
- استقرار در 10 كيلومترى بصره .
- تصرف درياچه بوبيان و بخشى از كانال ماهيگيرى .
2- تجهيزات منهدم شده دشمن
- بيش از 80 فروند هواپيما.
- 700 دستگاه تانك و نفربر.
- 250 قبضه توپ صحرايى و ضد هوايى .
- صدها قبضه انواع ادوات نيمه سنگين .
- 1500 دستگاه خودرو.
- 400 دستگاه انواع ادوات مهندسى و رزمى .
- مقدار زيادى سلاح سبك و مهمات .
در اين عمليات 81 تيپ و گردان مستقل دشمن منهدم و 24 تيپ و گردان مستقل نيز آسيب كلى ديدند و تعداد 40 هزار نفر از نيروهاى دشمن كشته يا زخمى شدند و 270 نفر نيز به اسارت نيروهاى اسلام در آمدند.
بازتاب عمليات كربلاى 5
شـكـسـتـن خـطـوط و اسـتـحـكـامـات دشـمـن و پـيـشـروى در شـرق بـصـره ، تـوانـايـيـهـا و قـابـليـتـهـاى نـظـامـى عـراق را بـار ديـگـر، زيـر سـئوال بـرد، چـنـانـكـه روزنـامـه آبـزرور چـاپ پـاريـس بـه نـقـل از كارشناسان غربى نوشت : ((براى اولين با از آغاز جنگ تاكنون ، ناظران و كارشناسان غربى در مورد امكانات دفاعى عراق دچار ترديد شده اند.))⁽¹⁸³⁾
هـمـچـنـيـن تـاءكـيـد بـر توانايى نظامى ايران ، بخش ديگرى از تحليلهاى ارايه شده در رسانه هاى خبرى بود، چنانكه راديو بى . بى . سى طى تـحـليـلى در هـمـيـن زمـيـنـه ، بـا تـوجـه بـه تـجـربـه سـپاه در عمليات فاو و عبور از رودخانه اروند، ضمن اشاره به عبور از منطقه آبگرفتگى و كـانـال پـرورش مـاهـى در عـمـليات كربلاى 5 گفت : ((موفقيت ايران در عبور از درياچه ماهى ، يك بار ديگر توانايى ايران در عبور از آبراهها را نشان مى دهد.))⁽¹⁸⁴⁾ هفته نامه نيوزويك نيز با توجه به ابعاد عمليات ، ضمن تاءكيد بر پيروزى ايران در عمليات كربلاى 5، بر شرايط پـيـروزى ايـران بـر عـراق اشـاره كـرد: ((تـهـاجـم ايـرانـيـهـا در نـزديـكـى بـصـره ، حـداقـل يـك چـيـز را در خـصـوص جـنـگ ايـران و عـراق تـغـيـيـر داده و آن ايـن مـسـئله اسـت كـه بـراى اوليـن بـار طـى چـنـد سال گذشته ، اين احتمال را كه يك طرف حقيقتا بر ديگرى پيروز شود، مطرح ساخته است .))⁽¹⁸⁵⁾
تشكيل شوراى انقلاب به فرمان امام خمينى (ره ): 22 دى 1357
بـا اوج گـيرى نهضت اسلامى در سال 1357، انديشه طرح تشكلى به نام ((شوراى انقلاب )) در ميان روحانيون معتمد امام (ره ) پديد آمد، كه در سفر شهيد مطهرى به پاريس ، اين طرح با ايشان در ميان گذارده شد.
آيـه الله هـاشمى رفسنجانى در اين باره چنين نوشته است :⁽¹⁸⁶⁾ ((... آقاى مطهرى در مراجعت از سفر پاريس ، دستور رهبر عظيم الشاءن انقلاب را مـبـنـى بـر تـشـكـيـل شـوراى انـقـلاب آوردنـد. حـضـرت امام آقايان شهيد مطهرى ، شهيد بهشتى و موسوى اردبيلى و شهيد باهنر و اين جانب هاشمى رفـسـنـجـانى را به عنوان هسته اول شوراى انقلاب تعيين و اجازه داده بودند كه افراد ديگر با اتفاق نظر اين پنج نفر اضافه شوند و در جلسات ابـتـدايـى تـصـميم بر اين شد كه حتى الامكان تركيب شورا از اعضاى روحانى و غير روحانى به نسبت مساوى و نزديك به هم باشد. ترتيب انتخاب اعـضـاى ديگر و تكميل شورا تا آنجا كه حافظه يارى مى كند و با استمداد از حافظه ديگران چنين بود: پيش از پيروزى انقلاب ، آقايان سيد محمود طالقانى ، سيد على خامنه اى [مقام معظم رهبرى ]، [محمد رضا] مهدوى كنى ، احمد صدر حاج سيد جوادى ، مهندس مهدى بازرگان ، دكتر يدالله سحابى ، مهندس مصطفى كتيرايى ، سرلشكر ولى الله قرنى ، سرتيپ على اصغر مسعودى ، به اتفاق آرا به عضويت انتخاب شدند.
