تعجب بسيار، از كسى كه خانه جاويدان آخرت را تصديق مى‏كند، در عين حال به اين دنياى فريبا و فانى دل بسته است.

نقش صبر در تحصيل مقام‏هاى بلند

چنان كه ذكر شد، در سوره فرقان دوازده ويژگى بندگان ممتاز خدا ياد شده است كه پنج خصلت و ويژگى نخست، جنبه اثباتى دارد و بندگان ممتاز خدا، آن را انجام مى‏دهند، و چهار صفت و ويژگى ديگر جنبه اثباتى دارد كه اين سير از اثبات به نفى و از نفى به اثبات، شايد اشاره به دو موضوع تحليه و تخليه باشد كه علم و اخلاق و تهذيب بر محور اين دو اصل دور مى‏زند و بندگان ممتاز خدا بايد در هر دو جنبه قوى باشند و از نيروهاى مثبت براى بيرون راند خصال منفى كمك بگيرند و با وارد نمودن فرشته، ديو را از درون خارج سازند؛ زيرا ديو بدون فشار نيروهاى مثبت، از درون انسان اخراج نمى‏گردد.

نكته بسيار قابل توجه اين است كه خداوند با صراحت مى‏فرمايد:

اين ويژگى در پرتو صبر و استقامت به دست مى‏آيد؛ يعنى اگر انسان داراى نيرومند صبر نباشد، نمى‏تواند به تحصيل ويژگى‏هاى برجسته بندگان ممتاز الهى دست يابد چنان كه فرمود:

اولئك يجزون الغرفه بما صبروا؛

به آنان به خاطر صبر و استقامتشان، درجات على بهشت داده مى‏شود.

از اين عبارت به اوج اهميت صبر در تحصيل ارزش‏ها و پرهيز از ضد ارزش‏ها پى مى‏بريم، كه اگر آن نباشد، انسان هرگز نمى‏تواند داراى ويژگى‏هاى ممتاز گردد و به درجات عالى برسد.

تجزيه و تحليل‏

صبر على آنچه كه بعضى تصور مى‏كنند، به معناى دست روى دست گذاشتن و تحمل در برابر فشارهاى زندگى نيست، زيرا چنين معناى سر از عجز و تظلم (ظلم پذيرى) بيرون مى‏آورد كه از نظر اسلام به شدت نهى شده است، بلكه صبر در اصل به معناى عزم قوى براى انجام كار و ادامه آن با پشتكار و استقامت خلل‏ناپذير است، در مجمع البحرين آمده است:

الصبر كف النفس عن هواها؛

صبر، يعنى خوددارى نفس از هوس‏هاى نفسانى.

(نبرد با طاغوت نفس اماره) المنجد نيز صبر را چنين معنا مى‏كند:

(صبر) صبرا على الامر: جرا و سجع و تجلد؛

صبر بر چيزى به معناى جرات و شجاعت و ايستادگى و شكست‏ناپذيرى در آن چيز است.

از اين رو، خداوند در آيات قرآن، شرط بزرگ مجاهدان راه خدا را را صبر و استقامت دانسته و مى‏فرمايد:

و ان يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا ماتين و ان يكن منكم ماه يغلبوا الفا من الذين كفروا⁽¹⁸²⁾؛

هرگاه از شما بيست نفر داراى صبر باشند و دويست نفر غلبه مى‏كنند و اگر صد نفر باشند بر هزار نفر پيروز مى‏گردند.

يعنى يك نفر صابر مى‏تواند ده نفر دشمن را از پاى درآورد.

اگر صبر به معناى دست روى دست گذاشتن بود، هرگز چنين توانى به انسان نمى‏داد كه در برابر ده نفر بايستد و بر آنها پيروز گردد.

هم چنين صبر در قرآن، در برابر ضعف و تسليم قرار گرفته است و اين نشان مى‏دهد كه صبر به معناى استقامت و پشتكار بوده و ضد ضعف و سستى است، چنان كه خداوند مى‏فرمايد:

و كاين من نبى قاتل معه ربييون كثير فما و هنوا لما اصابهم فى سبيل الله و ماضعفوا و ما ضعفواو ما استكانوا و الله يحب الصابرين‏⁽¹⁸³⁾؛

چه بسيار پيامبرانى كه مردان الهى فراوانى به همراه آنان جنگ كردند، آنها هيچ گاه در برابر آنچه در راه خدا به آنان مى‏رسيد، سست و ناتوان نشدند (و تن به تسليم ندادند) و خداوند استقامت كنندگان را دوست دارد.

در قرآن بيش از دويست بار مسأله صبر با واژه‏هاى گوناگون آن مطرح شده‏⁽¹⁸⁴⁾ و نتايج آن بيان گشته است و اين بيانگر اوج اهميت صبر و استقامت است.

