و ⁽⁵⁶⁶⁾ اين كلمه را معنى ديگر توان ⁽⁵⁶⁷⁾ گفت ، و آن معنى آن ⁽⁵⁶⁸⁾ است ⁽⁵⁶⁹⁾ كه : بر مجرد آرزو اعتماد نبايد ⁽⁵⁷⁰⁾ كرد، ليكن در طلب آن چه آرزو باشد جهد بايد نمود و رنج بايد ديد، تا به دست آيد و يافته گردد.
شعر:

تكيه بر آرزو مكن كه نه هرچ

آرزو باشدت ببخشد حق

هر كه بر آرزو كند تكيه

به بر عاقلان بود احمق

نهج البلاغه نامه 31، دستور معالم / 97 و عقد الفريد 3/157 (و اياك و...)، الاعجاز / 29
كلمه پنجاه و ششم : الياس حر و الرجاء عبد. 
(نوميدى آزادست ⁽⁵⁷¹⁾ و اميد بنده .) ⁽⁵⁷²⁾
معنى اين كلمه به تازى :
من قطع الرجاء عن الناس خرج من رق خدمتهم ، و خلص من قيد طاعتهم ، و هذا هو الحرية و من عقد الرجاء بالناس بقى فى رق خدمتهم ، و وقع فى طاعتهم ، و هذا هو العبودية .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه از احسان كسى نوميد شد ⁽⁵⁷³⁾ از بند او بيرون آمد، ⁽⁵⁷⁴⁾ و از مذلت خدمت اوباز رست ، ⁽⁵⁷⁵⁾ و اين نشان آزادى باشد. ⁽⁵⁷⁶⁾ و هر كه اميد ⁽⁵⁷⁷⁾ در احسان كسى بست در بند او ماند، و به ذل خدمت او گرفتار شد، ⁽⁵⁷⁸⁾ و اين نشان بندگى باشد. ⁽⁵⁷⁹⁾
شعر:

گر بريدى ز مردمان تو (580) اميد

به تن آزادى و به دل شادى

ور بديشان اميد در بستى

دادى از دست عز آزادى

O شرح غرر و درر: ش 52، المناقب / 376.
كلمه پنجاه و هفتم : ظن العاقل كهانة . 
(گمان خردمند از اخترگويى است .)
معنى اين كلمه به تازى :
قد يصدق ظن العاقل بسبب فطانته ، كما قد ⁽⁵⁸¹⁾ يصدق حكم الكاهن بسبب كهانته .
معنى اين كلمه به پارسى :
بسيار باشد كه گمان عاقل راست آيد، چنان كه بسيار باشد كه ⁽⁵⁸²⁾ حكم اخترگوى ⁽⁵⁸³⁾ راست آيد.
شعر:

هر اشارت كه مرد عاقل كرد

بر اشارات او مزيد مجوى

ظن عاقل بود به هر كارى

در اصابت چو حكم (584) اخترگوى

O شرح غرر و درر: ش 6036 (ظن المومن كهانه )، المناقب/376.
كلمه پنجاه و هشتم : من نظر اعتبر. 
(هر كه ⁽⁵⁸⁵⁾ بنگريست عبرت گرفت .)
معنى اين كلمه به تازى :
من لحظ و اختبر، اتعظ و اعتبر.
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه در احوال دنيا و امور عقبى بنگرد و نيك تامل كند عبرت گيرد، و از آن چه زيانكار ⁽⁵⁸⁶⁾ باشد بگريزد ⁽⁵⁸⁷⁾ و بدانچه سودمند باشد ⁽⁵⁸⁸⁾ درآويزد.
شعر:

مرد در كارها چو كرد نظر

بهره اعتبار از آن برداشت

هر چه آن سودمند بود گرفت

هر چه (589) ناسودمند بود گذاشت

O شرح غرر و درر: ش 7658 (من تامل اعتبر)، شرح نهج البلاغه 20/280 (المومن اذا....)، المناقب / 376.
كلمه پنجاه و نهم : العداوة شغل . ⁽⁵⁹⁰⁾ 
(دشمنى ⁽⁵⁹¹⁾ كارى است .)
س معنى اين كلمه به تازى :
العداوة شغل يشغل ⁽⁵⁹²⁾ صاحبها عما هو الاليق به و الاولى فى مصالح الاخرة و الاولى .
معنى اين كلمه به پارسى :
دشمنى كارى است بى فايده ، و از كارهاى با فايده باز دارنده و ⁽⁵⁹³⁾ منع كننده . ⁽⁵⁹⁴⁾
شعر:

هر كه پيشه كند عداوت خلق

از همه خيرها جدا گردد

گه (595) دلش خسته عنا باشد

گه (596) تنش بسته بلا گردد

O المناقب / 376 (...شغل القلب ).
كلمه شصتم : القلب اذا اكره عمى . 
(دل چون به ستم فرموده شد كور گردد.)
معنى اين كلمه به تازى :
القلب اذا اكره على معرفة علم حدث له الملال و ظهر فيه الكلال ، و فسد منه النظر و ذهب عنه البصر، حتى لا يعلم ما يعلم ، و لا يفهم ما يفهم . ⁽⁵⁹⁷⁾
معنى اين كلمه به پارسى :
چون دل را ⁽⁵⁹⁸⁾ رنجانيده شود در دانستن چيزى ، كور گردد و آن چيز را ⁽⁵⁹⁹⁾ درنيابد، پس عنان دل در وقت تحصيل علم ⁽⁶⁰⁰⁾ بدو بايد داد، و بارى كه زيادت از طاقت او باشد بر او نبايد نهاد، تا او ⁽⁶⁰¹⁾ عاجز و سرگردان نگردد و متحير و نادان نماند. ⁽⁶⁰²⁾
شعر:

به ستم دل به سوى علم مبر

كان (603) ستم آتش دل افروزد

هيچ خاطر، و گر(604) چه تيز بود

به ستم هيچ علم ناموزد

O نهج البلاغه ، حكمت 193، المناقب / 376.
كلمه شصت و يكم : الادب صورة العقل . 
(ادب تمثال خرد است .) ⁽⁶⁰⁵⁾
معنى اين كلمه به تازى :
صورة العقل : هى الافعال المهذبة ، و الاقوال المصوبة ، و الحركات المودبة ، و السكنات المرتبة .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه را عقل باشد نشان او آن بود ⁽⁶⁰⁶⁾ كه گفتار او گزيده و كردار او پسنديده باشد، ⁽⁶⁰⁷⁾ و با مردمان با⁽⁶⁰⁸⁾دب نشيند و با⁽⁶⁰⁹⁾دب خيزد و از موارد ندامت و مراصد ملامت ⁽⁶¹⁰⁾ بپرهيزد.
شعر:

با ادب باش در همه احوال

كه ادب نام نيك را سبب است

عاقل آن است كو ادب دارد

نيست عاقل كسى كه بى ادب است

O شرح غرر و درر: ش 996، المناقب / 376.
كلمه شصت و دوم : لا حياء لحريص . 
(نيست شرم مردم حريص را.)
معنى اين كلمه به تازى :
من استولى عليه الحرص ، ذهب عن عينه ⁽⁶¹¹⁾ الماء و عن وجهه ⁽⁶¹²⁾ الحياء.
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه بر ⁽⁶¹³⁾ چيزى از مطالب دنى ⁽⁶¹⁴⁾ و لذات بدنى حريص باشد، او را در طلب آن چيز از هيچ آفريده شرم نيايد، و به ملامت هيچ ملامت كننده التفات ننمايد.
شعر:

هر كه باشد حريص بر چيزى

نايد او را ز جستن آن شرم

برود از نهاد او خجلت

بشود از سرشت او آزرم

O شرح غرر و درر: ش 10499، المناقب / 376.
كلمه شصت و سوم : من لا نت اسافله صلبت اعاليه . 
(هر كه ⁽⁶¹⁵⁾ نرم باشد زيردستان او سخت باشند زبردستان او.)
س معنى اين كلمه به تازى :
من لم ينصره الصغار قهره الكبار.
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه را زيردستان و چاكران نرم و ضعيف ⁽⁶¹⁶⁾ باشند⁽⁶¹⁷⁾ و او را در حوادث نصرت و معاونت ⁽⁶¹⁸⁾ نكنند، ⁽⁶¹⁹⁾ زيردستان و قويتران بر او سختى نمايند⁽⁶²⁰⁾ و او را بمالند و قهر كنند.
و اين كلمه را معنى ديگر توان گفت ، و آن معنى اين ⁽⁶²¹⁾ است كه : هر كه نيمه زير خويش را سست داشته باشد تا بر او ⁽⁶²²⁾ فساد و فاحشه ⁽⁶²³⁾ رفته بود، ⁽⁶²⁴⁾ نيمه زبر او - يعنى چشم و روى او - ⁽⁶²⁵⁾ سخت شده باشد، ⁽⁶²⁶⁾ و از هر دو آب و ⁽⁶²⁷⁾ شرم رفته باشد ⁽⁶²⁸⁾ و زايل گشته . ⁽⁶²⁹⁾
شعر:

هر كه باشد ضعيف اتباعش

در كف اقويا بود مقهور

نشود بى متابعان هرگز

هيچ كس بر منازعان منصور

O المناقب / 376.
كلمه شصت و چهارم : من اتى ⁽⁶³⁰⁾ فى  عجانهقل حيائه و بدو لسانه .
(هر كه زده شده باشد در ⁽⁶³¹⁾ عجان ⁽⁶³²⁾ او، اندك بود ⁽⁶³³⁾ شرم او و پليد باشد زبان او.)
معنى اين كلمه به تازى :
من نزت الرجال عليه ذهب الحياء عن ⁽⁶³⁴⁾ عينيه ، فلا يحتزر من الايحاش ، و لا يستحيى من الابذاء و الافحاش . ⁽⁶³⁵⁾
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه در زير مردمان خفته باشد⁽⁶³⁶⁾ و برو آن جنس فاحشه رفته ؛⁽⁶³⁷⁾ هم شرم او اندك شده باشد و هم زبان او پليد گشته .
شعر:

هر كه را وقت كودكى بودست

پيشه درزير مردمان خفتن

شرم او رفته باشد، و هرگز

نايد از لفظ او نكو گفتن

O المناقب / 376.
كلمه شصت و پنجم : السعيد من وعظ بغيره . 
(نيكبخت آن است كه پند داده ⁽⁶³⁸⁾ شود به ديگرى .)⁽⁶³⁹⁾
معنى اين كلمه به تازى :
من وعظ بغيره كان سعيدا و عن موقف ⁽⁶⁴⁰⁾ الشقاوة بعيدا.
معنى اين كلمه به پارسى :
نيكبخت آن كس ⁽⁶⁴¹⁾ باشد كه چون ديگرى را پند دهند و از كردار ناشايسته و گفتار نابايسته ⁽⁶⁴²⁾ بازدارند، او از آن پند⁽⁶⁴³⁾ عبرت گيرد⁽⁶⁴⁴⁾ و نصيب خويش ‍ بردارد، و به گرد⁽⁶⁴⁵⁾ امثال آن كردار و گفتار ⁽⁶⁴⁶⁾ نگردد.
شعر:

نيكبخت آن كسى بود كه دلش

آن چه نيكى دروست بپذيرد

ديگران را چو پند داده شود

او از آن پسند بهره برگيرد

O الاعجاز / 34، شرح غرر و درر: ش 1284 (العاقل من اتعظ بغيره )، المناقب / 376، شرح نهج 20/289.
كلمه شصت وششم : الحكمة ضالة المومن . 
(حكمت گمشده مومن است .)
معنى اين كلمه به تازى :
المومن يطلب الحكمة ، لما يطلب الضالة صاحبها و الحسناء خاطبها.
معنى اين كلمه به پارسى :
مومن هميشه طالب حكمت بود، ⁽⁶⁴⁷⁾ چنان كه كسى طالب گم كرده خويش ‍ باشد. ⁽⁶⁴⁸⁾
شعر:

هر كه چيزى نفيس گم شودش (649)

بسته دارد به جستنش همت

جان (650) آن كس كه مومن پاك است

هم برآن (651) سان طلب كند حكمت

O نهج البلاغه حكمت 80، عيون الاخبار 2/39، دستور معالم / 27، المناقب / 376
كلمه شصت و هفتم : الشر جامع لمساوى العيوب . 
(بدى بهم آرنده زشتيهاى ⁽⁶⁵²⁾ عيبهاست .) ⁽⁶⁵³⁾
معنى اين كلمه به تازى :
الشر يظهر مخازى القلوب ، و يجمع مساوى العيوب .
معنى اين كلمه به پارسى :
هركه بدى كند خبث باطن او پيدا آيد، ⁽⁶⁵⁴⁾ و مرمان بر عيبهاى زشت ⁽⁶⁵⁵⁾ او واقف گردند، ⁽⁶⁵⁶⁾ و آن چه در ذات اوست ⁽⁶⁵⁷⁾ از انواع قبايح و اصناف فضايح جمله بدانند.
شعر:

تا توانى مگرد گرد بدى

گر ترا هست طينت طاهر

كز بدى فضل تو شود پنهان

وز بدى عيب تو شود ظاهر

O نهج البلاغه حكمت 371، الاعجاز / 35، دستور معالم / 27، المناقب /376 (الشره ...).
كلمه شصت و هشتم : كثرة الوفاق نفاق ، و كثرة الخلاف شقاق . 
(بسيارى موافقت كردن ⁽⁶⁵⁸⁾ نفاق بود، و بسيارى ⁽⁶⁵⁹⁾ خلاف كردن شقاق .)⁽⁶⁶⁰⁾
معنى اين كلمه به تازى :
المبالغة فى الوفاق تودى الى المراءاة ⁽⁶⁶¹⁾ و المنافقة و المبالغة فى الخلاف تودى الى المعاداة و المفارقة .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه موافقت كسى در قول و فعل بسيار كند و در آن باب مبالغت بيرون از حد ⁽⁶⁶²⁾ نمايد، مردمان ⁽⁶⁶³⁾ را از آن شبهت ريا و ريبت نفاق افتد. ⁽⁶⁶⁴⁾ و هر كه مخالفت كسى در قول و فعل بسيار كند و در آن باب مبالغت ⁽⁶⁶⁵⁾ بيرون ⁽⁶⁶⁶⁾ از حد⁽⁶⁶⁷⁾ نمايد ⁽⁶⁶⁸⁾ آن حال به عداوت انجامد و سبب مفارقت گردد. پس در موافقت ⁽⁶⁶⁹⁾ و مخالفت مردمان ⁽⁶⁷⁰⁾ طريق توسط⁽⁶⁷¹⁾ بايد سپرد، و قدم بر جاده اعتدال بايد نهاد.
شعر:

در وفاق كسان غلو مكنيد

كه از آن تهمت ريا زايد

وز خلاف مدام دور شويد

كه از آن دشمنى بيفزايد

O الاعجاز / 29، شرح غرر و درر: ش 7083 و 7084، المناقب / 376.
كلمه شصت و نهم : رب آمل خائب . 
(بسا⁽⁶⁷²⁾ اميد دارنده نوميد⁽⁶⁷³⁾ شونده .)
معنى اين كلمه به تازى :
رب آمل خاب امله ، و رب عامل ⁽⁶⁷⁴⁾ ضاع عمله .
معنى اين كلمه به پارسى :
بسيار كس باشد كه چيزى ⁽⁶⁷⁵⁾ اميد دارد، و آن چيز او راحاصل نيايد⁽⁶⁷⁶⁾ و عاقبة الامر نوميد گردد.
شعر:

اى كه بستى اميد در (677) چيزى

غم مخور گر نياوريش به دست

بس اميدا(678) كه آن نگشت وفا

بس شكوفه كه بشكفيد و نبست

O الاعجاز / 29، شرح غرر و درر: ش 6935 (كم من آمل خائب )، المناقب / 376.
كلمه هفتادم : رب رجاء يودى الى الحرمان . 
(بسا اميدا كه ادا كند به محرومى .) ⁽⁶⁷⁹⁾
معنى اين كلمه به تازى :
ليس كل من رجا شيئا ملك ناصيته ، و ادرك قاصيته ؛ قرب رجاء مغبته ⁽⁶⁸⁰⁾ حرمان ، و رب زيادة عاقبتها نقصان .
معنى اين كلمه به پارسى :
نه هر كه اميد در چيزى بست آن را بيافت ، چه ⁽⁶⁸¹⁾ بسيار اميد دارنده است كه اميد او وفا نشود و از آن چه در او⁽⁶⁸²⁾ اميد بسته است محروم ماند. ⁽⁶⁸³⁾
شعر:

نه هر آن كو اميد چيزى كرد(684)

كسب آن چيز باشدش آسان

بس اميدا(685) كه هست عاقبتش

محنت (686) ياس و آفت حرمان

O الاعجاز / 29، شرح غرر و درر: ش 5307 دستور معالم / 31، المناقب / 376
كلمه هفتاد و يكم : رب ارباح تودى الى الخسران . 
(بسا ⁽⁶⁸⁷⁾ سودها كه ادا كند ⁽⁶⁸⁸⁾ به زيان .)
معنى اين كلمه به تازى :
رب اربح هو خاسر و عن مدارع ⁽⁶⁸⁹⁾ المنافع حاسر.
معنى اين كلمه به پارسى :
بسيار سودها باشد كه بازگشت آن به زيان ⁽⁶⁹⁰⁾ بود، و از آن غرامت ⁽⁶⁹¹⁾ افتد و ⁽⁶⁹²⁾ مردم رنج و نقصان بيند. ⁽⁶⁹³⁾
شعر:

اى بسا مرد سود جوينده

كه قدم در ره مخوف نهاد

عاقبت چون به دستش آمد سود

او از آن سود در زيان افتاد

O الاعجاز / 29، شرح غرر و درر: ش 5308، دستور معالم / 31 (...تؤ ول ...)
كلمه هفتاد و دوم : رب طمع كاذب . 
(بسا ⁽⁶⁹⁴⁾ طمع كه آن دروغ بود.)
معنى اين كلمه به تازى :
رب طمع كبرق خلب لا يرى صدقه و لا يرجى ودقه .
معنى اين كلمه به پارسى :
بسا طمع كه مردم را افتد، و بسا اميد كه دل او در آن ⁽⁶⁹⁵⁾ بسته شود، و عاقبت آن طمع دروغ ⁽⁶⁹⁶⁾ و آن ⁽⁶⁹⁷⁾ اميد بى فروغ باشد، ⁽⁶⁹⁸⁾ و از آن هيچ ثمره و از آن اميد هيچ فايده حاصل نيايد.
شعر:

در طمع دل نبست بايد هيچ

كه طمع بيشتر دروغ بود

آتشى كان طمع برافروزد

كم ز خاكسترش فروغ بود

O الاعجاز / 29، دستور معالم / 31، شرح غرر و درر: ش 5311، المناقب / 376.
كلمه هفتاد و سوم : البغى سائق الى الحين . ⁽⁶⁹⁹⁾ 
(فرهى كردن راننده است به ⁽⁷⁰⁰⁾ هلاك .)
معنى اين كلمه به تازى :
البغى ذميم و مرتعه وخيم ، يسوق صاحبه الى النصب و العناء ؛ لا بل يقوده الى العطب و الفناء.
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه فرهى كند وزيادتى جويد و قدم از دايره ⁽⁷⁰¹⁾ انصاف و انتصاف بيرون نهد، شومى آن حال در او رسد و او را در انياب نوائب و اظفار مصائب هلاك گرداند.
شعر:

بغى شوم است گرد بغى مگرد

بغى بيخ حيات را بكند

مرد را از صف بقا ببرد

ناگه و در (702) كف فنا فكند

O الاعجاز / 29، شرح غرر و درر: ش 1157، المناقب / 376.
كلمه هفتاد و چهارم : فى كل جرعة شرقة و  معكل اكلة غصة . ⁽⁷⁰³⁾
(در هر جمله اى يك بار آب ⁽⁷⁰⁴⁾ در گلو در ⁽⁷⁰⁵⁾ ماندنى است ، و با هر طعام خوردنى يكبار طعام ⁽⁷⁰⁶⁾ در گلو در⁽⁷⁰⁷⁾ گرفتنى است .) ⁽⁷⁰⁸⁾ للّه للّه للّه
معنى اين كلمه به تازى :
خير الدنيا مختلط بشرها و نفعها ممتزج بضرها، فمع كل فرحة ترحة ، و مع كل حبرة عبرة ، و مع كل ربح خسار، و مع كل خمر خمار، و مع كل صحة علة ، ⁽⁷⁰⁹⁾ و مع كل عزة ذلة ، و مع كل عشرة عسرة ، ⁽⁷¹⁰⁾ و مع كل منحة محنة .
معنى اين كلمه به پارسى :
در دنيا هيچ گل بى خار، و هيچ مى بى خمار، و هيچ شادى بى غم ، و هيچ راحت بى الم ⁽⁷¹¹⁾ نيست .
شعر:

نيك و بد، بيش و كم ، صلاح و فساد

هست آميخته در اين عالم

هيچ راحت نديد كس بى رنج

هيچ شادى نديد كس بى غم

O الاعجاز / 29، المناقب / 376.
كلمه هفتاد و پنجم : من كثر فكره فى العواقب لم يشجع . 
هر كه بسيار بود ⁽⁷¹²⁾ انديشه او در عاقبت ⁽⁷¹³⁾ كارها، او شجاع ⁽⁷¹⁴⁾ نبود. ⁽⁷¹⁵⁾ معنى اين كلمه به تازى :
من اكثر النظر فى عواقب الاحوال و خواتم الاعمال ، ذهبت شدته و بطلت نجدته ؛ فلا يخوض الكرائب ، و لا يروض الكتائب ، و لا يملك ناصية مراده ، و لا يدرك قاصية مرتاده .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه در آخر كارها بسيار نگرد و در عواقب شغلها انديشه بى شمار كند، او شجاع نباشد، و بدانچه مراد و كام و آرزو و مرام ⁽⁷¹⁶⁾ اوست ⁽⁷¹⁷⁾ نرسد.
شعر:

هر كه در عاقبت بسى نگرد

بيم دل باشد و تنك زهره

نه بيابد ز عز تن حصه

نه بگيرد ز كام دل بهره

O الاعجاز / 29، عقد الفريد 1/97 (من اكثر النظر...)، المناقب / 376.
كلمه هفتاد و ششم : اذا حلت المقادير ضلت التدابير. ⁽⁷¹⁸⁾ 
(چون فرود آيد قضاهاى خداى ، گمراه شود تدبيرهاى خلق .) ⁽⁷¹⁹⁾
معنى اين كلمه به تازى :
اذا حل قضاء الله بالانسان عكس تدبيره و نكس تقديره ، فلا يعرف وجه صلاحه و فلاحه ، و لا يعلم طريق نجاته و نجاحه .
معنى اين كلمه به پارسى :
چون قضاى خداى - عز و جل - نازل شود تدبير و تقدير خلق باطل گردد، ⁽⁷²⁰⁾ تا در آن حال راه صلاح گم كنند⁽⁷²¹⁾ و عنان صواب از دست بدهند. ⁽⁷²²⁾
شعر:

چون قضاى خداى ، عز و جل

بر سر بنده اى شود نازل

همه تدبير او شود گمراه

همه تقدير او شود باطل

O الاعجاز / 29 (...بطل الحذر!) شرح غرر و درر: ش 4037، المناقب / 376.
كلمه هفتاد و هفتم : اذا حل القدر بطل الحذر. 
(چون فرود آيد قضاى خداى باطل شود پرهيز كردن .) ⁽⁷²³⁾
معنى اين كلمه به تازى :
اذا نزل قضاء الله بالانسان لم ينفعه حذره و فراره ، و لم يدافع ⁽⁷²⁴⁾ عنه اعوانه و انصاره .
معنى اين كلمه به پارسى :
چون قضاى خداى - عز و جل - فرود آيد گريز و پرهيز و ترسيدن و هراسيدن ⁽⁷²⁵⁾ سود ندارد، و هيچ چيز⁽⁷²⁶⁾ از اين جمله آن قضا را باز نگرداند.⁽⁷²⁷⁾
شعر:

چون قضاى خداى نازل گشت

تو ز تسليم و صبر ساز پناه

نتوان كرد دفع او(728) به حذر

نتوان بست راه او به سپاه

O شرح غرر و درر: ش 4031 (اذا نزل ...) المناقب / 376.
كلمه هفتاد و هشتم : الاحسان يقطع اللسان . 
(نيكويى كردن ببرد زبان بدگوى ⁽⁷²⁹⁾ را.)
معنى اين كلمه به تازى :
من احسن الى الناس ، فقد ملا افئدتهم بجبه و ولائه ، و قطع السنتهم عن ⁽⁷³⁰⁾ سبه و هجائه .
معنى اين كلمه به پارسى :
چون مردم ⁽⁷³¹⁾ به جاى كسى احسان و مبرت ⁽⁷³²⁾ كند زبان او را از هجا و مسبت ⁽⁷³³⁾ خويش بريده گرداند. ⁽⁷³⁴⁾
شعر:

هر كه كردى به جاى او احسان

مال دادى و مرد بخريدى

هم ضميرش به مهر پيوستى

هم زبانش ز هجو ببريدى (735)

O الاعجاز / 29، المناقب / 376.
كلمه هفتاد و نهم : الشرف بالفضل و الادب ،  لابالاصل و النسب .
(سرورى به فضل و ادب است ونه به اصل و نسب .) ⁽⁷³⁶⁾
معنى اين كلمه به تازى :
شرف المرء بفضله لا باصله ، و جلالته بادبه لا بنسبه ، فافخر بالعلوم العالية و لا تفخر بالعظام ⁽⁷³⁷⁾ البالية .
معنى اين كلمه به پارسى :
مردم ⁽⁷³⁸⁾ را فخر به هنر بايد كرد نه به پدر، و شرف از ادب بايد جست نه از نسب ، و عز خويش در فضل بايد دانست نه در اصل .
شعر:

فصل جوى و ادب ، كه نيست بحق

شرف مرد جز به فضل و ادب

مرد بى فضل و بى ادب خردست

ور(739) چه دارد بزرگ اصل و نسب

O الاعجاز / 30 (الشرف بالعقل ...) المناقب / 376.
كلمه هشتادم : اكرم الادب حسن الخلق . 
(كريمتر ادب نيكو خويى است .) ⁽⁷⁴⁰⁾
معنى اين كلمه به تازى :
حسن الخلق اكرم الاداب ⁽⁷⁴¹⁾ و اعظم الاحساب .
معنى اين كلمه به پارسى :
خوى نيكو از همه ⁽⁷⁴²⁾ آداب بهترست و هر چه ⁽⁷⁴³⁾ لوازم الطاف و مكارم اوصاف است در او مضمرست .⁽⁷⁴⁴⁾
شعر:

مرد بدخوى بر همه عالم

بى سبب سال و ماه در غضب (745) است

نيكخويى گزين كه نزد خرد

نيكخويى شريف تر ادب (746) است

O نهج البلاغه حكمت 38، دستور معالم / 27، و المناقب / 376 (اكرم الحسب ...)
كلمه هشتاد و يكم : اكرم النسب حسن الادب . 
(كريم ترين نسب خوبى ادب است .)
معنى اين كلمه به تازى :
اكرم نسب الرجل حسن الادب لاجلالة الاب . ⁽⁷⁴⁷⁾
معنى اين كلمه به پارسى :
نيكويى ادب بهتر از بزرگوارى نسب است .
شعر:

اى كه مغرور مانده اى شب و روز

به بزرگى اصل و عز(748) نسب

رو (749) به حسن ادب گراى ، كه هست

نسب بهتر تو حسن ادب

O الاعجاز / 30، المناقب / 376، شرح غرر و درر: ش 3319.
كلمه هشتاد و دوم : افقر الفقر الحمق . 
(درويشترين درويشيها⁽⁷⁵⁰⁾ حماقت است .)
معنى اين كلمه به تازى :
افقر الفقراء من كثر خرقه و كبر حمقه .
معنى اين كلمه به پارسى :
بدترين درويشيها⁽⁷⁵¹⁾ حماقت است ، از بهر آن كه از حماقت مال به دست نيايد و مال به دست آمده ضايع شود، و از عقل مال به دست آيد و ⁽⁷⁵²⁾ مال به دست آمده محفوظ ماند.
شعر:

گر فقيرى و نيستى احمق

تا از آن فقر هيچ ننديشى

شكر كن اندر آن مقام ، كه نيست

بتر از حمق هيچ درويشى

O الاعجاز / 30، نهج البلاغه حكمت 38 (ان ...اكبر الفقر الحمق )، شرح غرر و درر: ش 2849.
كلمه هشتاد و سوم : اوحش الوحشة العجب . 
(بزرگترين وحشت ها خويشتن بينى است .)
معنى اين كلمه به تازى :
اذا كان المرء ذا عجب ، فالناس ⁽⁷⁵³⁾ يستوحشون من صحبته و يستنفرون من محبته ، فيبقى ⁽⁷⁵⁴⁾ فى وحشة الوحدة بلا صديق يجالسه و رفيق يوانسه .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه خويشتن بين باشد مردمان ⁽⁷⁵⁵⁾ از مجالست ⁽⁷⁵⁶⁾ او بگريزند⁽⁷⁵⁷⁾ و از موانست او⁽⁷⁵⁸⁾ بپرهيزند، و او هميشه در وحشت وحدت مانده ⁽⁷⁵⁹⁾ بود.
شعر:

گر ترا پيشه خويشتن بينى است

مردمان (760) از تو مهر بردارند

مر ترا در مضايق وحشت

بى جليس و انيس بگذارند

O نهج البلاغه حكمت 38، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه هشتاد و چهارم : اغنى الغنى العقل . 
(بزرگترين توانگريها خرد است .) ⁽⁷⁶¹⁾
معنى اين كلمه به تازى :
العقل اعظم الغنى ، و به يوصل الى المنى .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه را خرد باشد او توانگرتر از ⁽⁷⁶²⁾ همه ⁽⁷⁶³⁾ مالداران بود، از بهر⁽⁷⁶⁴⁾ آن كه اگر از ⁽⁷⁶⁵⁾ مال ⁽⁷⁶⁶⁾ هزينه كنى كم گردد و نيست شود، ⁽⁷⁶⁷⁾ و اگر از خرد⁽⁷⁶⁸⁾ هزينه كنى ⁽⁷⁶⁹⁾ خرد⁽⁷⁷⁰⁾ بيفزايد و هر روز به سبب ⁽⁷⁷¹⁾ تجربت زيادت گردد.⁽⁷⁷²⁾
شعر:

اى كه خواهى توانگرى پيوست

تا از آن ره رسى به مهتريى

از خرد جوى مهترى ، زيراك

نيست همچون خرد توانگريى

O نهج البلاغه حكمت 38، الاعجاز / 30، دستور معالم / 28، المناقب / 376.
كلمه هشتاد وپنجم : الطامع فى وثاق الذل . 
(طمع كننده در بند⁽⁷⁷³⁾ خوارى است .)
معنى اين كلمه به تازى :
الطامع ابدا فى صغار و ذلة ، و خسار و قلة .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه طمع افزونى ⁽⁷⁷⁴⁾ كند هميشه در مقام ذلت و موقف قلت باشد.
شعر:

تا توانى مگرد گرد طمع

اگر از عقل بهره اى دارى

زان كه پيوسته مردم طماع (775)

بسته باشد به رشته خوارى

O نهج البلاغه حكمت / 226، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه هشتاد و ششم : احذروا نفار⁽⁷⁷⁶⁾ النعم ،  فماكل شارد بمردود.
(بپرهيزيد از رميدن نعمتها كه نه هر رميده اى باز آورده شود.) ⁽⁷⁷⁷⁾
معنى اين كلمه به تازى :
لا تفعلوا شيئا يشرد⁽⁷⁷⁸⁾ نعمتكم و ينفر دولتكم ، فما كل شارد يرد الى عطنه ، و لا كل نافر يعاد الى وطنه .
معنى اين كلمه به پارسى :
نعمت نگاه داريد و چيزى ⁽⁷⁷⁹⁾ مكنيد كه نعمت را⁽⁷⁸⁰⁾ از شما برماند، چه اگر نعمت از شما برمد و زايل ⁽⁷⁸¹⁾ شود⁽⁷⁸²⁾ باز آوردن او ⁽⁷⁸³⁾ ديگر⁽⁷⁸⁴⁾ باره مشكل ⁽⁷⁸⁵⁾ بود.
شعر:

اى كه با نعمتى ، به سيرت بد

نعمت خويش را ز خود مرمان

كه نه هرچ ان رميده شد ز كسى

باز(786) آوردنش بود آسان

O نهج البلاغه حكمت 246، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه هشتاد و هفتم : اكثر مصارع العقول تحت بروق الاطماع . 
(بيشتر جايهاى افتادن خردها زير پديد آمدن طمعهاست .) ⁽⁷⁸⁷⁾
معنى اين كلمه به تازى :
الغالب ⁽⁷⁸⁸⁾ ان الطمع اذا شد على العقل صرعه فى المعركة و اوقعه فى المهلكة .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه طمع بر او ⁽⁷⁸⁹⁾ مستولى گردد عقل او مقهور⁽⁷⁹⁰⁾ و خرد او مغلوب شود. ⁽⁷⁹¹⁾
شعر:

آفت عقل مردم از طمع است

تا توانى سوى طمع مگراى

چون طمع دستبرد بنمايد

عقل مردم در اوفتد از پاى

O نهج البلاغه حكمت 219 (...المطامع )، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه هشتاد و هشتم : من ابدى صفحته للحق هلك . ⁽⁷⁹²⁾ 
(هر كه پيدا كند كرانه روى خويش مر حق را هلاك شود.) ⁽⁷⁹³⁾
معنى اين كلمه به تازى :
من اقبل ⁽⁷⁹⁴⁾ على الحق ملك ، و من اعرض عنه هلك .
معنى اين كلمه به پارسى : ⁽⁷⁹⁵⁾
هر كه از حق روى بگرداند و از او اعراض كند ⁽⁷⁹⁶⁾ هلاك شود و از نجات بى بهره ماند. ⁽⁷⁹⁷⁾
شعر:

هر كه بر حق بود به هر دو جهان (798)

حاصل آرد به جملگى اغراض

باز در ورطه هلاك افتد

آن (799) كه از راه حق كند اعراض

O نهج البلاغه حكمت 188، البيان و التبيين 2/50، عقد الفريد 4/66، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه هشتاد و نهم : اذا املقتم فتاجروا الله بالصدقة . 
(چون درويش شويد بازرگانى ⁽⁸⁰⁰⁾ كنيد با خداى به صدقه .)
معنى اين كلمه به تازى :
الصدقة سبب لزيادة المال و سعادة الحال ، و من تاجر الله بالصدقة نال الغنية ⁽⁸⁰¹⁾ و حاز البغية .
معنى اين كلمه به پارسى :
صدقه سبب زيادت مال و سعادت حال است ، و هر كه صدقه دهد توانگر شود و از حال بد برهد. ⁽⁸⁰²⁾
شعر:

هيچ چيزى مدان تو چون صدقه

هست از او مال و جاه (803) را بيشى

او رساند به ناز استغنا(804)