پـس از پـيـروزى انـقـلاب و تـشـكـيـل دولت مـوقـت ، آقـايـان بـازرگـانـى و سـحـابـى و كـتـيـرايـى و حـاج سـيـد جـوادى و قرنى به دولت و ارتش منتقل شدند و به جاى آنها آقايان دكتر حسين حبيبى ، مهندس عزت الله سحابى ، دكتر عباس ‍ شيبانى ، ابوالحسن بنى صدر و صادق قطب زاده انتخاب گـرديـدنـد و در مـرحـله بـعد پس از شهادت استاد مطهرى ، آقايان مهندس مير حسين موسوى ، احمد جلالى و دكتر حبيب الله پيمان انتخاب شدند و آقاى مسعودى به كار اجرايى رفت ...))
نقش استاد مطهرى به عنوان رابط امام (ره ) و شوراى انقلاب ، چشمگير بود.
هـاشـمـى رفـسـنجانى در اين باره چنين گفته است :⁽¹⁸⁷⁾ ((طبعا، چون امام حرفها را براى ايشان زده بودند، مرجع براى ما ايشان بودند. بيشتر نص امام را از ايشان بايست مى شنيديم ... ايشان بيشتر از ما مسائل فكرى برايشان مطرح بود تا عملى ، و در گذشته هم اين طورى بود. در شوراى انـقلاب هم اين طورى بود. خيلى مواظب بود كه خطوط انحرافى فكرى كه آن روز در جامعه ما وجود داشت و سر و صدا هم زياد داشت ، اينها در شوراى انقلاب راه پيدا نكنند.))
ترتيب خاصى كه براى گفت و گو با افراد براى عضويت در شوراى انقلاب در نظر گرفته شده بود، با مسئوليت شهيد مطهرى به انجام رسيد.
بـه گفته مرحوم مهندس مهدى بازرگان :⁽¹⁸⁸⁾ ((... روى ليستى كه انتخاب كرده بودند، آن افراد را قبلا بخواهند و با تك تك آنها صحبت كنند و بـدون ايـنـكه نام ديگران را ببرند، آمادگى آنها را براى شركت و فعاليت در اين شوراى انقلاب پرسش بكنند. مرحوم مطهرى اين كار را كه كرد. بـعـد بـه ايـشـان [امـام ] گـزارشـى داد و بـعـد ايشان هم - گمان مى كنم كه باز به وسيله خود آقاى مطهرى - به همه ما ابلاغ كردند كه اين افراد انتخاب شدند و مى توانيد كار بكنيد.))
شهيد مظلوم بهشتى در اين باره ، چنين اضهار كرده است :⁽¹⁸⁹⁾
((... افراد را امام تعيين مى كردند، به اين معنى كه اول امام به يك گروه 5 نفرى از روحانيت مسؤ وليت دادند كه براى شناسايى افراد لازم براى اداره آينده مملكت تلاش كنند. اين عده عبارت بودند از آيه الله مطهرى ، هاشمى رفسنجانى ، موسوى اردبيلى ، دكتر باهنر و خود بنده . بعد با آقاى مهدوى كنى صحبت كرديم و به امام اطلاع داديم و ايشان هم شركت نمودند. بدين ترتيب هسته شوراى انقلاب يك گروه شش نفرى شد شد. بعدها آيه الله طـالقـانـى و [آيه الله ] خامنه اى نيز از روحانيون اضافه شدند... بتدريج آقاى مهندس بازرگان ، دكتر سحابى و عده اى ديگر از شخصيتها را كـه امـام نـيـز قـبـلا مـى شـناختند و با آنها در پاريس ديدار داشتند - قرار بود روى آنها مطالعه كنيم و نظر نهايى مان را بدهيم - آنها را با نظر نهايى مان به امام در پاريس معرفى كرديم و امام نيز تاءييد نمودند.))
