1- ينابيع الموده (سليمان بن ابراهيم قندوزى حنفى ) ج 1، ص 364، باب 40، حديث 5.
2- ترجمه و تفسير نهج البلاغه ، ج 1، ص 3.
3- سوره اسراء، آيه 88.
4- نهج البلاغه ، ص 37، چاپ دارالثقلين - قم .
5- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 1، ص 24.
6- نامش : عبدالرحيم بن محمد بن اسماعيل بن نباته است (در سال 374 وفات نمود).
7- نهج البلاغه ، ص 513، حكمت 81، چاپ دارالثقلين - قم
8- 1 - جهت اطلاع بيشتر مراجعه شود به :
* كتاب الطراز تاليف امير يحيى علوى (زيدى ) (جلد 1، ص 165 - 168).
* كتاب نظرات فى القرآن تاليف محمد غزالى نويسنده معروف (صفحه 154).
* كتاب الجريده الغيبيه تاليف شهاب الدين الوسى (مفسر معروف ).
* كتاب مصادر نهج البلاغه تاليف محمد محى الدين عبدالحميد (جلد 1، ص 96).
* كتاب شرح نهج البلاغه تاليف شيخ محمد عبده نويسنده معروف و پيشواى بزرگ اهل سنت (در مقدمه كتاب صفحات 9و 10).
* كتاب تذكره الخواص سبط ابن الجوزى ، خطيب و مفسر معروف اهل سنت (باب 6، صفحه 128).

9- كنز العمال ، جلد 6، ص 392 و 405.
10- نهج البلاغه ، خطبه 21، ص 42، چاپ دارالثقلين - قم
11- نهج البلاغه ، حطبه 221، ص 35، چاپ دارالثقلين - قم .
12- 1 - براى اطلاع بيشتر مراجعه شود به :
* كتاب كشكول ، تاليف شيخ بهائى قدس سره (جلد 3، ص 397).
* كتاب عبقريه الشريف الرضى تاليف دكتر زكى مبارك (جلد 1، ص 396).
* كتاب العبقريات تاليف عباس محمود العاقد مصرى (جلد 2، ص 138 و ص 144 و 145).
* كتاب مصادر نهج البلاغه تاليف محمد امين نوارى (جلد 1، ص 90).
* كتاب اصول كافى تاليف ثقه الاسلام كلينى قدس سره (جلد 1، ص 136).
*كتال البيان تاليف سيد ابوالقاسم خوئى قدس سره (صفحه 90).

13- نهج البلاغه ، خطبه 224، ص 360، چاپ دارالثقلين - قم .
14- نهج البلاغه .
15- نهج البلاغه ، خطبه 193 (خطبه متقين ) ص 313 - 317، چاپ دارالثقلين - قم .
16- نهج البلاغه ، خطبه 83، ص 99 - 111، چاپ دارالثقلين - قم .
17- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 7، ص 302.
18- از جمله در المجازات النبويه ص 40 ذيل حديث اغبظ الناس عندى مومن خفيف الحاذ ذوحظ من صلاه و صفحات 60 و 153 و 188 و 284، و همچنين در حقائق التاويل صفحه 167 و ... گفته كه خودش نهج البلاغه را جمع آورى كرده است .
19- برخى از محدثين قبل از سيد رضى رحمه الله خطبه هاى امير المومنين عليه السلام را گردآورى كرده اند از جمله :
(1) ابراهيم بن حكم فزارى فهرست طوسى ، ص 4 (2) اسماعيل بن مهران الفهرست نجاشى ، ص ‍ 19 و فهرست طوسى ، ص 11 (3) زيد بن وهب فهرست طوسى ، ص 83، و المعالم تاليف ابن شهر آشوب ، ص 51 و جامع الرواه ، ج 1، ص 344، (4) عبدالعظيم حسنى الفهرست نجاشى ، ص 173 (5) سعده بن صدقه الفهرست نجاشى ، ص 259 (6) مدائنى فهرست ابن النديم ، ص 114 (7) عبدالعزيز جلودى الفهرست نجاشى ، ص 167 ولى متاسفانه اين كتابها به دست ما نرسيده است ، و ظاهرا حارث اعور همدانى - يكى از ياران خاص امير المومنين عليه السلام - اولين كسى بود كه خطبه هاى آن حضرت را به رشته تحرير درآورده ، مرحوم كلينى در (اصول كافى ، ج 1، ص 141) و مرحوم صدوق در (التوحيد، ص 31) به اسناد خود از ابو اسحاق سبيعى و او از حارث اعور روايت كرده كه گفت : امير المومنين عليه السلام روزى بعد از نماز عصر خطبه فصيح و بليغى را ايراد فرمود، مردم از آن خطبه تعجب كردند، (ابو اسحاق ) گويد به حارث گفتم آيا اين خطبه را حفظ كردى ؟ پاسخ داد، آن را نوشتم (ابو اسحاق ) گويد: سپس آن خطبه را از كتابش بر ما املا نمود.