از مجموع اين آيات استفاده مى‏شود كه اهميت صبر و استقامت، بسيار بيش از آن است كه ما فكر مى‏كنيم. در اهميت آن همين بس كه خداوند مى‏فرمايد:

انما يوفى الصابرون اجرهم بغير حساب‏⁽¹⁸⁵⁾؛

انسان‏هاى صابر، اجر و پاداش خود را بى حساب دريافت مى‏دارند. امير مؤمنان على (عليه السلام) ضمن گفتارى فرمود:

عليكم بالصبر، فان الصبر من الايمان كالراس من الجسد⁽¹⁸⁶⁾؛

بر شما باد به صبر واستقامت كردن، زيرا صبر نسبت به ايمان همانند سر نسبت به بدن است.

در روايات نيز به اين مساله و اهميت آن پرداخته شده است.

به عنوان نمونه رسول خدا (صلى الله عليه آله و سلم) فرمود:

الصبر ثلاثه، صبر عند المصيبه، و صبر على الطاعه، و صبر على المعصيه‏⁽¹⁸⁷⁾؛

صبر بر سه گونه است؛ صبر به هنگام مصيبت، صبر در راه اطاعت و صبر در برابر گناه.

پايه‏هاى اصلى صبر و استقامت، همين سه پايه است.

با بررسى و دقت در ويژگى‏هاى دوازده گانه بندگان ممتاز خداوند چنين نتيجه مى‏گيريم كه هيچ كدام از آنها بدون صبر و استقامت تحقق نمى‏يابد و براى دست يابى آبرومندانه به آنها چاره‏اى جز استقامت و مدد جويى از صبر و استقامت نيست، زيرا همان گونه كه گفته شد چهار ويژگى جنبه نفى و مبارزه دارد، كه تنها در پرتو صبر در برابر گناه تحقق مى‏يابد، و هشت ويژگى جنبه اثباتى دارد كه تحقق آن با داشتن صبر در راه اطاعت به دست مى‏آيد. بنابراين، بايد پايه‏هاى صبر و استقامت در همه ابعادش، به ويژه در برابر گناه و در راه اطاعت خدا را در روح و روان خود برقرار سازمين، تا بتوانيم به ويژگى‏هاى دوازده گانه دست يازيم.

نقش صبر در سخنان معصومين (عليهم السلام)

براى آن كه بيش‏تر به اهميت و آثار درخشان صبر بى ببريم و نقش بسيار عميق و سرنوشت ساز آن را در كسب فضايل و دورى از رذايل و سامان سازى آن در ابعاد مختلف زندگى بدانيم به چند حديث گهر بار از پيامبر بزرگوار اسلام (صلى الله عليه آله و سلم) و امامان معصوم (عليهم السلام) اشاره مى‏كنيم:

1. پيامبر (صلى الله عليه آله و سلم) فرمود:

الصبر كنز من كنوز الجنه‏⁽¹⁸⁸⁾؛

صبر گنجى از گنج‏هاى بهشت است.

2. حضرت على (عليه السلام) فرمود:

الصبر مطيه لا تكبو⁽¹⁸⁹⁾؛

صبر مركبى است كه هرگز به زمين نمى‏خورد.

3. نيز فرمود:

الصبر عون على كل امر⁽¹⁹⁰⁾؛

صبر يار و ياور انسان در هر كارى است.

4. امام صادق (عليه السلام) فرمود:

كم من صبر ساعه قد اورثت فرحا طويلا⁽¹⁹¹⁾؛

بسيار اتفاق افتاده كه يك ساعت صبر، سبب شادى طولانى خواهد شد.

5. و نيز امام صادق (عليه السلام) فرمود:

قله الصبر فضيحه‏⁽¹⁹²⁾؛

صبر و استقامت اندك، موجب رسوايى است.

6. هم چنين از صادق محمد (صلى الله عليه آله و سلم) است كه فرمود:

هنگامى كه انسان را در قبرش مى‏نهند، نماز او در جانب راستش، زكات او در طرف چپش، نيكى هايش بر بالاى سرش قرار مى‏گيرند، و صبر او در طرف دورتر از آنها مى‏ايستد، در اين هنگام وقتى كه دو فرشته مسوول سوال بر او وارد مى‏شوند، صبر (كه به صورت نورانى است) خطاب به نماز، زكات و نيكى‏ها مى‏گويد:

دونكم صاحبكم، فان عجرتم عنه فانا دونه‏⁽¹⁹³⁾؛

مواظب صاحب خود باشيد، اگر در حفظ او از عذاب، درمانده هستيد، من آماده و حاضرم كه او را حفظ كنم.

اين احاديث به روشنى نقش صبر و استقامت را در پيروزى مادى و معنوى و دنيوى و اخروى نشان مى‏دهد و همه با زبان حال و قال مى‏گويند:

صبر و ظفر هر دو، دوستان قديمند

بر اثر صبر نوبت ظفر آيد