1- تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 210.
2- نهج البلاغه، خطبه 5.
3- نهج البلاغه، خطبه 151.
4- نهج البلاغه، حكم و مواعظ، 1.
5- نهج السعادة مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 437.
6- ترجمه الامام على (عليه السلام) من تاريخ مدينه دمشق، ابن عساكر، ج 3، ص 183.
7- ترجمة الامام على (عليه السلام) من تاريخ مدينه دمشق، ابن عساكر، ج 3، ص 215.
8- نهج البلاغه، باب حكم، 18.
9- نهج البلاغه، خطبه 27.
10- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 8، ص 58.
11- نهج البلاغه، خطبه 11.
12- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 1، ص 258.
13- نهج البلاغه، باب حكم، حكمت 252.
14- نهج السعاده مستدرك نهج البلاغه، ج 8، ص 58.
15- نهج البلاغه، حكمت 375.
16- نهج البلاغه، حمت 375، وصيت 47.
17- نهج البلاغه، خطبه 12.
18- دكتر صبحى صالح، نهج البلاغه، فهرست الفاظ.
19- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 416.
20- نهج البلاغه، خطبه 60.
21- نهج البلاغه، خطبه 59.
22- تاريخ مدينه دمشق، ابن عساكر، ج 3، ص 183.
23- نهج البلاغه، خطبه 206.
24- شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 11، ص 21.
25- شرح نهج البلاغه، كمال ادين ميثم بحرانى، ج 4، ص 13.
26- او خُرّيت بن راشد رهبر بنى ناجيه از خوارج بود.
27- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 480.
28- وقعة صفين، نصرالمنقرى، ص 391.
29- نهج البلاغه، حكمت 420.
30- نهج البلاغه، خطبه 173.
31- نهج البلاغه، نامه 36.
32- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 484 و نهج البلاغه، خطبه 298.
33- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 484 و نهج البلاغه، خطبه 298.
34- نهج السعاده، فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 659، خطبه 384.
35- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 659، خطبه 384.
36- نهج السعاده، فى مستدرك نهج البلاغه، ج 4، ص 45، نامه 17.
37- نهج البلاغه، نامه 45.
38- نهج البلاغه، نامه 45.
39- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 360.
40- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 360.
41- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 366.
42- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 366.
43- او فرماندار او در اصفهان و همدان بود.
44- صفين، ص 104.
45- نهج البلاغه، خطبه 172.
46- بحارالانوار، علامه مجلسى، ج 41، ص 274.
47- نهج البلاغه، حكمت 232.
48- صفين، ص 315.
49- صفين، ص 475.
50- شرح نهج البلاغه، ابن ابى المريه، ج 6، ص 317.
51- نهج البلاغه، نامه 45.
52- صفين، ص 233.
53- نهج البلاغه، خطبه 174.
54- نهج البلاغه، نامه 28.
55- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 5، ص 294.
56- نهج البلاغه، خطبه 55.
57- نهج البلاغه، خطبه 5.
58- نهج البلاغه، خطبه 123.
59- نهج البلاغه، خطبه 156.
60- نهج البلاغه، نامه 36.
61- نهج البلاغه، نامه 62.
62- نهج البلاغه، نامه 45.
63- نهج البلاغه، خطبه 104.
64- نهج البلاغه، خطبه 104.
65- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 4، ص 244.
66- نهج البلاغه، نامه 50.
67- نهج البلاغه، نامه 53.
68- نهج البلاغه، نامه 53.
69- نهج البلاغه، نامه 53.
70- او زيادبن نصر است كه او را فرمانده مقدمه سپاه خود در جنگ شام قرار داد و او از اصحاب اميرالمؤمنين است كه در صفين به امتحان نيكى مبتلا شد.
71- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، محقق محمودى، ج 8، ص ‍ 326.
72- نهج البلاغه، نامه 53.
73- الجمل، شيخ مفيد، ص 214.
74- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 286.
75- صفين ص 92.