شوراى انقلاب كه بنياد آن در آذر ماه 1357، شكل گرفته بود، بزودى به عنوان اساسى ترين اركان قدرت سياسى و اجرايى امام (ره ) و يكى از نهادهاى منتسب و مورد تاءييد ايشان آغاز به كار كرد.
در پيام سياسى بسيار مهم امام (ره ) در 22 دى 1357، تشكيل شوراى انقلاب اعلام شد. در قسمتى از اين پيام آمده است :⁽¹⁹⁰⁾
به موجب حق شرعى و براساس راءى اعتماد اكثريت قاطع مردم ايران كه نسبت به اين جانب ابراز شده است ، در جهت تحقق اهداف اسلامى ملت ، شورايى بـه نـام شـوراى انـقـلاب اسلامى مركب از افراد با صلاحيت و مسلمان و متعهد و مورد وثوق ، موقتا تعيين شده و شروع به كار خواهند كرد. اعضاى اين شورا در اولين فرصت مناسب معرفى خواهند شد. اين شورا موظف به انجام امور معين و مشخصى شده است ، از آن جمله ماءموريت دارد تا شرايط تاءسيس دولت انتقالى را مورد بررسى و مطالعه قرار داده و مقدمات اوليه آن را فراهم سازد.
بـديـهـى اسـت كـه مـسـؤ وليـتـهـاى شـوراى انـقـلاب ، عـمـده تـريـن مـسـؤ وليـتـهـاى رهـبـرى انـقـلاب در داخـل كـشـور مـحـسـوب مـى شـد. شـورا در آغـاز، هـفـتـه اى يـك بـار و سـپـس دو بـار، بـطـور مـخـفـى در منازل افراد تشكيل جلسه مى داد. تصميمات اتخاذ شده در اين جلسات بلافاصله با امام (ره ) در ميان گذاشته مى شد و پس از كسب تكليف ، به مرحله اجرا در مى آيد. از اقدامات مهم شوراى انقلاب ، مذاكره با مقامات نظامى نيروهاى مسلح ، ديدارهاى ديپلماتيك ، ترتيب دادن مسافرت بختيار به پاريس براى ملاقات با امام (ره )، ماءموريت راه اندازى نفت و انتخاب رئيس دولت موقت بود.
اسـاسـا عـلل و انـگيزه هاى بسيارى در تمايل به تشكيل شوراى انقلاب دخيل بود. آن روزها گرايش به شورا شديد بود. رهبران و مبارزان با توجه بـه تـصـورى كـه از اسـتـبـداد و حـكـومـت فـردى داشـتـنـد، مـايـل بـه تـكـرار آن تـجـربـه هـا نـبـودنـد. بـه هـمـيـن دليـل بـه طـور طـبـيـعـى بـايـد شـوراى انـقـلاب تـشـكـيـل مـى شـد. از ايـن رو شـوراى انـقـلاب بـه عـنـوان طـبـيـعـى تـريـن شـكـل مـديـريت در بدو انقلاب بطور خودجوش مطرح و پذيرفته شد و همه تصميمها از آنجا هدايت مى شد و براى بعضى كارها كميته هايى فعاليت داشت كه مهمترين آنها، كميته سوخت و كميته اعتصابات بود.
فعاليتهاى شوراى انقلاب پس از پيروزى
از اوليـن روزهـاى ورود امـام خـمـيـنـى (ره ) بـحـثـهـاى مـهـمـى از قـبـيـل تـشـكـيـل دولت ، تشكيل مجلس ، ايجاد مجلس مؤ سسان [خبرگان ] و تغيير قانون اساسى در اين شورا مطرح شد.
در آسـتـانـه پـيروزى در اولين گام ، شورا، مهندس مهدى بازرگان را به عنوان نخست وزير دولت موقت پيشنهاد و امام (ره ) نيز طى حكومى ايشان را بـه عـنـوان رئيـس دولت مـوقت منصوب كردند. بعد از پيروزى انقلاب در 22 بهمن 1357، شوراى انقلاب و دولت موقت تحت لواى رهبرى امام (ره ) و مـشـروعـيـت حـاصـله از حـمـايـتـهاى مردمى ، زمام امور را به دست گرفتند. دومين تصميم مهم شوراى انقلاب ، تصويب اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسـلامـى در سـال 1357، بـنـا بـه فـرمـان امـام (ره ) بـه حـجـه الاسـلام لاهـوتـى تشكيل شده بود و ماءموريت حفظ انقلاب و دستاوردهاى آن را در برابر حملات ضد انقلاب بر عهده داشت ، با تصويب شوراى انقلاب رسميت پيدا كرد و جزء نهادهاى اصلى انقلاب شد.
