معناى ((موالى )) در ((و لكل جعلنا موالى مما ترك ))
وَ لِكلٍّ جَعَلْنَا مَوَلىَ مِمَّا تَرَك الْوَلِدَانِ وَ الاَقْرَبُونَ...
|
كلمه (موالى ) جمع كلمه (مولى ) است و منظور از مولا ولى و سرپرست آدمى است ، گو اين
كه اين كلمه در بعضى از مصاديقش بيشتر استعمال شده ، و وقتى شنيده مى شود، بعضى
از معانى آن بيشتر و زودتر به ذهن مى رسد، مثلا وقتى مى گويند مولا، فورا مولاى برده
و صاحب او به ذهن مى رسد، چون سرپرستى او بر برده اش از مصاديق روشن
سرپرستى است ، و يا وقتى مى گويند فلانى مولاى فلانى است اين معنا به ذهن مى
رسد كه او ياور وى است ، و يا فلانى مولاى فلان آقا است ، يعنى پسر عموى او است ،
چون پسر عمو سزاوارتر است به گرفتن دختر عمو از ساير مردم ، و بعيد نيست كه اين
كلمه در اصل ، مصدر ميمى و يا اسم مكان بوده باشد، و به وجهى و مناسبتى از آن اراده
شخص دارنده ولايت شده باشد، همانطور كه ما امروزه كلمه حكومت و محكمه را اطلاق مى كنيم
، و منظور ما از آن شخص حاكم است .
كلمه (عقد) در مقابل كلمه (حل ) است ، عقد يعنى گره زدن ، و
حل يعنى گره گشودن و كلمه (يمين ) در مقابل كلمه (يسار) است ، يمين يعنى راست و يسار
يعنى چپ ، ولى كلمه (يمين ) هم به دست راست گفته مى شود، و هم به سوگند، البته
معانى ديگر نيز دارد.
و از آنجايى كه اين آيه شريفه با آيه ((و لا تتمنوا ما
فضل الله به بعضكم على بعض ...)) در يك سياق واقع شده ، و چون در اين آيه سفارش
شده كه سهم هر صاحب سهمى را بدهيد، و فرموده خداى تعالى براى هر انسانى
مولاهايى نسبت به تركه وارث او قرار داده ، نظير فرزندان و خويشاوندان خود، اين معنا
را تاءييد مى كند كه آيه مورد بحث به ضميمه آيه قبلى مى خواهند احكام و اوامرى كه در
آيات ارث و وصيت گذشت خلاصه گيرى كند، چون در آن آيات جزئياتى از شرايع آمده
بود، همچنان كه قبل از آن آيات نيز اجمالى از شرايع كه بعدا شرح داد آورده ، فرموده
بود: ((للرجال نصيب مما ترك الوالدان و الاقربون ...)) كه اين آيه به منزله قاعده اى
كلى در باب ارث است ، و همه جزئيات احكام به آن برگشت مى كند.
و لازمه آن اين است كه افرادى كه از ميان وارث ها و مورث ها نامشان بطور
اجمال آمده منطبق شوند با همانهايى كه در آيات ارث بطور
تفصيل ذكر شده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 541
در نتيجه مراد از موالى همه آنهايى هستند كه در آيات ارث ، وارث شناخته شده اند، خواه
اولاد، و خواه پدر و مادر، و چه برادران و خواهران ، و چه غير ايشان باشند).
و مقصود از اصناف سه گانه اى كه در آيه شريفه آمده يعنى : 1- والدان 2- اقربون 3
((و الذين عقدت ايمانكم ))، همان اصنافى است كه در آيه ارث ذكر شده اند، يعنى 1
فرزندان ، 2- خويشاوندان 3- زن و شوهر، قهرا طبقه سوم در آيه مورد بحث با زن و
شوهر منطبق مى شود.
پس اينكه فرمود: (لكل براى هر كس ) معنايش اين است كه براى هر يك از شما چه مردتان
و چه زنتان مواليى قرار داده ايم ، يعنى اوليايى در ارث بردن معين كرده ايم ، تا آنچه
مال از شمال باقى مى ماند ارث ببرند.