او رهاند ز رنج درويشى

O نهج البلاغه حكمت 258، الاعجاز / 30 (اذا املقتم فتحا...) المناقب / 376.
كلمه نودم : من لان عوده كثف ⁽⁸⁰⁵⁾ اغصانه . 
(هر كه نرم شد چوب او خشن ⁽⁸⁰⁶⁾ شد شاخه هاى او.)
معنى اين كلمه به تازى :
من لان هان فى اعين خدمه و اغذياء نعمه ، فلا يطيعون امره و لا يعظمون قدره .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه نرم باشد و سياست بوقت نكند و مراسم تاديب را مهمل گذارد، حاشيه او گردنكشى كنند و او را حرمت ندارند⁽⁸⁰⁷⁾ و به مراد او نروند.
شعر:

هر كه با كهتران كند نرمى

ماند اندر بليت ايشان

ننهندش براستى گردن

نبرندش بواجبى فرمان

O نهج البلاغه حكمت 214، الاعجاز / 30 (...كشف اغصانه )، المناقب / 376.
كلمه نود و يكم : قلب الاحمق فى فيه . 
(دل ⁽⁸⁰⁸⁾ احمق در دهان اوست .)
معنى اين كلمه به تازى :
كل سر يكون فى قلب الاحمق يذيعه بلسانه و يشيعه لاخوانه .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر چه در دل احمق باشد به زبان بگويد، و خلق را از ⁽⁸⁰⁹⁾ اسرار خويش آگاه گرداند⁽⁸¹⁰⁾ و هيچ چيز پوشيده و نهفته ندارد. ⁽⁸¹¹⁾
شعر:

هر كه او هست با حماقت جفت

جايگاه دلش دهان وى است

هر چه دارد ز نيك (812) و بد در دل

آن همه بر سر زبان وى است

O نهج البلاغه حكمت 41، المناقب / 376.
كلمه نود و دوم : لسان العاقل فى قلبه . 
(زبان خردمند در دل اوست .) ⁽⁸¹³⁾
معنى اين كلمه به تازى :
كل سر يكون للعاقل فقلبه ⁽⁸¹⁴⁾ يخفيه و يستره ، و لسانه لايفشيه و لايذكره .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه خردمند باشد سر خويش در دل ⁽⁸¹⁵⁾ نگاهدارد و به زبان ⁽⁸¹⁶⁾ با هيچ كس ‍ نگويد، و در پيدا كردن آن انديشه بسيار كند و تا او را نيك معلوم و مصور، و محقق و مخمر⁽⁸¹⁷⁾ نگردد كه پيدا كردن آن صواب است ، ⁽⁸¹⁸⁾ بر ⁽⁸¹⁹⁾ زبان نراند و با هيچ كس پيدا نكند.
شعر:

هر كه او هست با كمال (820) خرد

هست (821) پنهان زبان او در دل

نشود هيچ سر او پيدا

نبود هيچ گفت او باطل

O نهج البلاغه حكمت 41، المناقب / 376.
كلمه نود و سوم : من جرى فى عنان امله عثر باجله . 
(هر كه برود در عنان امل خويش ، ناگاه در افتد به ⁽⁸²²⁾ اجل خويش .) ⁽⁸²³⁾
معنى اين كلمه به تازى :
من غرته كواذب الامال ، جرته جواذب الاجال .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه عنان به دست امل دهد و بر موجب هواى نفس ⁽⁸²⁴⁾ رود، باشد⁽⁸²⁵⁾ كه در مغاك هلاك ⁽⁸²⁶⁾ افتد.⁽⁸²⁷⁾
شعر:

در همه كارها به گفت هوا

هر كه بدهد عنان به دست امل

بيم (828) باشد كه آن امل ناگاه

اندر اندازدش به چاه اجل

O نهج البلاغه حكمت 19، دستور معالم / 33، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه نود و چهارم : اذا وصلت اليكم اطراف النعم ، فلا تنفروا اقصاها بقلة الشكر. 
(چون برسد به شما كرانه هاى نعمتها، مرمانيد دورتر آن را به ⁽⁸²⁹⁾ اندكى شكر.) ⁽⁸³⁰⁾
معنى اين كلمه به تازى :
من لم يشكر النعم الحاصلة لديه ، الواصلة اليه ، حرم النعم النائية منه ، القاصية عنه .
معنى اين كلمه به پارسى :
نعمتهايى كه به نزديك شما رسيده است ، آن را شكر گوييد و سپاسدارى كنيد، ⁽⁸³¹⁾ تا از آن ⁽⁸³²⁾ نعمتها كه دور است و هنوز به شما نرسيده است ⁽⁸³³⁾ نوميد نگرديد و محروم نمانيد.
شعر:

چون (834) بيابى تو نعمتى ، هر چند(835)

خرد باشد چو نقطه موهوم

شكر آن يافته فرو مگذار

كه ز نايافته شوى محروم

O نهج البلاغه حكمت 13، دستور معالم / 29، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه نود و پنجم : اذا قدرت على عدوك فاجعل العفو عنه شكرا للقدرة عليه . 
(چون قادر شدى بر عدو خويش بكن ⁽⁸³⁶⁾ عفو كردن را ازو شكر قدرت يافتن برو.)
معنى اين كلمه به تازى :
من وعد⁽⁸³⁷⁾ فوفى و قدر فعفا، فقد قضى حق النعمة ، و ادى شكر القدرة .⁽⁸³⁸⁾
معنى اين كلمه به پارسى :
چون بر دشمن خويش ⁽⁸³⁹⁾ قدرت يافتى ، شكر قدرت يافتن ⁽⁸⁴⁰⁾ آن باشد كه از او درگذارى و گناه ⁽⁸⁴¹⁾ او را عفو كنى .
شعر:

چون شدى بر عدوى (842) خود قادر

عفو را شكر قدرت خود ساز

رحم كن رحم كن ، كه هر چه كنى

در جهان جز همان نيابى باز

O نهج البلاغه حكمت 11، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه نود و ششم : ما اضمر احد شيئا الا ظهر⁽⁸⁴³⁾ فى فلتات لسانه و صفحات  وجهه.
(در دل نداشت هيچ كس چيزى كه نه آن ⁽⁸⁴⁴⁾ چيز پديد آمد در ناگاه گفتهاى ⁽⁸⁴⁵⁾ زبان او و كرانه هاى روى او.) ⁽⁸⁴⁶⁾
معنى اين كلمه به تازى :
من ⁽⁸⁴⁷⁾ اضمر شيئا ظهر⁽⁸⁴⁸⁾ ذلك فى اثناء اقواله و ادراج افعاله .
معنى اين كلمه به پارسى :
هر كه در دل چيزى دارد اثر آن ⁽⁸⁴⁹⁾ چيز در اثناى گفتار و ادراج كردار او پيدا شود. ⁽⁸⁵⁰⁾
شعر:

هر كه چيزى نهفت اندر دل

تا بدانى كه چيست مى جويش

گاه اندر ميانه گفتش (851)

گاه اندر كرانه (852) رويش

O نهج البلاغه حكمت 26، دستور معالم / 29، الاعجاز / 30، المناقب / 376.
كلمه نود و هفتم : اللهم اغفر رمزات الالحاظ و سقطات الالفاظ و شهوات الجنان و  هفواتاللسان .
(اى بار خداى ، بيامرز زدنهاى چشمها را، ⁽⁸⁵³⁾ و ناپسنديده لفظها را، و آرزوى دل را و خطاهاى زبان را.)
معنى اين كلمه به تازى :
اللهم اغفر ما عرفت فى الحاظنا و الفاظنا من الذنوب ، و استر ما رايت فى افئدتنا و السنتنا من العيوب .
معنى اين كلمه به پارسى :
بار خدايا، بيامرز گناهانى ⁽⁸⁵⁴⁾ را⁽⁸⁵⁵⁾ كه بر چشمها و لفظهاى ما رفته است ⁽⁸⁵⁶⁾ و بر دلها و زبانهاى ما⁽⁸⁵⁷⁾ گذشته .
شعر:

اين گناهان كه ياد خواهم كرد

يا رب از ما به فضل درگذران

زدن چشم و زشتى گفتار

راندن شهوت و خطاى زبان

O نهج البلاغه خطبه 78، الاعجاز / 30 (...زلات الالحاظ...) المناقب / 376.
كلمه نود و هشتم : البخيل مستعجل الفقر، ⁽⁸⁵⁸⁾ يعيش فى الدنيا عيش الفقراء، و يحاسب فى الاخرة ⁽⁸⁵⁹⁾حساب الاغنياء.
(بخيل زود كننده درويشى است . بزيد⁽⁸⁶⁰⁾ در دنيا زيستن درويشان ، و حساب كرده شود در عقبى ، چون حساب توانگران .
معنى اين كلمه به تازى :
البخيل فقير من غير رقة حال و قلة مال ؛ يعيش فى الدنيا عيش ‍ اصحاب الخسار، و يحاسب فى العقبى حساب ارباب اليسار.
معنى اين كلمه به پارسى :
بخيل به تعجيل درويشى را⁽⁸⁶¹⁾ به خويشتن مى كشد و مال ⁽⁸⁶²⁾ نگاه مى دارد، در اين جهان چون درويشان زندگانى كند، ⁽⁸⁶³⁾ نه او را از مال لذتى و نه از نعمت ⁽⁸⁶⁴⁾ راحتى ، و در آن جهان چون توانگران رنج حساب كشد، ⁽⁸⁶⁵⁾ به دقيق و جليل آن چه پنهان كرده است و به كثير و قليل ⁽⁸⁶⁶⁾ آن چه نگاه ⁽⁸⁶⁷⁾ داشته است .
شعر:

هست مرد بخيل ره داده

فقر را سوى خويشتن به شتاب

اين جهان ، همچو مفلسانش معاش

وان جهان ، چون توانگرانش حساب (868)

O الاعجاز / 30، المناقب / 376 (...للفقر)، و نيز رك : نهج البلاغه حكمت 126.
كلمه نود و نهم : لسان العاقل وراء قلبه . 
(زبان خردمند پس دل اوست .)
معنى اين كلمه به تازى :
لسان العاقل تابع لقلبه طائع ⁽⁸⁶⁹⁾ للبه ، ما لم يخمره اولا فى جنانه لم يذكره بلسانه . ⁽⁸⁷⁰⁾
معنى اين كلمه به پارسى :
خردمند چون خواهد كه سخنى گويد، ⁽⁸⁷¹⁾ نخست ⁽⁸⁷²⁾ در دل بينديشد و در صلاح و فساد آن بنگرد، آن گاه بر زبان ⁽⁸⁷³⁾ براند. ⁽⁸⁷⁴⁾ پس زبان او تابع دل ⁽⁸⁷⁵⁾ و طايع عقل او باشد.
شعر:

مرد عاقل گه سخن گفتن

دل خود هادى زبان دارد

تا حديثى به دل نينديشيد

به (876) زبان آن حديث نگزارد

نهج البلاغه حكمت 40.
كلمه صدم : قلب الاحمق وراء لسانه . 
(دل احمق پس زبان اوست .)
معنى اين كلمه به تازى :
قلب الاحمق تال للسانه ⁽⁸⁷⁷⁾ جار فى عنانه ، يلفظ القول من فيه ، ثم يتامل كالنادم فيه .
معنى اين كلمه به پارسى :
احمق هر چه يابد⁽⁸⁷⁸⁾ به زبان بگويد، ⁽⁸⁷⁹⁾ آن گاه به دل در صلاح و فساد آن انديشه كند. پس دل او تابع زبان و طايع هذيان او باشد.
شعر:

مرد احمق گه سخن گفتن

دل خود تابع زبان دارد

هر چه يابد(880) بگويد و آن گاه

دل بر آن قول گفته (881) بگمارد.

O نهج البلاغه حكمت 40.
فصل الخطاب نيز به نام همين امير نوشته شده است . رك : ديوان رشيد، مقدمه سعيد نفيسى / 32.