76- محمد بن ابى بكر فرزند خوانده على (عليه السلام) و بزرگ شده در خانه او بود وى كه از عابدان و انقلابيون برجسته و شورش كنندگان بر ضد عثمان بود در جنگ جمل به همراه على (عليه السلام) شركت داشتند و در مصر به شهادت رسيد.
77- نهج السعاده و مستدرك نهج البلاغه ج 5 ص 46.
78- كتاب الغارات، ابن هلال الثقفى ص 256.
79- نهج البلاغه، نامه 29.
80- نهج البلاغه خطبه 26.
81- نهج البلاغه خطبه 26.
82- انفال / 9.
83- نهج البلاغه خطبه 26.
84- نهج البلاغه، نامه 1.
85- نهج البلاغه نامه 1.
86- نهج البلاغه، نامه 6.
87- نهج البلاغه نامه 33.
88- نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه ج 5 ص 151.
89- نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه ج 5، ص 151.
90- نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه ج 5، ص 151.
91- نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه ج 5، ص 149.
92- نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه ج 5، ص 360.
93- در نهج البلاغه جارية بن قدامه يا ابو الاسود دوئلى آمده است.
94- نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه ج 2، ص 361 و الامامة و السيامة ج 1، ص 145.
95- نهج السعادة ج 5، ص 248.
96- نهج البلاغه بخش كلمات غريب سخن.
97- نهج السعادة ج 5 ص 248.
98- نهج السعادة ج 2، ص 261.
99- نهج السعادة ج 1، ص 434.
100- در نهج السعادة آن را به امالى شيخ مفيد نسبت داده است.
101- از اصحاب عبدالله بن مسعود و از جمله عبيده سلمانى و اصحاب او بودند.
102- صفين ص 115.
103- اصحاب عبدالله بن مسعود و از جمله ربيع بن خثيم.
104- صفين ص 115.
105- جمل، شيخ مفيد ص 134.
106- جمل، شيخ مفيد، ص 158.
107- صفين ص 116.
108- بلاذرى در انساب الاشراف ج 2، ص 368 مى گويد او مسافرين عفيف ازدى بود.
109- لقمان / 34.
110- شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 2، ص 270 بلاذرى نيز در انساب الاشراف ج 2، ص 368 با كمى اختلاف همين را نقل كرده و در نهج البلاغه در خطبه 79.
111- شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 2، ص 270 بلاذرى نيز در انساب الاشراف ج 2، ص 368 با كمى اختلاف همين را نقل كرده و در نهج البلاغه در خطبه 79.
112- نهج البلاغه، نامه 42.
113- نهج البلاغه نامه 42.
114- او محنف بن سليم بود.
115- صفين ص 105.
116- صفين، نصربن مراحم ص 520.
117- الغارات ابن هلال ثقفى ص 314.
118- مستدرك نهج البلاغه، ج 1، ص 120.
119- بنى ناجيه گروهى بودند كه بر امام شوريده و قبل از اسلام آوردن نصرانى بودند.
120- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ج 5، ص 100.
121- اعيان الشيعه سيد محسن امين ج 9 ص 41.
122- صفين نصر المنقرى ص 521.
123- نهج البلاغه نامه 38.
124- نهج البلاغه نامه 13.
125- نهج البلاغه نامه 34.
126- شرح نهج البلاغه - ابن ابى الحديد ج 15 ص 98.
127- نهج البلاغه حكمت 443.
128- اعيان الشيعه سيد محسن امين ج 9 ص 42.
129- اعيان الشيعه سيد محسن امين ج 9 ص 42.
130- صفين، نصر المنقرى ص 324.
131- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ج 10 ص 106.
132- صفين ص 123.
133- نهج البلاغه خطبه 48.
134- نهج البلاغه خطبه 48.
135- او قيس بن سعد بن عبادة فرماندار آذربايجان بود - مستدرك نهج البلاغه ج 5 ص 149.
136- عقبة بن عمرو انصارى را بجاى خود گذارد.