و در جمله ((مما ترك ...)) حرف (من ) براى ابتدا است ، و جار و مجرور (من ما) متعلق است ،
به موالى كانه خواسته است بفهماند مساءله ولايت ، از
مال ناشى شده ، و از آن آغاز گشته است ، ممكن هم هست متعلق باشد به كلمه اى كه حذف
شده ، و تقدير آن (موالى يرثون مما تركتم ) باشد، و يا (موالى يعطون مما ترك )
باشد، يعنى براى بعد از مردن يك يك شما افرادى قرار داديم كه اولويت دارند به اين
كه ارث ببرند آنچه شما از خود به جاى گذاشته ايد و يا به اين كه داده شوند از آن
چه شما از خود به جاى گذاشته ايد، و منظور از كلمه (ما تركتم آنچه شما ترك گفته
ايد) مالى است كه ميت و مورث يعنى فرزندان و خويشاوندان و زن و شوهر از خود به جاى
مى گذارند.
و اگر از زن و شوهر تعبير كرد به ((الذين عقدت ايمانكم آنهايى كه دست شما را گره
زده ))، در حقيقت خواسته است به كنايه تعبير كرده باشد، چون در عرب رسم اين بود
وقتى با يكديگر معامله و يا معاهده اى مى كردند، در آخر براى اين كه اعلام كنند معامله
تمام شد به يكديگر دست مى دادند، پس كانه آن دستى كه دارد مصافحه مى كند اين
معامله و يا معاهده را بريده و قطعى كرده ، و يا بگو گره زده و جوش داده ، در نتيجه مراد
از جمله : ((الذين عقدت ايمانكم )) اين است : (كسانى كه شما به وسيله عقد سببيت ازدواج
بين خود و ايشان را ايجاد كرده ايد).
ضمير جمع در هر دو كلمه به موالى برمى گردد، و منظور از نصيب موالى ، همان سهم
الارثى است كه در آيات ارث بيان شده ، و اگر حرف (فا) كه تفريع را مى رساند بر
سر جمله آورده براى اين است كه بفهماند مضمون اين جمله ، نتيجه جمله قبلى است ، كه مى
فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 542
((و لكل جعلنا موالى ...)) و در آخر حكم خود (به اين بهره موالى را بدهيد) را با جمله :
((ان الله كان على كل شى ء شهيدا)) تعليل كرد.
اقوال مختلف در مراد از ((الذين عقدت ايمانكم ))
و اين معنايى كه ما براى آيه كرديم از هر معناى ديگرى كه در تفسير آن آورده اند به ذهن
نزديك تر است ، مثلا بعضى گفته اند: مراد از موالى خويشاوندانى است كه ارث نمى
برند، نه ورثه كه در ارث بردن اولويت دارند، ولى هيچ دليلى از ظاهر و لفظ آيه
بر اين گفتار نيست به خلاف ورثه كه آيه
دليل بر آن است .
بعضى ديگر گفته اند كلمه ((من )) در جمله : ((مما ترك الوالدان والاقربون ...))
بيانيه است ، و مراد از كلمه ((ما)) ورثه و اوليا است ، و معناى آيه اين است : (ما براى
هر يك از شما اوليايى قرار داديم تا از او ارث ببرند، و آن اوليا همان كسانى هستند كه
بعد از خود به جاى گذاشته اند، از فرزندان و خويشاوندان ).
بعضى ديگر گفته اند: مراد از جمله ((الذين عقدت ايمانكم )) هم سوگندان است ، چون در
جاهليت رسم بود مردى با مرد ديگر به اصطلاح عقد برادرى مى بست ، و به يكديگر مى
گفتند خون من خون تو، و جنگ با من جنگ با تو، و صلح با من صلح با تو، تو از من ارث
ببرى و من از تو ارث ببرم ، تا عاقله من باشى ، اگر جنايتى به خطا كردم بهاى آن را
بدهى ، و من عاقله تو باشم اگر جنايتى به خطا كردى ديه آن را بدهم ، نتيجه اين
تحالف اين بود كه هر يك از دنيا مى رفت ديگرى يك ششم از اموالش را ارث مى برد.
و بنابراين تفسير جمله مورد بحث بريده از جمله هاى
قبل مى باشد، چون معنا چنين مى شود (ما براى يك يك شما وارثانى قرار داديم ، و شما
يك ششم هم سوگندان را بدهيد) اين مفسر سپس گفته حكم ارث بردن هم سوگندان به
وسيله آيه : ((و اولوا الارحام بعضهم اولى ببعض )) (خويشاوندان رحمى بعضى
سزاوارتر به ارث بردن از بعضى ديگرند) نسخ شده .