شـوراى انـقـلاب ، مـلى شـدن بـانـكها سامان بخشيدن به محاكمات دادگاههاى انقلاب ، برگزارى همه پرسى در رابطه با نظام جمهورى اسلامى ، بـررسـى پـيـش نـويس قانون اساسى و انتشار آن در جرايد، تصويب قانون شوراهاى محلى ، تصويب ملى شدن صنايع بزرگ ، تصويب آيين نامه مـجلس خبرگان و برگزارى انتخابات رياست جمهورى و انتخابات مجلس شوراى اسلامى و... را انجام داد. بديهى است كه شورا، مافوق دولت بود و خـطـوط كـلى و راهـبـردى بـا تـمهيدات و تصميمات اعضاى آن اتخاذ مى گرديد. در چنين شرايط و با چنين ساختارى ، شوراى انقلاب علاوه بر حفظ مجموعه نظام و جهت دادن به جامعه ، با مشكلات بسيارى روبرو بود كه اين امر منجر به ادغام شوراى انقلاب و دولت موقت در يكديگر شد.
پـيـش از تـسـخـيـر لانه جاسوسى ، حادثه مهم ديگرى روى داد، آيه الله طالقانى ، چهره محبوب مردمى و دومين رئيس شوراى انقلاب در 19 شهريور هـمان سال درگذشت و شوراى انقلاب با صدور اعلاميه اى در همين روز، "فاجعه بزرگ و دردناك فقدان جبران ناپذير رئيس شوراى انقلاب " را به امام (ره ) و ملت عزادار تسليت گفت . اين نخستين بار بود كه رسما موضوع رياست آيه الله طالقانى بر شورا مطرح مى شد.⁽¹⁹¹⁾
بـه دنـبـال تـسـخير لانه جاسوسى آمريكا در 13 آبان 1358، دولت بازرگان فرداى آن روز استعفاى خود را تسليم امام (ره ) كرد. شوراى انقلاب بـيـانـيه مهمى خطاب به ملت صادر كرد و يادآور شد كه مصمم است در فرصت محدودى ، برگزارى همه پرسى درباره قانون اساسى ، انتخابات مـجـلس ‍ شـوراى مـلى و ريـاست جمهورى و... را به انجام برساند. متعاقب اين بيانيه اعلام شد كه شورا تركيب تازه اى خواهد داشت . اعضاى جديد در جلسه شوراى انقلاب انتخاب شدند و به پيشنهاد آيه الله بهشتى ، ميان اعضا بدين ترتيب تقسيم كار شد:
خـامـنـه اى - دفـاع و پـاسـداران ، هـاشـمـى رفـسـنجانى - وزارت كشور، باهنر - آموزش و پرورش ، مهدوى كنى - كميته و دادگسترى ، بهشتى - جهاد سازندگى ، بنى صدر - وزارت امور خارجه ، معين فر - نفت ، حبيبى - آموزش عالى ، عزت الله سحابى - برنامه و بودجه ، ارشاد ملى ، قدوسى - دادگاه انقلاب .
اين افراد فعاليتهاى خود را آغاز كرده و در مدت اندكى نسبتا موفق شدند بر خلاء سياسى موجود فايق آيند.
هـمـه پرسى قانون اساسى در 12 آذر 1358، و متعاقب آن انتخابات رياست جمهورى در بهمن 1358، برگزار و بنى صدر به عنوان رئيس جمهور انـتـخـاب گـرديـد. بـعـد از انـتـخـاب بـنـى صـدر، وى حـمـلات شـديـدى را عـليـه شـوراى انـقـلاب آغـاز كـرد. ايـن اخـتـلاف تـا تـشـكيل مجلس شوراى اسلامى در 7 خرداد 1359 و تحويل وظايف شوراى انقلاب به مجلس ادامه داشت . با شروع كار مجلس و شوراى نگهبان و ديگر نـهـادهـا، مـسـؤ وليـت و ضـرورت وجـودى شـوراى انـقلاب به پايان رسيد. لذا در 12 تير 1359، آيه الله بهشتى اعلام كرد: ((مسؤ وليت شوراى انـقـلاب دو هـفـته ديگر پايان مى يابد.)) ⁽¹⁹²⁾ سپس آخرين جلسه شورا به رياست مهندس بازرگان در پنج شنبه 26 تير 1359 برگزار شـد و جـرايـد نـوشـتـند:⁽¹⁹³⁾ ((به دنبال تكميل اعضا و حقوقدانهاى شوراى نگهبان و رفع موانع كار مجلس و تصويب اعتبارنامه ها، پايان كار شوراى انقلاب اعلام شد.))