137- در حركت به صفين اين وظيفه را به عهده مالك بن حبيب گذارد.
138- صفين ص 143.
139- صفين حد 123.
140- نهج البلاغه نامه 13.
141- نهج السعاده ج 5، ص 181.
142- تاريخ يعقوبى ج 2، ص 198.
143- نهج البلاغه نامه 5.
144- صفين ص 111.
145- صفين ص 379.
146- نهج البلاغه نامه 1.
147- الجمل ص 211.
148- مستدرك نهج البلاغه ج 4، ص 72.
149- الجمل ص 213.
150- الجمل ص 215.
151- الجمل ص 212.
152- مستدرك نهج البلاغه ج 4، ص 75.
153- مستدرك نهج البلاغه ج 4، ص 78.
154- مستدرك نهج البلاغه، ج 4، ص 83.
155- مستدرك نهج البلاغه، ج 4، ص 86.
156- نهج البلاغه نامه 58.
157- نهج البلاغه نامه 33.
158- نهج البلاغه نامه 11.
159- او عبدالله بن فقيم بود.
160- نهج السعادة ج 5، ص 175.
161- آن دو نفر حنظله بن ربيع و عبدالله بن معتم بودند صفين ص 96.
162- صفين ص 288.
163- نهج البلاغه نامه 60.
164- صفين ص 15.
165- صفين، ص 126.
166- تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 200.
167- نهج البلاغه نامه 11.
168- صفين ص 124 و شبيه آن در نهج السعادة ج 8، ص 331.
169- صفين، ص 303.
170- او سعيد بن قيس است كه در مسير سپاه پرچمدار همدان بود.
171- مقتول ذوالكلاع حميرى است كه فرمانده ميمنه بود و از اهاى مص ‍ و اگر كشته نمى شد يا قتل او به تاخير مى افتاد براى سپاه امام (عليه السلام) بهتر بود زيرا آماده تمرد و خروج بر معاويه بود و از اين رو معاويه از مرگ او خوشحال شد.
172- صفين، ص 203.
173- تاريخ دمشق - ابن عساكر ج 3، ص 200.
174- تاريخ دمشق - ابن عساكر ج 3، ص 204.
175- الجمل، شيخ مفيد ص 35.
176- الجمل، شيخ مفيد، ص 35.
177- الجمل شيخ مفيد ص 36 و تاريخ بغداد و مستدرك الحاكم.
178- الجمل شيخ مفيد ص 36 و تاريخ بغداد و مستدرك الحاكم.
179- الجمل شيخ مفيد، ص 36.
180- الجمل شيخ مفيد، ص 36.
181- احزاب / 33 و قرن فى بيوتكن و در خانه هاى خود بمانيد.
182- يونس / 23.
183- فتح / 10.
184- ناظر / 43.
185- معادن الحكمة فى مكاتب الائمه - محمد بن فيض كاشانى ج 1، ص 160 و در مستدرك نهج البلاغه ج 5، ص 225 و همچنين در الغارات و الامامة و السياسة و بحارالانوار آمده است.
186- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه ج 1، ص 210.
187- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه ج 1، ص 224.
188- نهج السعاده فى مستدرك نهج البلاغه، ج 1، ص 224.
189- مستدرك نهج البلاغه، ج 2، ص 50 و قريب به همين مضمون در نهج البلاغه خطيبه 126.
190- نهج البلاغه، خطبه 126.
191- او خزيمة بن ثابت انصارى ملقب به ذوالشهادتين بود مستدرك نهج البلاغه ج 1، ص 272 در آنجا راوى ذكر نشده.
192- سوره انفال / 36.
193- نهج السعادة، ج 1، ص 272.
194- مروج الذهب و معادن الجوهر - مسعودى ج 2، ص 357.
195- به نهج البلاغه خطبه 126 و مستدرك نهج البلاغه ج 5 ص 215 و ساير خطبه هاى نهج البلاغه و مستدرك آن رجوع كنيد.
196- نهج السعادة ج 1، ص 413، كتاب الجمل ص 218.