بعضى ديگر گفته اند مراد از جمله : ((آتوهم نصيبهم )) نيست ، كه يك ششم از ارث خود
را به آنها بدهيد، بلكه منظور است كه طبق قرار داد، در جنگ با دشمن ايشان را يارى دهيد
و در جنايت خطايى ديه آنان را بپردازيد، و در هنگام حاجت كمكشان كنيد، بنابراين تفسير،
جمله نامبرده نسخ نشده است .
و اى بسا كه گفته باشند مراد از ((الذين عقدت ايمانكم )) آنهايى هستند كه
رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) در مدينه بينشان برادرى برقرار كرد، كه در آغاز از
يكديگر ارث مى بردند ولى بعدا به وسيله آيه ميراث ارث بردن نسخ شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 543
و بعضى ديگر گفته اند: منظور پسر خوانده هايى است كه بر حسب رسوم جاهليت به
صرف ادعا فرزند كسى مى شدند، خداى تعالى در اسلام دستور داد كه اين پيوند را
همچنان حفظ كنند، و چيزى از ارث خود را براى آنها وصيت كنند و فرمود: ((فاتوهم
نصيبهم )) (يعنى بهره و سهم پسر خوانده هاى خود را بدهيد).
و اين بر هيچ دانشمند دقيق پوشيده نيست كه نه سياق آيه شريفه با هيچ يك از اين معانى
مساعد است ، و نه الفاظ آيه و به همين جهت از اين كه وقت خود و خواننده را صرف ايراد و
اشكال به اين وجوه بسازيم صرف نظر نموديم .
الرِّجَالُ قَوَّمُونَ عَلى النِّساءِ بِمَا فَضلَ اللَّهُ بَعْضهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ بِمَا أَنفَقُوا مِنْ أَمْوَلِهِمْ
ا
|
كلمه (قيم ) به معناى آن كسى است كه مسؤ ول قيام به امر شخصى ديگر است ، و كلمه
(قوام ) و نيز (قيام ) مبالغه در همين قيام است ، و مراد از جمله : ((بما
فضل الله بعضهم على بعض )) آن زيادتهايى است كه خداى تعالى به مردان داده ، به
حسب طاقتى كه بر اعمال دشوار و امثال آن دارند، چون زندگى زنان يك زندگى احساسى
و عاطفى است ، كه اساس و سرمايه اش رقت و لطافت است ، و مراد از جمله : ((بما
انفقوا)) مهريه اى است كه مردان به زنان مى دهند، و نفقه اى است كه همواره به آنان مى
پردازند.
و از عموميت علت به دست مى آيد كه حكمى كه مبتنى بر آن علت است يعنى قيم بودن مردان
بر زنان نيز عموميت دارد، و منحصر به شوهر نسبت به همسر نيست ، و چنان نيست كه مردان
تنها بر همسر خود قيمومت داشته باشند، بلكه حكمى
جعل شده براى نوع مردان و بر نوع زنان است ، البته در جهات عمومى كه ارتباط با
زندگى هر دو طايفه دارد، و بنابراين پس آن جهات عمومى كه عامه مردان در آن جهات بر
عامه زنان قيمومت دارند، عبارت است از مثل حكومت و قضا (مثلا) كه حيات جامعه بستگى به
آنها دارد، و قوام اين دو مسؤ وليت و يا بگو دو مقام بر نيروى
تعقل است ، كه در مردان بالطبع بيشتر و قوى تر است ، تا در زنان همچنين دفاع از
سرزمين با اسلحه كه قوام آن برداشتن نيروى بدنى و هم نيروى عقلى است ، كه هر دوى
آنها در مردان بيشتر است تا در زنان .
و بنابراين ، اين كه فرمود: ((الرجال قوامون على النساء))، اطلاقى تام و تمام دارد، و
اما جملات بعدى مى فرمايد:
كه ظاهر در خصوصياتى است كه بين زن و شوهر هست نمى خواهد اين اطلاق را مقيد كند،
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 544
بلكه مى خواهد فرعى از فروع اين حكم مطلق را ذكر نموده ، جزئى از ميان جزئيات آن
كلى را بيان كند، پس اين حكم جزئى است كه از آن حكم كلى استخراج شده ، نه اينكه مقيد
آن باشد.