دكـتـر حـسـن حـبـيـبـى سـخـنـگـوى شـوراى انـقـلاب ، در آخـريـن گـفـت و گـوى خـود درباره شوراى انقلاب ، وضعيت آن را بطور خلاصه چنين تشريح كرد:⁽¹⁹⁴⁾
((امـروز بـا رسـمـيـت يـافـتـن مـجـلس شـوراى اسـلامـى و كـامـل شـدن اعـضاى شوراى نگهبان قانون اساسى ، كار شوراى انقلاب كه تاكنون وظيفه قانونگذارى را بر عهده داشت ، نيز به پايان رسيد.))
آخـريـن اعـضـاى شـورا عـبـارت بـودند از: آيه الله بهشتى ، آيه الله خامنه اى ، آيه الله موسوى اردبيلى ، دكتر محمد جواد باهنر، آيه الله هاشمى رفسنجانى ، دكتر حسن حبيبى ، دكتر عباس شيبانى ، مهندس مهدى بازرگان ، مهندس ‍ عزت الله سحابى ، صادق قطب زاده ، مهندس على اكبر معين فر، ابوالحسن بنى صدر.
فرار شاه از ايران 26 دى 1357
بـا روشـن شـدن جـرقه هاى اوليه انقلاب و فشار نيروهاى مخالف رژيم و هماهنگى قيامهاى مردمى به رهبرى امام خمينى (ره ) و كشتار 17 شهريور و بـرگـزارى مراسم چهلم هاى مختلف شهدا در شهرهاى تهران ، تبريز، اصفهان و مشهد و اعتصاب كارگران شركت ملى نفت و از همه مهمتر چاپ اعلاميه تـوهـيـن آمـيـز احـمـد رشـيـدى مـطـلق كـه در آن مـطـالبـى را عـليـه امـام (ره ) كـرده بـود، كنترل امنيت كشور از دست نيروهاى رژيم و حتى حكومت نظامى خارج و موجب شد كه در زمان كوتاهى پايه هاى اقتدار رژيم 2500 ساله شاهنشاهى سست شده و منجر به فرار شخص اول مملكت گردد.
در آن تـاريـخ هـمـه نـاظـران سـيـاسـى متفق القول بودند كه حل بحران ، يا ادامه حضور شاه امكان پذير نيست و رهبر انقلاب اسلامى ، به هيچ عنوان حضور شاه و رژيم سلطنتى را تحمل نخواهد كرد. شاه نيز به اين موضوع واقف بود. وى پس از عدم موفقيت دولت نظامى از هارى در برقرارى نظم و آرامـش و رفـع اعتصابها كه اقتصاد كشور را فلج كرده بود، راه ديگرى جز خروج از كشور را نداشت . تشريفات مربوط به خروج شاه خصوصى و غـيـر رسـمـى بـود. مـشايعت كنندگان ، نخست وزير، روساى مجلسين ، وزير دربار، رئيس ‍ ستاد ارتش و گروهى از مقامات وابسته به دربار بودند. فرودگاه مهرآباد در محاصره يگانهاى گارد شاهنشاهى بود. مقارن ساعت يازده و نيم صبح ، شاه و همسرش ، با يك هليكوپتر وارد فرودگاه شدند.
شـاه در مـصـاحـبـه كـوتـاهى به خبرنگاران گفت :⁽¹⁹⁵⁾ ((مدتى است احساس ‍ خستگى مى كنم و احتياج به استراحت دارم . ضمنا گفته بودم پس از اينكه خيالم راحت شود و دولت مستقر گردد، به مسافرت خواهم رفت . اين سفر اكنون آغاز مى شود و تهران را به سوى آسوان در مصر ترك مى كنم . امـروز بـا راءى مـجـلس شـوراى مـلى كه پس از راءى سنا داده شد، اميدوارم كه دولت بتواند هم به جبران گذشته و هم در پايه گذارى آينده موفق شود.))
در مورد مدت سفر گفت : ((اين سفر بستگى به حالت من دارد و در حال حاضر دقيقا نمى توانم آن را تعيين كنم .))
مقارن ساعت نيم بعد از ظهر، شاه و همسرش پس از توديع با هواپيماى بوئينگ 727 اختصاصى تهران را به مقصد مصر ترك كرد.