20- 1 - (1) التاريخ ، تاليف طبرى (2) البيان و التبيين ، تاليف جاحظ (3) الجمل ، تاليف واقدى (4) حكايه ابى جعفر محمد بن على الباقر عليه السلام (5) حكايه ثعلب از ابن العرابى (6) خبر ضرار ضيايى (7) روايت ابى جحيفه (8) روايت كميل بن زياد نخعى (9) روايت مسعده بن صدقه خطبه اشباح از امام صادق جعفر بن محمد عليه السلام (10) روايت ذوف بكالى (11) روايت ابو عبيد قاسم بن سلام درباره غريب الحديث (12) از خط هشام بن كلبى (13) المغازى ، تاليف سعد بن يحيى اموى (14) المقامات تاليف ابو جعفر اسكافى (15) المقتضب تاليف مبرد.
21- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد معتزلى ، ج 11، صفحه 153.
22- نقل از مقدمه شيخ محى الدين عبدالحميد بر شرح نهج البلاغه شيخ محمد عبده .
23- تفسير فتح الغدير شوكانى ، ج 3، ص 185، و تفسير ابن كثير دمشقى ، ج 2، ص 273، و تفسير خان ، ج 2، ص 125 و در حاشيه آن تفسير بغوى ، و تفسير طبرى ، ج 6، ص 131.
24- شواهد التنزيل حسكانى حنفى ص 445 - 453، و 610 - 626 و مناقب مغازلى ص 324 و 370 و الكشاف زمحشرى ج 3 ص 514 و ...
25- نهج البلاغه ، خطبه 97، ص 143 - 145، چاپ دارالثقلين - قم .
26- نقل از اثر التشييع فى الادب العربى ، ص 66.
27- يكى از سخنرانان معروف زمان معاويه كه در شام مى زيست . 28- اثر التستيع فى الادب العربى ص 56 و الاسام على تاليف احمد زكى صفوت ص 131.
29- اثر التشيع فى الادب العربى ص 56 و الاسام على تاليف احمد زكى صفوت ص 131.
30- سوره مائده ، آيه 67.
31- البته پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با وصى و جانشين خود اين عهد و پيمان را بسته بود كه آماده پيمان شكنى و خيانت امت باشد و اينكه امامت او را نخواهند پذيرفت .
خطيب بغدادى در تاريخ بغداد (ج 11 ص 216) به سند خود از امير المومنين عليه السلام نقل كرده كه فرمود: از آنچه پيامبر با من عهد كرده است كه پس از من به تو خيانت خواهد شد مما عهد ان النبى صلى الله عليه و آله ان الامه ستغدر بك من بعدى حاكم و مستدرك ج 3 ص 140 - 143 پس از نقل اين حديث آن را صحيح شمرده است و حديث آن را صحيح شمرده است و حديث ديگرى را نقل كرده اند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود: پس از من مشكلات فراوانى خواهى داشت على عليه السلام گفت آيا دينم سالم خواهد بود؟ فرمود: آرى همراه با سلامت دينت مى باشد حاكم و ذهبى اين حديث را صحيح شمرده اند.
علامه امينى رحمه الله و الغذير ج 7 ص 73، از كنوز الدقائق تاليف مناوى ص 188 نقل كرده كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود: يا على پس از من تو گرفتار خواهى شد ولى با آنان نجنگ .
براى اطلاع بيشتر به كتابهاى ذيل مراجعه شود: المراجعات تاليف سيد شريف الدين اصل الشيعه و اصولها تاليف كاشف العظاء عقاك الاماميه تاليف محمد رضا مظفر، ثم اهتديت تاليف تيجانى و ...
32- مقدمه شيخ محى الدين عبدالحميد بر شرح نهج البلاغه شيخ محمد عبده .
33- خصائص امير المومنين على بن ابى طالب - كرم الله وجهه -، ص 168، باب 37 حديث 1 و (چاپ دارالثقلين - قم ).
34- سوره بقره آيه 3.
35- سوره مريم ، آيه 61.
36- سوره هود، آيه 120.
37- نهج البلاغه ، خطبه 128 ص 199، چاپ دارالثقلين قم .
38- احنف بن قيس و يكى از ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله است كه پيامبر در حق او دعا كرد، مردى باهوش و عقل بود و در هنگامه جنگ جمل به امير المومنين عليه السلام گفت : دوست دارى با (200) سوار براى يارى شما به لشكريانت ملحق گردم يا با جمعيت بنى سعيد از جنگ كناره گيرى كنم ؟ كه آنكه (6000) شمشير را از تو باز مى دارم ، امام عليه السلام فرمود از جنگ كناره بگير، احنف پس از جنگ و فتح بصره خود را به امام عليه السلام رساند و به ياران آن حضرت ملحق شده (السد الغايه ابن اثير ج 1 ص 55).
39- سوره لقمان ، آيه 34.
40- سوره آل عمران ، آيه 49.
41- سوره صف ، آيه 6.
42- بحار الانوار، ج 46، ص 148، حديث 40.
43- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديدت ج 8، ص 218.
44- اثر التشيع فى الادب العربى ، ص 60.
45- مكارم الاخلاق ، ج 2 ص 368.
46- نهج البلاغه ، حكمت 114، ص 520 چاپ دارالثقلين - قم .
47- نهج البلاغه ، خطبه 3، ص 270، چاپ دارالثقلين - قم .
48- نهج البلاغه ، حكمت 234 ، ص 540 ، چاپ دارالثقلين - قم .
49- نهج البلاغه ، خطبه 224 ، ص 538 ، چاپ دارالثقلين - قم .
50- نهج البلاغه ، حكمت 454، ص 515، چاپ دارالثقلين - قم .
51- نهج البلاغه ، حكمت 64، ص 509، چاپ دارالثقلين - قم .
52- نهج البلاغه ، خطبه 63، ص 83، چاپ دارالثقلين - قم .
53- سوره آل عمران ،آيه 14.
54- نهج البلاغه ، حكمت 131، ص 523، چاپ دارالثقلين - قم .
55- نهج البلاغه ، خطبه 45، صفحه 71، چاپ دارالثقلين - قم .
56- نهج البلاغه ، خطبه 83، صحفه 68، چاپ دارالثقلين - قم .
57- نهج البلاغه ، حكمت 104، ص 516، چاپ دارالثقلين - قم .
58- نهج البلاغه ، خطبه 209، ص 336، چاپ دارالثقلين - قم .
59- اثر التشيع فى الادب العربى ، ص 61.
60- سوره نساء، آيه 78.
61- سوره انبياء، آيه 35.
62- سوره الرحمن ، آيه 26.
63- سوره قصص ، آيه 88.
64- تحف العقول ، ص 29.
65- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 11، ص 153.
66- اثر التشيع فى الادب العربى ، ص 66.
67- نهج البلاغه ، ص 555 و ص 332.
68- عبدالله بن المقفع : اديب مشهور، او ايرانى الاصل و مجوسى بوده و توسط عيسى بن على (عموى منصور حليفه عباسى ) اسلام آورد و نامش را از روزبه به عبدالله تغيير داد، او چندين كتاب به زبان عربى تاليف كرده ، از جمله : الدوه اليتيمه فى طاعه الملوك و الادب الصغير و الادب الكبير و در كتابش (حكمت 289) كان لى فيما مضى اخ را بدون نسبت دادن آن به امير المومنين عليه السلام ذكر كرده است ، و كتاب كليله و دمنه را به زبان عربى ترجمه كرده است و گفته شده كه اين كتاب تاليف خود او است .
او در سال 143 هجرى در بصره به فرمان منصور خليفه عباسى توسط سفيان بن معاويه بن المهلب - امير بصره به قتل رسيد.
69- نهج البلاغه ، ص 555، ص 332.
70- سحبان بن وائل يكى از سخنرانان و خطيبان مشهور كه در زمان معاويه و دمشق مى زيسته .
71- ترجمه على بن ابى طالب تاليف احمد زكى صفوت ، ص 122.
72- به نقل از مدارك نهج البلاغه ، ص 268.
73- فاطمه بنت الحسين بن ابى محمد الحسن الاطروش بن على بن الحسين بن على بن عمر بن على بن ابى طالب عليه السلام .
74- نقابت منصبى بوده مردمى كه به شخصيت ممتاز و محبوب و عالم برجسته و با تقوى تعلق مى گرفت و مردم به طور طبيعى به دور او گرد مى آمدند و سرپرستى او را پذيرا بودند و خلفا و سلاطين وقت براى كسب وجهه و محبوبيت به چنين افرادى حكم مى دادند صاحب اين منصب عهده دار امور ذيل بود:
(1) حفظ و نگهدارى آمار خانواده هاى سادات (شجره نامه سيادت ).
(2) مراقبت بر صحت انتساب آنان و حفظ شاخه هاى سيادت نظير سادات هاشمى ، طالبى ، علوى ، حسنى ، حسينى ، موسوى و ...
(3) ثبت مواليد و فوت شدگان با دقت تمام .
(4) مراقبت افراد از نظر آداب و اخلاق .
(5) دور نگهداشتن آنان از مشاغل پست و نامشروع .
(6) بازداشتن آنان از ارتكاب گناه و بى حرمتى به قوانين اسلام .
(7) جلوگيرى از تعدى و تجاوز سادات به ديگران و پرهيز از خود برتر بينى .
(8) احقاق حقوق آنان (به عنوان وكيل مدافع ).
(9) استيفاى حقوق آنان از خمس اموال .
(10) مراقبت بر ازدواج زنان و دختران آنان ، و ممانعت از ازدواج حتى بيوه زنان با ناپاكان و طاغوتيان .
(11) اجراى عدالت و موعظه خاطيان .
(12) نظارت بر موقوفات و استيفاى حقوق آنان از عائدات اموال وقف شده .
(نقل از الغدير ج 4، صفحات 205 - 307 با تلخيص ).