فَالصلِحَت قَنِتَتٌ حَفِظتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظ اللَّهُ
|
مراد از صلاح همان معناى لغوى كلمه است ، و آن همان است كه به لياقت شخص نيز تعبير
مى شود، و كلمه (قنوت ) عبارت است از دوام طاعت و خضوع ، و از اينكه در
مقابل اين گونه زنان زنان ناشزه را قرار داد، و فرمود: ((و اللاتى تخافون نشوزهن
)) به دست مى آيد مراد از صالحات نيز همسران صالح است ، نه هر زن صالح ، و
خلاصه حكمى كه روى صالحات كرده ، و فرموده صالحات چنين و چنانند، مخصوص
زنان در حال ازدواج است نه مطلق زنان .
مراد و مفاد از ((الرجال قوامون على النساء))
و در اين جمله كه به تعبير (زنان صالح چنين و چنانند) دستور داده كه زنان صالح بايد
چنين و چنان باشند در واقع حكم مربوط به شؤ ون زوجيت و كيفيت معاشرت منزلى را بيان
كرده ، و اين حكم در عين حال حكمى است كه در سعه و ضيقش تابع علتش ، يعنى همان
قيمومت مرد بر زن از نظر زوجيت است پس بر زن واجب است شوهر را اطاعت كند، و او را در
هر شاءنى به شؤ ون زوجيت راجع مى شود حفظ نمايد.
و به عبارتى ديگر همان طور قيمومت صنف مردان بر صنف زنان در مجتمع بشرى تنها
مربوط مى شود به جهات عامه اى كه زنان و مردان هر دو در آن جهات شريكند، و چون
جهاتى است كه نيازمند به تعقل بيشتر و نيروى زيادتر است كه در مردان وجود دارد،
يعنى امثال حكومت و قضا و جنگ بدون اين كه استقلال زن در اراده شخص و
عمل فردى او خدشه اى بخورد، و بدون اين مرد حق داشته باشد اعتراض كند كه تو چرا
فلان چيز را دوست مى دارى و يا فلان كار را مى كنى ، مگر آن كه زن كار زشت را دوست
بدارد، يا مرتكب شود، به شهادت اين كه فرمود: ((فلا جناح عليكم فيما فعلن فى
انفسهن بالمعروف )).
همچنين قيمومت مرد بر زنش به اين نيست كه سلب آزادى از اراده زن و تصرفاتش در آنچه
مالك آن است بكند، و معناى قيمومت مرد اين نيست كه
استقلال زن را در حفظ حقوق فردى و اجتماعى او، و دفاع از منافعش را سلب كند، پس زن
همچنان استقلال و آزادى خود را دارد، هم مى تواند حقوق فردى و اجتماعى خود را حفظ كند، و
هم مى تواند از آن دفاع نمايد و هم مى تواند براى رسيدن به اين هدفهايش به مقدماتى
كه او را به هدفهايش مى رساند متوسل شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 545
بلكه معناى قيمومت مرد اين است كه مرد به خاطر اين كه هزينه زندگى زن را از
مال خودش مى پردازد، تا از او استمتاع ببرد، پس بر او نيز لازم است در تمامى آنچه
مربوط به استمتاع و هم خوابگى مرد مى شود او را اطاعت كند، و نيز ناموس او را در غياب
او حفظ كند، و وقتى غايب است مرد بيگانه را در بستر او راه ندهد، و آن بيگانه را از
زيبائيهاى جسم خود كه مخصوص شوهر است تمتع ندهد و نيز در اموالى كه شوهرش در
طرف ازدواج و اشتراك در زندگى خانوادگى به دست او سپرده و او را مسلط بر آن
ساخته خيانت نكند.
پس معناى آيه مورد بحث اين مى شود كه زنان مسلمان سزاوار صفت صلاح را پيشه خود
بسازند، كه اگر چنين كنند قهرا قانتات خواهند بود، يعنى همواره و دائما شوهران خود را
در هر چه كه از ايشان بخواهند اطاعت خواهند كرد، البته هر چيزى كه با تمتع شوهران
ارتباط داشته باشد، و واجب است بر آنان كه جانب خود را در همه چيرهايى كه متعلق حق
شوهران است در غياب شوهران حفظ كنند.