197- مستدرك نهج البلاغه، ج 1، ص 250.
198- مستدرك نهج البلاغه، ج 1، ص 250.
199- صفين، ص 216.
200- صفين، ص 217.
201- صفين، ص 218.
202- صفين، ص 219.
203- صفين، ص 52.
204- صفين، ص 55.
205- شريح بن هانى از بزرگان اصحاب على (عليه السلام) است كه همراه او در جنگها شركت داشت و فرمانده گروهى از مقدمه سپاه بود در حكميت در دومة الجندل حاضر بود. به سجستان براى جهاد رفت و در آنجا كشته شد.
206- صفين ص 499.
207- انساب الاشراف، ج 2، ص 357.
208- انساب الاشراف ج 2، ص 238.
209- صفين ص 530.
210- در كتاب الامامه و السياسة، ابن قتيبه ج 1، ص 157 چنين آمده: و آن دو با محتواى كتاب مخالفت كرده و از هواى نفس خود پيروى كردند بدون آن كه از هدايت الهى برخوردار باشند و خدا آن دو را از كار درست دور داشت و آنان را در گرداب گمراهى فرو برد و شايسته آن نيز بودند)).
211- معادن الحكمة فى مكاتيب الائمة، علم الهى محمد بن فيض ‍ كاشانى ج 1، ص 164 - مستدرك نهج البلاغه ج 5 و ص 241 - الامامة و السياسة، ابن قتيبة - الغارات، ثقفى - بحارالانوار، مجلسى - شرح ابن ابى الحديد.
212- مائده 1.
213- نحل 91.
214- صفين ص 514.
215- انساب الاشراف بلاذرى ج 2، ص 361.
216- انساب الاشراف بلاذرى، ج 2، ص 375.
217- مروج الذهب ج 2، ص 406.
218- نهج السعادة ج 2، ص 402 تاريخ بغداد ج 7، ص 250.
219- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 269.
220- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 266.
221- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 274.
222- نهج البلاغه كلمه 61.
223- انساب الاشراف ج 2، ص 371.
224- نهج السعاده ج 2، ص 393 - طبرى، ج 4، ص 62.
225- نهج البلاغه حكمت 97.
226- ج 2، ص 367.
227- ج 2، ص 296 به نقل از كتاب صفين ابن ديزيل.
228- نفر، نام قريه اى در نزديكى كوفه است.
229- گفته شده كه حارث يا حرث بن مرة عهدى، يكى از اصحابش را به نزد آنان فرستا و او را كشتند. انساب الاشراف ج 2، ص 368.
230- شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 2، ص 282.
231- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ج 2، ص 280، بلاذرى انساب الاشراف نقل مى كند كه بنى ناجيه يك يهودى و يك مسلمان را ديدند. مسلمان را كشته و يهودى را رها كردند. ج 2، ص 412 همچنين بلاذرى كشتن مردى را در قريه نفر در نزديكى كوفه نقل كرده ج 2، ص 368.
232- صفين ص 491.
233- نهج السعاده، ج 2، ص 315.
234- انساب الاشراف بلاذرى، ج 2، ص 359.
235- مستدر نهج البلاغه، ج 2، ص 342.
236- انساب الاشراف بلاذرى، ج 2، ص 352.
237- نهج البلاغه خطبه 169.
238- تاريخ طبرى، ج 4، ص 101.
239- نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه ج 1، ص 268، همچنين مستدرك حاكم باب اسلام على (عليه السلام).
240- نهج البلاغه خطبه 54.
241- مستدرك نهج البلاغه، ج 1، ص 25.
242- نهج البلاغه، خطبه 59.
243- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ج 16، ص 134.
244- نهج البلاغه، نامه 10.
245- نهج البلاغه، خطبه 31.
246- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 165.
247- شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 2، ص 165.
248- نهج البلاغه، خطبه 43.
249- شرح نهج البلاغه خطبه 43.
250- نهج البلاغه، نامه 77.
251- اسدالغابة، ابن اثير، ج 3، ص 193.