و اما جمله : (بما حفظ الله ) ظاهرا كلمه ((ما)) در آن مصدريه است و حرف (با) به
اصطلاح باى الت است ، و معناى جمله اين است كه زنان مطيع شوهران خويشند، و حافظ
غيب ايشانند، به حفظى كه خدا از حقوق ايشان كرده ، چون قيمومت را براى آنان تشريع و
اطاعتشان و حفظ غيبتشان را بر زنان واجب فرموده است .
ممكن هم هست حرف (با) را براى مقابله بگيريم ، كه در اين صورت معناى آيه چنين مى
شود: واجب است بر زنان قنوت و حفظ الغيب شوهران ، در
مقابل اين كه خداى تعالى حقوق آنان را حفظ نموده ، و آنان را كه در جاهليت جزء انسانها
به شمار نمى آمدند. داخل مجتمع بشرى نموده ، و در اين ظرف حقوقشان را احيا كرد، و بر
مردان واجب فرمود مهر و نفقه ايشان را بپردازند، ولى معناى
اول روشن تر است .
البته در اين ميان معانى ديگرى از ناحيه مفسرين براى آيه شده ، كه ما از ذكر آنها
صرف نظر كرديم ، چون آيه شريفه با هيچ يك از آنها مساعد نبود.
سه حكم درباره زن ناشزه كه رعايت ترتيب در آنها لازم است
وَ الَّتى تخَافُونَ نُشوزَهُنَّ فَعِظوهُنَّ
|
كلمه ((نشوز)) به معناى عصيان و استكبار از اطاعت است ، و مراد از خوف نشوز اين است
كه علائم آن به تدريج پيدا شود، و معلوم گردد كه خانم مى خواهد ناسازگارى كند، و
اگر در جمله : ((فعظوهن )) فاى تفريع را آورد، و موعظه را نتيجه ترس از نشوز،
قرار داد، نه از خود نشوز، شايد براى اين بوده كه رعايت
حال موعظه را در بين علاجهاى سه گانه كرده باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 546
و بفهماند از ميان اين سه راه علاج موعظه علاجى است كه هم در
حال نشوز مفيد واقع مى شود، و هم قبل از نشوز، و هنگام پيدا شدن علامتهاى آن و علاجهاى
سه گانه همان است كه عبارت : ((فعظوهن و اهجروهن فى المضاجع و اضربوهن )) بر
آن دلالت مى كند، و گو اين كه اين راه هاى علاج با حرف و او به يكديگر عطف شده ، و
حرف واو دلالتى بر ترتيب ندارد، ولى از معناى آيه مى دانيم كه بين اين سه علاج
ترتيب هست ، و مى خواهد بفرمايد اول او را موعظه كنيد، اگر موعظه اثر نگذاشت با او
قهر كنيد، و رختخوابتان را جدا سازيد، و اگر اين نيز مفيد واقع نشد، او را بزنيد
دليل بر اين كه رعايت تدريج و ترتيب لازم است اين است كه ترتيب نامبرده به حسب طبع
نيز وسايل گوناگونى از كيفر دادن است ، هر كس بخواهد كسى را كيفر كند طبيعتا
اول از درجه ضعيف آن شروع مى كند، و سپس به تدريج كيفر را شديد و شديدتر مى
سازد، بنابراين ترتيبى كه از آيه فهميده مى شود از سياق آن به دست مى آيد، نه از
حرف واو.
و ظاهر جمله : ((و اهجروهن فى المضاجع )) اين است كه بستر محفوظ باشد، ولى در
بستر با او قهر كند، مثلا در بستر پشت به او كند، و يا ملاعبه نكند، و يا طورى ديگرى
بى ميلى خود را به او بفهماند، گو اينكه ممكن است با
مثل عبارت جدا كردن بستر نيز اراده بشود، ولى بعيد است (معمولا وقتى بخواهند بگويند
بسترت را از او جدا كن نمى گويند در بستر از او كناره بگير) و اى بسا معناى
اول از اين نظر تاءييد شود، كه مضجع را به لفظ جمع آورده ، چون بنابراين كه
منظور جدا كردن مضجع بوده باشد، ديگر به حسب ظاهر احتياج نبود كلمه نامبرده را به
لفظ جمع بياورد، و كثرت را بفهماند (زيرا كسى ، همسرش مضاجع دارد كه هر شب با او
بخوابد) ((مترجم )).
فَإِنْ أَطعْنَكمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيهِنَّ سبِيلاً...
|
يعنى اگر در اثر اعمال آن سه راه علاج به اطاعت شما در آمدند، ديگر عليه آنان بهانه
جويى مكنيد، و با اين كه اطاعت شما مى كنند براى اذيت و آزارشان
دنبال بهانه نگرديد، و در آخر اين مطلب را
تعليل مى كند به اين كه ((ان الله كان عليا كبيرا)) و اعلام مى دارد به اين كه مقام
پروردگارشان على و كبير است ، پس از قدرت و تفوقى كه بر زنان خود دارند مغرور
نشوند و سوء استفاده ننموده در اثر غرور به آنها ظلم و استعلا و استكبار نكنند، و همواره
به ياد علو مقام پروردگارشان باشند.
وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنهِمَا فَابْعَثُوا...
|
كلمه (شقاق ) به معناى قهر كردن و عداوت است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 547
خداى سبحان براى مواردى كه احتمال برود كار زن و شوهر به دشمنى بيانجامد دستور
داده يك حكم از طرف زن ، و يك حكم از طرف مرد به مساءله رسيدگى كنند، زيرا دخالت
يك حكم اين خطر را دارد كه او جانب يك طرف را بگيرد، و حكم جائرانه كند، و معناى اينكه
فرمود: ((ان يريدا اصلاحا يوفق الله بينهما)) اين است كه اگر واقعا هر دو طرف نزاع
بناى اصلاح داشته باشند، و عناد و لجبازى در كارشان نباشد خداى تعالى به وسيله دو
حكم بين آن دو توافق و اصلاح برقرار مى كند، چون وقتى دو طرف زمام اختيار خود را به
حكم خود بدهند (حكمى كه خودشان پسنديده اند) قهرا توافق
حاصل مى شود.
ولى در آيه شريفه حصول توافق را به خداى تعالى نسبت داده ، به اينكه سبب عادى
يعنى اصلاح خواهى آن دو تسليم بودنشان در برابر حكمى كه حكم ها مى كنند در كار
هست ، و بايد نتيجه را به اين سبب نسبت بدهد، ليكن به خداى تعالى نسبت داد تا در ضمن
بفهماند سبب حقيقى و آن كسى كه ميان اسباب ظاهرى و مسببات آنها رابطه برقرار مى كند
خداى تعالى است ، او است كه هر حقى را به صاحب حق مى دهد، و در آخر آيه فرمود: ((ان
الله كان عليما خبيرا))، و مناسبت اين جمله با مضمون آيه روشن است .
گفتارى در معناى قيمومت مردان بر زنان
اين معنا بر احدى پوشيده نيست ، كه قرآن كريم همواره
عقل سالم انسانها را تقويت مى كند، و جانب عقل را بر هواى نفس و پيروى شهوات و
دلدادگى در برابر عواطف و احساسات تند و تيز ترجيح مى دهد، و در حفظ اين وديعه
الهى از اين كه ضايع شود توصيه مى فرمايد، و اين معنا از آيات كريمه قرآنى آنقدر
روشن است كه احتياجى به آوردن دليل قرآنى ندارد، براى اين كه آياتى كه به صراحت
و يا به اشاره و به هر زبان و بيانى اين معنا را افاده مى كند يكى دو تا ده تا نيست كه
ما آنها را نقل كنيم .
قرآن كريم در عين حال مساءله عواطف پاك و درست و آثار خوبى كه آن عواطف در تربيت
افراد دارد از نظر دور نداشته ، اثر آن را در استوارى امر جامعه پذيرفته ، در آيه
شريفه : ((اشداء على الكفار رحماء بينهم )) دو صفت از صفات عاطفى را به عنوان دو
صفت ممدوح مؤ منين ذكر كرده ، مى فرمايد مؤ منين نسبت به كفار خشن و بيرحمند، و نسبت به
خودشان مهربانند.
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 548
و در آيه : ((لتسكنوا اليها و جعل بينكم موده و رحمة )) مودت و رحمت را كه امورى عاطفى
هستند، دو تا نعمت از نعم خود شمرده و فرموده ، از جنس خود شما، همسرانى برايتان قرار
داد، تا دلهايتان با تمايل و عشق به آنان آرامش يابد، و بين شما مردان و همسران مودت و
رحمت قرار داد، و در آيه : ((قل من حرم زينه الله التى اخرج لعباده و الطيبات من الرزق
)) علاقه به زينت و رزق طيب را كه آن نيز مربوط به عواطف است مشروع معرفى نموده ،
به عنوان سرزنش از كسانى كه آن را حرام دانسته اند، فرموده : (بگو چه كسى زينت ها و
رزق طيب را خدا براى بندگانش پديد آورده تحريم كرده است ؟).
چيزى كه هست قرآن كريم عواطف را از راه هماهنگ شدن با
عقل تعديل نموده ، عنوان پيروى عقل به آنها داده است ، به طورى كه
عقل نيز سركوب كردن آن مقدار عواطف را جايز نمى داند.
در بعضى از مباحث سابق نيز گذشت كه يكى از
مراحل تقويت عقل در اسلام اين است كه احكامى را كه تشريع كرده بر اساس تقويت
عقل تشريع كرده ، به شهادت اين كه هر عمل و
حال و اختلافى مضر به استقامت عقل است و باعث تيرگى آن در قضاوت و در اداره شؤ ون
مجتمعش مى شود تحريم كرده ، نظير شرب خمر، و قمار، و اقسام معاملات غررى ، و دروغ ،
و بهتان ، و افترا، و غيبت ، و امثال آن .
خوب معلوم است كه هيچ دانشمندى از چنين شريعتى و با مطالعه همين مقدار از احكام آن جز
اين توقع ندارد كه در مسائل كلى و جهات عمومى و اجتماعى زمام امر را به كسانى بسپارد
كه داشتن عقل بيشتر امتياز آنان است ، چون تدبير امور اجتماعى از
قبيل حكومت و قضا و جنگ نيازمند به عقل نيرومندتر است ، و كسانى را كه امتيازشان داشتن
عواطف تند و تيزتر و اميال نفسانى بيشتر است ، از تصدى آن امور محروم سازد، و نيز
معلوم است كه طايفه مردان به داشتن عقل نيرومندتر و ضعف عواطف ، ممتاز از زنانند، و
زنان به داشتن عقل كمتر و عواطف بيشتر ممتاز از مردانند.
و اسلام همين كار را كرده ، و در آيه اى كه گذشت فرموده :
((الرجال قوامون على النساء))، سنت رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نيز در
طول زندگيش بر جريان داشت ،
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 549
يعنى هرگز زمام امور هيچ قومى را به دست زن نسپرد، و به هيچ زنى منصب قضا نداد، و
زنان را براى جنگيدن دعوت نكرد، البته براى جنگيدن ، نه صرف شركت در جهاد،
براى خدمت و جراحى و امثال آن . و اما غير اين امور عامه و اجتماعى ، از
قبيل تعليم و تعلم ، و كسب ، و پرستارى بيماران ، و مداواى آنان ، و
امثال اين گونه امور دخالت عواطف منافاتى با مفيد بودن
عمل ندارد، زنان را از آن منع نفرمود، و سيرت نبويه بسيارى از اين كارها را امضا كرد،
آيات قرآن نيز خالى از دلالت بر اجازه اين گونه كارها براى زنان نيست ، چون لازمه
حريت زن در اراده و عمل شخصى اين است كه بتواند اين گونه كارها را انجام دهد، چون معنا
ندارد از يك طرف زنان را در اين گونه امور از تحت ولايت مردان خارج بداند، و ملكيت آنان
را در قبال مردان معتبر بشمارد، واز سوى ديگر نهيشان كند از اين كه به نحوى از انحا
ملكشان را اداره و اصلاح كنند، و همچنين معنا ندارد به آنان حق دهد كه براى دفاع از خود در
محكمه شرع طرح دعوى كنند، و يا شهادت بدهند، و در عين
حال از آمدن در محكمه و حضور نزد والى يا قاضى جلوگيرشان شود. و همچنين ساير
لوازم استقلال و آزادى .
بلى دامنه استقلال و آزادى زنان تا آنجايى گسترده است كه به حق شوهر مزاحمت نداشته
باشد، چون گفتيم در صورتى كه شوهر در وطن حاضر باشد زن در تحت قيمومت او است
، البته قيمومت اطاعت و در صورتى كه حاضر نباشد مثلا به سفر رفته باشد موظف است
غيبت او را حفظ كند، و معلوم است كه با در نظر گرفتن اين دو وظيفه هيچ يك از شؤ ون
جايز زن در صورتى كه مزاحم با اين دو وظيفه باشد ديگر جايز و ممضى نيست .
بحث روايتى (رواياتى در ذيل آيات گذشته مربوط به
مساءلتفضل الهى ، روابط زن و شوهر...)
در مجمع البيان در ذيل آيه شريفه : ((و لاتتمنوا ما
فضل الله ...))، گفته : معنايش اين است كه هيچ يك از شما نگوييد اى كاش فلان نعمت و
آن زن زيبا كه فلان آقا دارد من مى داشتم ، براى اينكه چنين آرزويى حسد به شمار مى
آيد، ولى مى توانيد بگوييد: پروردگارا مثل آن نعمت و
مثل آن زن را به من نيز مرحمت بفرما آنگاه اضافه كرده همين معنا از امام صادق (عليه
السلام ) روايت شده است .
مؤ لف قدس سره : عياشى نيز در تفسير خود نظير اين معنا را از امام صادق (عليه السلام
)
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 550
نقل كرده است .
و در تفسير برهان از ابن شهر اشوب از امام باقر و امام صادق (عليهما السلام ) روايت
كرده كه در تفسير جمله : ((ذلك فضل الله يوتيه من يشاء من عباده ))، و نيز در تفسير
جمله ((و لاتتمنوا ما فضل الله به بعضكم على بعض )) فرموده اند: اين آيات درباره
على (عليه السلام ) نازل شده است .
مؤ لف قدس سره : البته منظور روايت مذكور تطبيق
فضايل على (عليه السلام ) بر آيه هاى نامبرده است .
و در كافى و تفسير قمى از ابراهيم بن ابى البلاد از پدرش از امام ابى جعفر (عليه
السلام ) روايت آورده كه فرمود: هيچ كس نيست كه خدا رزقش را مقدر نكرده باشد، هر نفسى
از ناحيه خداى تعالى رزقش از راه حلال و تواءم با عافيت معين شده ، ولى براى امتحان
همان رزق را از راه حرام برايش پيش مى آورد، تا معلوم شود آيا دست به حرام دراز مى كند
يا نه ، اگر دست به سوى آن حرام دراز كرد، خداى تعالى همان مقدار از رزق حلالش را
به عنوان تقاص سلب مى كند، البته نزد خدا غير اين دو جور رزق
فضل بسيارى هست ، و همين فضل منظور بوده كه فرموده : ((و اسئلوا الله من فضله ))،
(از خدا در خواست فضل او را بكنيد).
مؤ لف قدس سره : اين روايت را عياشى از اسماعيل بن كثير
نقل كرده ، (و آخر سند را بريده ) كه رسول خدا چنين فرمود: و نيز اين معنا از ابى
الهذيل از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده ، و قمى نيز قريب به آن را در تفسير
خود از حسين بن مسلم از امام باقر (عليه السلام )
نقل كرده است .
در سابق در ذيل آيه : ((و الله يرزق من يشاء بغير حساب ))، در جلد سوم عربى اين
كتاب بحثى پيرامون حقيقت رزق ، و اين كه خداى تعالى ضامن آن است ، و اين كه رزق دو
قسم است ، حلال و حرام گذرانديم ، خواننده عزيز به آنجا مراجعه كند.
ترجمه تفسير الميزان جلد 4 صفحه 551
و در صحيح ترمذى از ابن مسعود روايت كرده كه گفت :
رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: از خداى تعالى
فضل او را بطلبيد كه خدا درخواست از او را دوست مى دارد.
و در الدرالمنثور است كه ابن جرير از طريق حكيم بن جبير از مردى كه نامش را نبرده روايت
آورده كه او گفت رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: از خدا
فضل او را بطلبيد كه خداى تعالى دوست مى دارد بندگانش از فضلش طلب كنند، و يكى
از بهترين عبادتها انتظار فرج است .
و شيخ طوسى در تهذيب بسند خود از زراره روايت آورده كه گفت : من از امام صادق (عليه
السلام ) شنيدم كه آيه : ((و لكل جعلنا موالى مما ترك الوالدان و الاقربون )) را مى
خواند، و مى فرمود: منظور خداى تعالى از اين موالى اولى الارحام است ، كه در ارث بردن
، اولاى از ديگرانند، و منظور اوليا نعمت نيست ، بلكه منظور اين است كه هر خويشاوند كه
به ميت و به رحمى كه ميت را به سوى خود مى كشاند نزديك تر است او از ديگران به
بردن ارثش سزاوارتر است .
| 
