دست زدن‏ سوال 1181: آيا دست زدن براى زنان در مجالس شادى زنانه مانند ولادت‏ها وعروسى‏ها جايز است؟ و بر فرض جواز اگر، صداى آن به بيرون از مجلس برود بطوريكه به گوش مردان بيگانه برسد، چه حكمى دارد؟ جواب: دست زدن به نحو متعارف اگر مفسده‏اى بر آن مترتب نشود، اشكال ندارد حتّى اگر اجنبى صداى آن را بشنود. سوال 1182: دست زدن همراه با شادى و خواندن و ذكر صلوات بر پيامبر اكرم و آل او«صلوات الله عليهم اجمعين» در جشنهايى كه به مناسبت ايام ولادت ائمه معصومين «صلوات الله عليهم اجمعين» و اعياد وحدت و مبعث برگزار مى‏شود چه حكمى دارد؟ اگر اين جشن‏ها در مكانهاى عبادت مانند مسجد و نمازخانه‏هاى ادارات و مؤسسات دولتى و يا حسينيه‏ها برگزار شوند، حكم آنها چيست؟ جواب: بطوركلى كف‏زدن فى‏نفسه به نحو متعارف در جشنهاى اعياد يا براى تشويق و تائيد و مانند آن اشكال ندارد ولى بهتر است فضاى مجالس دينى بخصوص مراسمى كه در مساجد و حسينيه‏ها و نمازخانه‏ها برگزار مى‏شود، به ذكر صلوات و تكبير معطّر گردد تا انسان به ثواب آنها برسد.   فيلم و عكس نامحرم سوال 1183: نگاه كردن به تصوير زن نامحرم و بدون پوشش چه حكمى دارد؟ نگاه كردن به صورت زن در تلويزيون چه حكمى دارد؟ آيا بين زن مسلمان و غيرمسلمان و بين پخش آن بطور مستقيم و يا غير مستقيم تفاوتى وجود دارد؟ جواب: نگاه كردن به تصوير زن نامحرم، حكم نگاه كردن به خود زن نامحرم را ندارد، بنابراين اگر نگاه از روى لذّت نبوده و خوف افتادن به گناه نباشد و تصوير هم متعلّق به زن مسلمانى كه بيننده آن را مى‏شناسد نباشد، اشكال ندارد و بنابر احتياط واجب نبايد به تصوير زن نامحرم كه بطور مستقيم از تلويزيون پخش مى‏شود، نگاه كرد ولى در پخش غيرمستقيم تلويزيونى اگر ريبة و خوف افتادن به گناه نباشد، نگاه كردن اشكال ندارد. سوال 1184: مشاهده برنامه‏هاى تلويزيونى كه از ماهواره دريافت مى‏شوند، چه حكمى دارد؟ اگر ساكنان استانهاى مجاور دولتهاى خليج فارس برنامه‏هاى تلويزيونى آن دولتها را مشاهده كنند، حكم آن چيست؟ جواب: از آنجا كه برنامه‏هايى كه توسط ماهواره‏هاى غربى پخش مى‏شوند و همچنين برنامه‏هاى تلويزيونى بيشتر دولتهاى مجاور، دربردارنده آموزش افكار گمراه‏كننده و تحريف حقايق و لهو و فساد هستند و غالبا مشاهده آنها باعث گمراهى و فساد و ارتكاب كارهاى حرام مى‏گردد، بنابر اين دريافت و ديدن آنها جايز نيست. سوال 1185: آيا ديدن يا شنيدن برنامه‏هاى طنز از راديو و تلويزيون اشكال دارد؟ جواب: گوش دادن به برنامه‏هاى طنز و نمايش‏هاى فكاهى و ديدن آنها اشكال ندارد مگر آن كه مستلزم اهانت به مؤمنى باشد. سوال 1186: هنگام جشن عروسى چند عكس از من گرفته شد كه در آنها حجاب كامل نداشتم، اين عكسها در حال حاضر نزد دوستان و اقوام من هستند. آيا جمع‏آورى آنها بر من واجب است؟ جواب: اگر وجود عكسها نزد ديگران مفسده‏اى ندارد و يا برفرض ترتّب مفسده، شما در دادن عكسها به ديگران نقشى نداشته‏ايد يا جمع‏كردن آنها از ديگران براى شما مشقّت دارد، تكليفى در اين باره نداريد. سوال 1187: آيا بوسيدن تصاوير امام «قدس سره» و شهدا براى ما زنان از اين جهت كه به ما نامحرم هستند، اشكال دارد؟ جواب: به طور كلى تصوير شخص حكم خود او را ندارد. لذا بوسيدن تصوير به عنوان احترام و تبرك جستن و اظهار محبت در صورتى كه قصد ريبة و خوف افتادن به گناه نباشد، اشكال ندارد. سوال 1188: آيا ديدن تصاوير زنان برهنه و نيمه برهنه در فيلمهاى سينمايى و غير آن، در صورتى كه آنان را نشناسيم، جايز است؟ جواب: نگاه‏كردن به فيلم‏ها و تصاوير، حكم نگاه‏كردن به اجنبى را ندارد و در صورتى كه از روى شهوت و ريبة نباشد و مفسده‏اى هم بر آن مترتب نشود، شرعا اشكال ندارد ولى با توجه به اينكه ديدن تصوير برهنه‏اى كه شهوت برانگيز است، غالبا از روى شهوت بوده و به همين دليل مقدمه ارتكاب گناه مى‏باشد، بنابراين ديدن آنها حرام است. سوال 1189: آيا جايز است زن در جشن‏هاى عروسى بدون اجازه شوهرش عكس بيندازد؟ و برفرض جواز، آيا مراعات حجاب كامل در آن واجب است؟ جواب: اصل عكس گرفتن منوط به اجازه شوهر نيست ولى اگر احتمال بدهد كه اجنبى عكس او را ببيند و عدم رعايت حجاب كامل منجر به مفسده‏اى شود، مراعات آن واجب است. سوال 1190: آيا براى زنان، ديدن كشتى مردان جايز است؟ جواب: اگر مشاهده آن باحضور در ميدان كشتى و بطور مستقيم باشد و يا آن را بطور زنده و مستقيم از تلويزيون ببينند و يا به قصد لذت و ريبة بوده و يا در آن خوف ارتكاب گناه و فساد وجود داشته باشد، جايز نيست و در غير اين صورت اشكال ندارد. سوال 1191: اگر عروس در شب جشن عروسى روپوش روشن و نازكى برسرش بيندازد، آيا جايز است مرد اجنبى از او عكس بگيرد؟ جواب: اگر مستلزم نگاه حرام به زن اجنبى باشد جايز نيست، وگرنه اشكال ندارد. سوال 1192: گرفتن عكس زن غيرمحجّبه در بين محارمش چه حكمى دارد؟ اگر احتمال داده شود كه مرد اجنبى آن عكسها را هنگام ظاهر كردن ببيند، حكم آن چيست؟ جواب: اگر عكاسى كه به او نگاه مى‏كند و عكس وى را مى‏گيرد، از محارم او باشد، عكس گرفتن از او اشكال ندارد و ظاهر كردن آن هم نزد عكاسى كه او را نمى‏شناسد اشكال ندارد. سوال 1193: بعضى از جوانان به تصاوير مستهجن نگاه مى‏كنند و براى كار خود توجيهات ساختگى ارائه مى‏دهند، حكم آن چيست؟ و اگر ديدن اين تصاوير مقدارى از شهوت انسان را تسكين دهد و در جلوگيرى از ارتكاب حرام مؤثر باشد، چه حكمى دارد؟ جواب: اگر نگاه كردن به آن تصاوير به قصد ريبة باشد و يا انسان بداند كه منجر به تحريك شهوت او مى‏شود و يا خوف ارتكاب گناه و مفسده باشد، در اينصورت نگاه كردن به آنها حرام است و اين كه بخاطر آن انسان به حرام ديگرى نمى‏افتد، مجوز ارتكاب فعلى كه شرعا حرام است، نمى‏باشد. سوال 1194: حضور در جشنهايى كه موسيقى در آنها نواخته مى‏شود و افراد مبادرت به رقص مى‏كنند، براى فيلمبردارى چه حكمى دارد؟ فيلمبردارى مرد از مجالس مردان و زن از مجالس زنان چه حكمى دارد؟ ظاهر كردن فيلم‏هاى جشن‏هاى عروسى توسط مرد، چه آن خانواده را بشناسد و چه آن خانواده را نشناسد، داراى چه حكمى است؟ و همچنين ظاهر كردن آن توسط زن چه حكمى دارد؟ و آيا استفاده از موسيقى در آن فيلم‏ها جايز است؟ جواب: حضور در جشن‏هاى شادى و فيلمبردارى مردان از مجالس مردان و زنان از مجالس زنان در صورتى كه مستلزم گوش دادن به غنا يا موسيقى حرام و يا ارتكاب هر عمل حرام ديگرى نباشد، اشكال ندارد. ولى فيلمبردارى مردان از مجالس زنان يا زنان از مجالس مردان اگر مستلزم نظر كردن به ريبة يا مفاسد ديگرى باشد، جايز نيست و همچنين بكارگيرى موسيقى مطرب لهوى كه مناسب با مجالس لهو و گناه باشد در فيلم‏ها نيز حرام است. سوال 1195: با توجه به كيفيت فيلم‏ها (خارجى يا داخلى) و موسيقى كه از تلويزيون جمهورى اسلامى پخش مى‏شود، ديدن و گوش دادن به آنها چه حكمى دارد؟ جواب: اگر افراد شنونده و بيننده تشخيص دهند موسيقى كه از راديو و تلويزيون پخش مى‏شود از نوع موسيقى مطرب لهوى مناسب با مجالس لهو و گناه است و يا ديدن فيلمى كه از تلويزيون پخش مى‏شود، مفسده دارد، ديدن و شنيدنِ آنها براى آنان جايز نيست و مجرّد پخش از راديو و تلويزيون حجّت شرعى براى جواز محسوب نمى‏شود. سوال 1196: تهيه و فروش تصاوير منسوب به پيامبر اكرم «صلى الله عليه و آله» و اميرالمومنين و امام حسين«عليهماالسلام» براى نصب آنها در مراكز دولتى چه حكمى دارد؟ جواب: اين كار فى‏نفسه از نظر شرعى اشكال ندارد به شرط اينكه مشتمل بر امورى كه ازنظر عرف، اهانت و بى‏احترامى محسوب مى‏شود نبوده و با شأن آن بزرگان منافات نداشته باشد. سوال 1197: خواندن كتابها و اشعار مبتذل كه باعث تحريك شهوت مى‏شوند، چه حكمى دارد؟ جواب: بايد از آنها اجتناب شود. سوال 1198: تلويزيونها يا كانالهاى پخش مستقيم ماهواره‏اى يك سلسله برنامه‏هاى اجتماعى را به نمايش مى‏گذارند كه بيانگر مسائل اجتماعى جامعه غربى است و به ترويج افكار فاسدى از قبيل تشويق به اختلاط زن و مرد و ترويج روابط نامشروع مى‏پردازند، بطورى كه اين برنامه‏ها بعضى از مؤمنين را نيز تحت‏تأثير قرار داده است. ديدن آنها براى كسى كه احتمال تأثيرپذيرى او مى‏رود، چه حكمى دارد؟ آيا اين حكم نسبت به كسى كه آن برنامه‏ها را به قصد نقد و بيان نكات منفى آنها و نصيحت مردم به نديدن آنها، مى‏بيند، تفاوت دارد؟ جواب: نگاه به اين برنامه‏ها اگر از روى لذّت بوده و يا خوف تأثيرپذيرى و فساد، وجود داشته باشد، جايز نيست. ولى مشاهده به قصد نقد و آگاه كردن مردم از خطرات و نكات منفى آنها براى كسى كه اهليّت آن را دارد و مطمئن است كه از آن برنامه‏ها تأثير نمى‏پذيرد و به فساد نمى‏افتد، اشكال ندارد، البته اگر مقرّراتى باشد بايد رعايت شود. سوال 1199: آيا نگاه كردن به موى گوينده تلويزيون كه آرايش كرده و سر و سينه‏اش پوششى ندارد، جايز است؟ جواب: مجرّد نگاه كردن چنانچه از روى لذّت نبوده و خوف ارتكاب حرام و فساد در آن نباشد و به صورت پخش مستقيم هم نباشد، اشكال ندارد. سوال 1200: آيا ديدن فيلمهاى شهوت‏انگيز براى فرد متأهل جايز است؟ جواب: اگر ديدن آنها به قصد تحريك شهوت باشد و يا موجب تحريك آن شود، جايز نيست. سوال 1201: ديدن فيلمهايى كه راه صحيح نزديكى با زن باردار را آموزش مى‏دهند، براى مردان متأهل، با توجه به اينكه باعث به حرام افتادن آنان نمى‏شود، چه حكمى دارد؟ جواب: ديدن اين فيلم‏ها كه هميشه بانگاه شهوت برانگيز همراه است، جايز نيست. سوال 1202: نظارت كارمندان وزارت ارشاد بر انواع فيلمها و مجلات و نشريات و نوارها براى تشخيص موارد مجاز آنها، با توجه اينكه نظارت، مستلزم مشاهده عينى و گوش دادن به آنهاست، چه حكمى دارد؟ جواب: ديدن وگوش دادن به آنها توسط مأمورين نظارت، در مقام انجام وظيفه قانونى به مقدار ضرورت اشكال ندارد، ولى بايد از قصد لذت و ريبة احتراز كنند و واجب است افرادى كه براى نظارت و بررسى گمارده مى‏شوند از جهت فكرى و روحى زير نظر و راهنمايى مسئولين باشند. سوال 1203: ديدن فيلمهاى ويدئويى كه گاهى تصاوير منحرف كننده‏اى دارند، به قصد نظارت و حذف بخش‏هاى فاسد آنها براى ارائه به ديگران چه حكمى دارد؟ جواب: ديدن اين فيلمها اگر به منظور اصلاح فيلم و حذف تصاوير فاسد و گمراه‏كننده آنها باشد اشكال ندارد بشرط اينكه كسى كه اقدام به اين كار مى‏كند مصون از افتادن به حرام باشد. سوال 1204: آيا براى زن و شوهر ديدن فيلمهاى ويدئويى جنسى در خانه، جايز است؟ آيا براى فرد مبتلا به قطع نخاع ديدن اين فيلم‏ها به قصد تحريك شهوت و تمكّن از نزديكى با همسرش، جايز است؟ جواب: برانگيختن شهوت توسط فيلمهاى ويدئويى جنسى جايز نيست. سوال 1205: مشاهده پنهانى فيلم‏ها وتصاويرى كه طبق قانون دولت اسلامى ممنوع هستند، اگر مفسده‏اى نداشته باشند، چه حكمى دارد؟ حكم آنها نسبت به زن و شوهرهاى جوان چيست؟ جواب: با فرض ممنوع بودن، اشكال دارد. سوال 1206: مشاهده فيلمهايى كه گاهى در بردارنده اهانت به مقدسات جمهورى اسلامى و مقام معظم رهبرى هستند، چه حكمى دارد؟ جواب: واجب است از آنها اجتناب شود. سوال 1207: ديدن فيلمهاى ايرانى كه بعد از انقلاب توليد شده‏اند و در آنها زنان با حجاب ناقص ظاهر مى‏شوند و گاهى بدآموزيهايى نيز دارند، چه حكمى دارد؟ جواب: اصل مشاهده اين فيلم‏ها اگر به قصد لذت و ريبة نباشد و موجب وقوع در مفسده هم نگردد، فى‏نفسه اشكال ندارد ولى فيلمسازان بايد از تهيه و توليد فيلمهايى كه با تعاليم ارزشمند اسلامى منافات دارد، خوددارى كنند. سوال 1208: توزيع و عرضه فيلمهايى كه مورد تأييد وزارت ارشاد هستند، چه حكمى دارد؟ همچنين توزيع نوارهاى موسيقى كه مورد تأييد وزارت ارشاد هستند، در دانشگاهها چه حكمى دارد؟ جواب: اگر فيلم‏ها يا نوارها به نظر مكلّف عرفا مشتمل برغنا يا موسيقى مطرب و لهوى مناسبِ با مجالس لهو و گناه باشد، توزيع و عرضه آنها و همچنين ديدن و گوش دادن به آنها براى او جايز نيست و مجرّد تأييد بعضى از ادارات مربوطه تا زمانى كه نظر مكلّف در تشخيص موضوع با نظر تأييدكنندگان مخالف است، دليل شرعى براى جواز محسوب نمى‏شود. سوال 1209: خريد و فروش و نگهدارى مجلاّت لباس‏هاى زنانه كه عكس زنان اجنبى در آنها وجود دارد و براى انتخاب لباس بكار مى‏روند، چه حكمى دارد؟ جواب: مجرّد وجود عكس‏هاى زنان اجنبى در اين مجلاّت مانع جواز خريد و فروش و بهره‏بردارى از آنها براى انتخاب لباس نيست مگر آن كه عكس‏ها، به گونه‏اى باشد كه موجب مفسده شود. سوال 1210: آيا خريد و فروش دوربين فيلمبردارى جايز است؟ جواب: خريد و فروش دوربين فيلمبردارى تا زمانى كه به قصد استفاده در امور حرام نباشد، اشكال ندارد. سوال 1211: خريد و فروش و اجاره فيلمهاى ويدئويى مبتذل و همچنين ويدئو چه حكمى دارد؟ جواب: اگر فيلم‏ها در بردارنده تصاوير زننده‏اى كه شهوت را تحريك كرده و موجب انحراف و فساد مى‏شوند و يا مشتمل بر غنا و موسيقى مطرب و لهوى و مناسب با مجالس لهو و گناه باشند، توليد و خريد و فروش و اجاره فيلم‏ها و همچنين اجاره ويدئو براى استفاده از آن در اين امور، جايز نيست. سوال 1212: آياگوش‏دادن‏به اخبار و برنامه‏هاى علمى و فرهنگى راديوهاى خارجى جايز است؟ جواب: در صورتى كه موجب انحراف و فساد نشود، جايز است.   آنتن هاى ماهواره‏اى سوال 1213: آيا خريد و نگهدارى و استفاده از دستگاه گيرنده برنامه‏هاى تلويزيونى از ماهواره جايز است؟ و اگر دستگاه گيرنده مجانى به دست انسان برسد چه حكمى دارد؟ جواب: دستگاه آنتن ماهواره‏اى از اين جهت كه صرفا وسيله‏اى براى دريافت برنامه‏هاى تلويزيونى است كه هم برنامه‏هاى حلال دارد و هم برنامه‏هاى حرام، حكم آلات مشترك را دارد. لذا خريد و فروش و نگهدارى آن براى استفاده در امور حرام، حرام است و براى استفاده‏هاى حلال جايز است. ولى چون اين وسيله براى كسى كه آن را در اختيار دارد زمينه دريافت برنامه‏هاى حرام را كاملا فراهم مى‏كند و گاهى نگهدارى آن مفاسد ديگرى را نيز در بر دارد، خريد و نگهدارى آن جايز نيست مگر براى كسى كه به خودش مطمئن است كه استفاده حرام از آن نمى‏كند و بر تهيه و نگهدارى آن در خانه‏اش مفسده‏اى هم مترتّب نمى‏شود. لكن اگر قانونى در اين مورد وجود داشته باشد بايد مراعات گردد. سوال 1214: آيا خريد و فروش دستگاه دريافت‏كننده كانالهاى ماهواره‏اى براى گرفتن كانالهاى ماهواره‏اى جمهورى اسلامى براى كسى كه در خارج از جمهورى اسلامى زندگى مى‏كند، جايز است؟ جواب: دستگاه مذكور هر چند از آلات مشتركى است كه قابليت استفاده حلال را دارد ولى چون غالبا از آن بهره‏بردارى حرام مى‏شود و علاوه بر اين بهره‏گيرى از آن در خانه مفاسد ديگرى را هم در بر دارد، بنابراين خريد و استفاده از آن در خانه جايز نيست، مگر براى كسى كه اطمينان دارد از آن بهره‏بردارى حرام نمى‏كند و نصب آن در خانه نيز مفسده ديگرى را دربرندارد. سوال 1215: اگر آنتن ماهواره‏اى علاوه بر دريافت كانالهاى جمهورى اسلامى، اخبار و بعضى از برنامه‏هاى مفيد كشورهاى خليج و عربى و همه كانالهاى غربى و فاسد را دريافت كند چه حكمى دارد؟ جواب: معيار جواز استفاده از اين دستگاه براى گرفتن برنامه‏هاى كانالهاى تلويزيونى، همان است كه قبلا گذشت بدون اينكه بين كانالهاى غربى و غير آن تفاوتى وجود داشته باشد. سوال 1216: استفاده از آنتن ماهواره‏اى براى آگاهى از برنامه‏هاى علمى يا قرآنى و مانند آن كه از طريق ماهواره توسط دولتهاى غربى يا كشورهاى مجاور خليج فارس و غير آنها پخش مى‏شوند چه حكمى دارد؟ جواب: استفاده از اين دستگاه براى ديدن و شنيدن برنامه‏هاى علمى يا قرآنى و مانند آن، هر چند فى‏نفسه مانعى ندارد، ولى به دليل اين كه برنامه‏هايى كه از طريق ماهواره توسط دولتهاى غربى و بيشتر كشورهاى همسايه پخش مى‏شوند، غالبا در بردارنده آموزش افكار گمراه‏كننده و تحريف حقايق و همچنين برنامه‏هاى لهو و فساد هستند و حتّى مشاهده برنامه‏هاى علمى يا قرآن ازطريق آنها موجب وقوع در فساد و ارتكاب حرام مى‏گردد، بنابر اين شرعا استفاده از آنتن‏هاى مذكور براى ديدن آن برنامه‏ها حرام است مگر آنكه برنامه‏هاى مفيد علمى يا قرآنى محض باشند و مشاهده آنها مستلزم هيچ فساد يا ابتلاء به عمل حرامى نباشد، البته اگر قانونى باشد بايد مراعات شود. سوال 1217: شغل ما تعمير دستگاههاى گيرنده برنامه‏هاى راديو و تلويزيونى است، در اين اواخر مراجعات زيادى براى نصب قطعات و تعمير آنتن‏هاى ماهواره‏اى صورت مى‏گيرد، تكليف ما در اين باره چيست؟ خريد و فروش قطعات آنها چه حكمى دارد؟ جواب: اگر از اين دستگاه براى امور حرام استفاده شود كه غالبا همينطور است و يا شما علم داشته باشيد به اينكه كسى كه قصد تهيه آنتن ماهواره‏اى را دارد، براى امور حرام از آن استفاده مى‏كند، خريد و فروش و نصب قطعات و راه‏اندازى و تعمير و فروش قطعات آن جايز نيست.   تئاتر و سينما سوال 1218: آيا در صورت لزوم، استفاده از لباس رسمى علماى دين و قضات در فيلمهاى سينمايى جايز است؟ آيا تدوين و توليد فيلمهاى سينمايى با صبغه دينى و عرفانى راجع به علماى گذشته يا معاصر با حفظ احترام آنان و حرمت اسلام و بدون اسائه ادب و بى احترامى به آنان جايز است يا خير؟ بخصوص با توجه به اينكه هدف، ارائه ارزشهاى والا و عميق ترسيم شده توسط دين حنيف اسلام و بيان مفهوم عرفان و فرهنگ اصيلى كه امتياز امت اسلامى ما محسوب مى‏شود و همچنين مقابله با فرهنگ مبتذل دشمن مى‏باشد و بيان آنها با زبان سينما جذابيت و تأثير زيادى بخصوص بر نسل جوان دارد؟ جواب: باتوجه به اينكه سينما وسيله‏اى براى آگاهى و تبليغ است، بنابر اين به تصويركشيدن و ارائه هر چيزى كه ممكن است از آن براى رشد فكرى جوانان و غير آنان و ارتقاى آگاهى و ترويج فرهنگ اسلامى استفاده شود، اشكال ندارد. يكى از اين راهها معرفى شخصيت عالمان دين و زندگى اختصاصى آنان و همچنين ساير دانشمندان و صاحب منصبان و زندگى خصوصى آنان است، ولى رعايت شئونات اختصاصى و احترام آنان و همچنين حريم زندگى خصوصى آنان واجب است و همچنين نبايد از آن براى ارائه مفاهيم منافى با اسلام استفاده شود. سوال 1219: ما تصميم به ساخت يك فيلم داستانى و حماسى گرفته‏ايم كه حادثه جاويد كربلا را ترسيم نموده و اهداف بزرگى را كه امام حسين«عليه السلام» بخاطر آنها به شهادت رسيد، بيان كند، با توجه به اينكه شخصيت امام حسين «عليه السلام» در اين فيلم به صورت يك فرد عادى و قابل رؤيت با چشم نشان داده نشده بلكه درتمامى مراحل فيلمبردارى و توليد و نورپردازى به صورت يك شخصيت نورانى نشان داده شده است، آيا ساخت اين فيلم و نشان دادن شخصيت امام حسين «عليه السلام» با اين كيفيت جايز است؟ جواب: اگر فيلم بر اساس منابع مستند و با حفظ قداست موضوع و مراعات مقام و منزلت والاى امام حسين «عليه السلام» و اصحاب و اهل بيت گرامى او «سلام‏الله عليهم اجمعين» ساخته شود، اشكال ندارد، ولى چون حفظ قداست موضوع چنانكه شايسته آن است و حفظ حرمت سيدالشهدا و اصحاب او «سلام الله عليهم اجمعين» بسيار مشكل است بنابر اين بايد در اين زمينه احتياط شود. سوال 1220: پوشيدن لباس زنانه توسط مردان و برعكس، براى بازى در تئاتر و سينما چه حكمى دارد؟ تقليد صداى مردان توسط زنان و برعكس چه حكمى دارد؟ جواب: پوشيدن لباس جنس مخالف و تقليد صداى او هنگام بازيگرى و بيان خصوصيات يك شخص حقيقى، اگر سبب فساد نگردد، بعيد نيست كه جايز باشد. سوال 1221: استفاده زنان از انواع كِرم و لوازم آرايش در تئاترها و نمايش‏هايى كه توسط مردان هم ديده مى‏شوند، چه حكمى دارد؟ جواب: اگر آرايش توسط خود آنان يا زنان و يا يكى از محارم ايشان صورت بگيرد و فسادى هم بر آن مترتّب نشود، اشكال ندارد و در غير اين صورت جايز نيست. البته صورت آرايش شده بايد از نامحرم پوشانده شود.   نقاشى و مجسمه سازى سوال 1222: ساخت عروسك و مجسمه و نقاشى و ترسيم چهره موجودات زنده اعم از گياهان، حيوانات و انسان چه حكمى دارد؟ خريد و فروش و نگهدارى و ارائه آنها در نمايشگاه چه حكمى دارد؟ جواب: ساخت مجسمه و نقاشى و ترسيم موجودات بى‏روح اشكال ندارد و همچنين نقاشى و ترسيم چهره موجودات ذى روح، اگر بدون برجستگى باشد و يا مجسمه آنها كه به صورت غير كامل باشد، اشكال ندارد، ولى ساخت مجسمه انسان يا ساير حيوانات به صورت كامل اشكال دارد. امّا خريد و فروش و نگهدارى نقاشى و مجسمه جايز است و ارائه آنها در نمايشگاه هم اشكال ندارد. سوال 1223: در روش تحصيلى جديد، درسى با عنوان اعتماد به نفس وجود دارد كه بخشى از آن مخصوص مجسمه سازى است، بعضى از معلمان به دانش آموزان دستور ساخت عروسك يا مجسمه سگ يا خرگوش و امثال آن را از پارچه يا چيز ديگرى به عنوان صنايع دستى مى‏دهند، حكم ساخت اشياء مذكور چيست؟ امر معلمان به دانش‏آموزان راجع به ساخت آنها چه حكمى دارد؟ آيا كامل بودن يا نبودن اجزاى آنها در حكم تأثير دارد؟ جواب: اگر به نظر عرف به عنوان مجسمه حيوانى كه اجزاى آن كامل است، محسوب نشود و يا دانش آموزان به سن تكليف نرسيده باشند، اشكال ندارد. سوال 1224: ترسيم و نقاشى قصه‏هاى قرآنى توسط كودكان و نوجوانان چه حكمى دارد؟ مثل اينكه از كودكان خواسته شود كه بطور مثال قصه اصحاب فيل يا شكافته شدن دريا براى حضرت موسى «عليه السلام» و غير آنها را رسم كنند؟ جواب: اين كار فى‏نفسه اشكال ندارد ولى بايد بر اساس متن حقايق و وقايع باشد و از بيان امور مخالف واقع و يا امورى كه موجب هتك حرمت هستند، اجتناب شود. سوال 1225: آيا ساخت عروسك و يا مجسمه موجودات ذى روح اعم از انسان يا غير آن به وسيله دستگاه مخصوص آن جايز است؟ جواب: اگر ساخت مجسمه بوسيله دستگاه، مستند به فعل مستقيم انسان نباشد، اشكال ندارد در غير اين صورت اشكال دارد. سوال 1226: ساخت زيور آلات بصورت مجسمه چه حكمى دارد و آيا موادّى كه مجسمه‏ها از آنها ساخته مى‏شوند، در حكم به حرمت تأثير دارند؟ جواب: ساخت مجسمه موجودات ذى روح در صورتى كه مجسمه كامل بوده و يك نفر آن را بسازد اشكال دارد و دراين مورد فرقى بين موادى كه مجسمه از آنها ساخته مى‏شود وجود ندارد و همچنين تفاوت نمى‏كند كه براى زينت بكار مى‏روند يا براى غير آن. سوال 1227: آيا بازگرداندن اعضاى عروسك مانند دست و پا و سر، مشمول حكم حرمت مجسمه‏سازى است؟ و مجسمه سازى بر آن صدق مى‏كند؟ جواب: مجرّد ساخت اعضا يا بازگرداندن آنها، ساخت مجسمه محسوب نمى‏شود و بنابراين اشكال ندارد، بله، متصل كردن اعضا تا تكميل شكل حيوان ذى روح اعم از انسان و غير آن، عمل مجسمه سازى محسوب مى‏شود. سوال 1228: عمل خالكوبى كه نزد بعضى از مردم متعارف است و به اين طريق عكسهايى بر روى بدن كشيده مى‏شود بطورى كه ثابت باقى مانده و از بين نمى‏روند، چه حكمى دارد؟ آيا مانع از صحت وضو يا غسل مى‏شود؟ جواب: خالكوبى حرام نيست و اثرى كه از آن در زير پوست باقى مى‏ماند مانع از رسيدن آب نيست و وضو و غسل با آن صحيح است. سوال 1229: زن و شوهرى از نقاشان معروف هستند و كار آنان ترميم و بازسازى تابلوهاى هنرى است، بسيارى از آن تابلوها جامعه مسيحى را نشان مى‏دهند و در بعضى از آنها شكل صليب و حضرت مريم«عليهاالسلام» و حضرت مسيح «عليه السلام» وجود دارد و صاحبان مؤسسات و شركتها و برخى افراد از طرف كليساها بعد از آنكه بر اثر قدمت يا غير آن مقدارى از آن تابلوها از بين رفته، براى مرمّت و اصلاح تابلوها به آنها رجوع مى‏كنند، با توجه به اينكه بيشتر تابلوها به همين صورت هستند و مرمّت تابلو تنها شغل آنان است كه با آن زندگى مى‏كنند و به تعاليم دين حنيف اسلام هم پايبند هستند آيا ترميم آن تابلوها و استفاده از اجرتى كه براى اين كار مى‏گيرند، جايز است؟ جواب: مجرّد مرمّت و بازسازى تابلوهاى هنرى اشكال ندارد حتّى اگر جامعه مسيحى را توصيف كند و يا مشتمل بر نقش حضرت مسيح «عليه السلام» و يا حضرت مريم «عليها السلام» باشد و اجرت گرفتن در برابر آن هم اشكال ندارد و همچنين اتخاذ اين كار به عنوان شغل و زندگى با درآمد آن هم بدون اشكال است مگر آنكه ترويج باطل و گمراهى و يا مستلزم مفاسد ديگرى باشد.   سحر و شعبده و احضار ارواح و جنّ سوال 1230: يادگرفتن و ياددادن و ديدن شعبده و اقدام به بازيهايى كه همراه با تردستى هستند، چه حكمى دارد؟ جواب: ياددادن و يادگرفتن شعبده حرام است، ولى بازيهايى كه همراه با سرعت حركت و تردستى هستند و از انواع شعبده محسوب نمى‏شوند، اشكال ندارد. سوال 1231: آيا آموختن علم جفر و رمل و زيج‏ها و علوم ديگرى كه از امور غيبى خبر مى‏دهند، جايز است؟ جواب: آنچه از اين علوم در حال حاضر نزد مردم است، غالبا تا اين حد كه موجب يقين و اطمينان به كشف امور غيبى و خبردادن از آنها شوند، قابل اعتماد نيستند، ولى آموختن علومى مانند جفر و رمل بطور صحيح اشكال ندارد به شرطى كه مفسده‏اى بر آنها مترتّب نشود. سوال 1232: آيا ياد گرفتن سحر و عمل به آن جايز است؟ و آيا احضار ارواح و ملائكه و جن جايز است؟ جواب: علم سحر و يادگرفتن آن حرام است مگر آنكه به منظور غرض عقلائى و مشروع باشد وامّا احضار ارواح و ملائكه و جن، برحسب اختلاف موارد و وسائل و اغراض، احكام مختلفى دارد. سوال 1233: مراجعه مؤمنين به بعضى از كسانى كه از طريق تسخير ارواح و جن اقدام به معالجه مى‏كنند، با توجه به اينكه يقين دارند كه آنها فقط كار خير انجام مى‏دهند چه حكمى دارد؟ جواب: اين كار فى‏نفسه اشكال ندارد، مشروط بر اينكه از راههايى كه شرعا حلال هستند، اقدام شود. سوال 1234: آيا فالگيرى از طريق سنگريزه و كسب درآمد با آن جايز است؟ جواب: اخبار به كذب جايز نيست.   هيپنوتيزم‏ سوال 1235: آيا هيپنوتيزم جايز است؟ جواب: اگر به منظور غرض عقلائى و بارضايت كسى كه مى‏خواهد هيپنوتيزم شود صورت بگيرد و همراه با كار حرامى هم نباشد، اشكال ندارد. سوال 1236: عدّه‏اى نه به قصد درمان بلكه به منظور نشان دادن قدرت روحى انسان مبادرت به هيپنوتيزم مى‏كنند، آيا اين عمل جايز است؟ آيا افرادى كه در اين زمينه صاحب تجربه هستند ولى متخصّص آن نيستند، جايز است اقدام به اين كار كنند؟ جواب: بطور كلى يادگيرى هيپنوتيزم و استفاده از آن به غرض عقلائى حلال و قابل ملاحظه اشكال ندارد به شرط اينكه با رضايت و موافقت كسى باشد كه مى‏خواهد به خواب مصنوعى برود و ضرر معتنابهى هم براى او نداشته باشد.   بخت آزمايى‏ سوال 1237: خريد و فروش بليطهاى بخت‏آزمايى و جايزه‏اى كه مكلّف مى‏برد، چه حكمى دارد؟ جواب: خريد و فروش بليطهاى بخت آزمايى صحيح نيست و شخصى كه جايزه را برده‏است، مالك آن نمى‏شود و حق دريافت آن را ندارد. سوال 1238: تهيه اوراقى كه به نام ارمغان بهزيستى بين مردم منتشر مى‏شود و پرداخت پول براى آنها و شركت در قرعه‏كشى اين برگه‏ها، چه حكمى‏دارد؟ جواب: توزيع و نشر اوراق جمع‏آورى تبرّعات از مردم براى صرف آن در امور خيريّه و تشويق و ترغيب متبرّعين با قيد قرعه منع شرعى ندارد و همچنين پرداخت وجه براى تهيّه اين اوراق به قصد شركت در امور خير، مانعى ندارد. سوال 1239: شخصى ماشينى دارد كه آن را در معرض بخت آزمايى قرار داده است، به اين صورت كه فرد شركت‏كننده در مسابقه اقدام به خريد برگه‏اى كه در تاريخ معيّن و به قيمت معيّنى قرعه‏كشى خواهد شد مى‏كند و در پايان مدّت مذكور و شركت كردن تعدادى از مردم، قرعه‏كشى صورت مى‏گيرد و كسى كه قرعه به نام او در آمده، برنده مى‏شود و ماشين گران قيمت را تحويل مى‏گيرد، آيا اين روش براى فروش ماشين از طريق قرعه‏كشى شرعا جايز است؟ جواب: فروش ماشين به شخصى كه در قرعه‏كشى شركت كرده و قرعه به نام او افتاده، در صورتى كه خريد و فروش بعد از قرعه كشى انجام پذيرد، اشكال ندارد، ولى تصرّف فروشنده در اموال افراد ديگرى كه مال خود را براى شركت در قرعه‏كشى به او پرداخت كرده‏اند، أكل مال به باطل است و واجب است آن اموال را به آنان برگرداند. سوال 1240: آيا فروش اوراق جمع‏آورى كمكهاى خيرخواهانه عموم مردم به اين صورت كه بعدا قرعه‏كشى شده و قسمتى از مال جمع‏آورى شده به عنوان هديه به برندگان داده شود و بقيه آن صرف كارهاى عام المنفعه شود، جايز است؟ جواب: نامگذارى اين عمل تحت عنوان «بيع» صحيح نيست، بله انتشار اين اوراق و جمع‏آورى كمك‏ها براى امور خيريّه اشكال ندارد و تشويق مردم به كمك‏كردن با وعده اعطاى جايزه به كسى كه قرعه به نام او در آيد، جايز است. مشروط بر اين كه مردم اين اوراق را به قصد شركت در امور خير، تهيّه نمايند. سوال 1241: آيا خريد اوراق قرعه‏كشى بخت آزمايى(لوتو)، با توجه به اينكه تحت مالكيت شركت خاصى است و 20% سود آن به مؤسسه‏هاى خيريّه زنان پرداخت مى‏شود، جايز است ياخير؟ جواب: برگه‏هاى بخت آزمايى، ماليّت ندارند واين اوراق در حكم آلت قمار هستند بنابراين خريد و فروش آنها جايز نيست و مبلغى را هم كه برندگان قرعه‏كشى اين برگه‏ها دريافت مى‏كنند، حلال نيست.   رشوه‏ سوال 1242: بعضى از مشتريان بانك براى انجام سريع كارهايشان و دريافت خدمات بهتر، اموالى را به كارمندان بانك مى‏بخشند، با توجه به اين كه اگر كارمندان بانك آن كارها را براى آنان انجام ندهند، چيزى به آنان نمى‏دهند، آيا دراين حالت، گرفتن آن مال جايز است؟ جواب: جايز نيست كارمندان در برابر انجام كار مشتريان كه براى آن استخدام شده‏اند و در برابر آن هر ماه حقوق دريافت مى‏كنند، از مشتريان چيزى بگيرند و همچنين مشتريان بانك نبايد كارمندان را در برابر انجام كارهايشان با پول نقد يا غير آن تطميع كنند زيرا اين كار مستلزم فساد است. سوال 1243: بعضى از مشتريان بانك براساس عادات رايج به كارمندان عيدى مى‏دهند و اعتقاد دارند كه اگر اين هديه را ندهند كارهايشان به شكل مطلوب انجام نمى‏شود، حكم اين كار چيست؟ جواب: اگر اين هدايا منجر به تبعيض در انجام خدمات بانكى به مشتريان شود و در نهايت باعث فساد و از بين رفتن حقوق ديگران گردد، مشتريان نبايد آن هدايا را به كارمندان بدهند و كارمندان هم حق گرفتن آنها را ندارند. سوال 1244: چنانچه فردى از باب تشكّر و قدردانى از كارمند، هديه‏اى به او اهداء كند، حكمش چيست؟ هر چند آن كارمند بدون هيچ گونه چشم داشتى، كارى را انجام داده باشد؟ جواب: هديه در محيط كار و از جانب ارباب رجوع، يكى از خطرناك‏ترين چيزها است و هر چه بيشتر از آن اجتناب كنيد، به صرفه دنيا و آخرت شما، خواهد بود. فقط در يك صورت، دريافت آن جايز است و آن، اين است كه هديه دهنده، با اصرار زياد و با امتناع مأمور از قبول، بالاخره به نحوى آن را اهداء كند. آنهم بعد از انجام كار و بدون مذاكره و حتّى توقّع قبلى. سوال 1245: هدايا اعم از نقدى، خوراكى و غيره كه توسط ارباب رجوع با رضايت و طيب خاطر به كارمندان دولت داده مى‏شوند، چه حكمى دارند؟ و اموالى كه به صورت رشوه به كارمندان داده مى‏شوند اعم از اينكه بر اثر توقع انجام كارى براى پرداخت كننده باشد يا خير، چه حكمى دارند؟ و اگر كارمند بر اثر طمع به دريافت رشوه، مرتكب عمل خلاف قانون شود، چه حكمى دارد؟ جواب: بر كارمندان محترم واجب است كه رابطه آنان با همه مراجعه‏كنندگان براساس قوانين و مقرّرات و ضوابط خاص اداره باشد و قبول هر گونه هديه‏اى از مراجعه‏كنندگان به هر عنوانى كه باشد براى آنان جايز نيست زيرا باعث فساد و سوءظن به آنان و تشويق و تحريك افراد طمعكار به عمل نكردن به قانون و تضييع حقوق ديگران مى‏شود. اما رشوه، مسلم است كه براى گيرنده و دهنده آن، حرام است و واجب است كسى كه آن را دريافت كرده به صاحبش برگرداند و حق تصرّف در آن را ندارد. سوال 1246: گاهى مشاهده مى‏شود كه بعضى از اشخاص از مراجعه‏كنندگان در برابر انجام كارشان تقاضاى رشوه مى‏كنند، آيا پرداخت رشوه به آنان جايز است؟ جواب: هيچيك از مراجعه‏كنندگان به ادارات حق ندارند براى انجام كار خود پول يا خدمتى را بطور غيرقانونى به كارمند ادارى كه مكلّف به خدمت به مراجعين است، ارائه دهند، همچنين كارمندان ادارات هم كه از نظر قانونى موظف به انجام كار مردم هستند، حق ندارند هيچ‏گونه مبلغى را بطور غيرقانونى در برابر انجام كار مراجعه‏كنندگان درخواست و يا دريافت كنند و جايز نيست در اين مال تصرّف نمايند، بلكه بايد آن را به صاحبانش باز گردانند. سوال 1247: پرداخت رشوه براى گرفتن حق با توجه به اينكه گاهى براى ديگران مشكل ايجاد مى‏كند مثلا باعث مقدم شمردن صاحب حق نسبت به افراد ديگر مى‏شود، چه حكمى دارد؟ جواب: پرداخت رشوه و گرفتن آن جايز نيست هر چند باعث ايجاد مشكل و زحمت براى ديگران نشود، چه رسد به موردى كه بدون استحقاق، باعث ايجاد مزاحمت براى ديگران شود. سوال 1248: اگر شخصى براى انجام كار قانونى خود مجبور به پرداخت مبلغى به كارمندان يكى از ادارات شود تا كار قانونى و شرعى او را به راحتى انجام دهند زيرا اعتقاد دارد كه اگر اين مبلغ را نپردازد، كارمندان آن اداره كار او را انجام نخواهند داد، آيا عنوان رشوه بر اين مبلغ صدق مى‏كند؟ و آيا اين عمل حرام است يا اينكه اضطرارى كه باعث پرداخت آن براى انجام كار ادارى او شده، عنوان رشوه را از آن بر مى‏دارد و در نتيجه حرام نخواهد بود؟ جواب: پرداخت پول يا اموال ديگر از طرف فرد مراجعه‏كننده به كارمندان ادارات كه مكلّف به ارائه خدمات ادارى به مردم هستند، و حتما منجر به فساد ادارات خواهد شد، عملى است كه از نظر شرعى حرام محسوب مى‏شود و توهّم اضطرار، مجوّزِ او در انجام اين كار نيست. سوال 1249: قاچاقچيان به بعضى از كارمندان مبالغى پول در برابر چشم‏پوشى آنان از مخالفت و نقض قانون پرداخت مى‏كنند و در صورتى كه كارمند درخواست آنان را قبول نكند تهديد به قتل مى‏شود. در اين صورت كارمند چه وظيفه‏اى دارد؟ جواب: دريافت هرگونه مبلغى در برابر تغافل و چشم‏پوشى از اَعمال خلاف قانون قاچاقچيان جايز نيست. سوال 1250: مدير بخش ماليات از مأمور محاسبه كننده درخواست نموده است كه از ميزان ماليات يكى از شركت‏ها مقدارى كم نمايد، باتوجه به اينكه اگر از اين كار امتناع بورزد، مشكلات و گرفتاريهاى سختى براى او پيش خواهد آمد، آيا اطاعت از دستور مدير توسط مأمور مذكور در چنين مواردى واجب است؟ و آيا مى‏تواند در برابر اجراى اين دستور پولى را دريافت كند؟ جواب: در اين گونه امور بايد مطابق ضوابط و مقرّرات قانونى عمل شود و تخلّف از آن جايز نيست. اعم از اينكه رايگان باشد يا درمقابل گرفتن وجه.   مأمور خريد و فروش‏ سوال 1251: اموالى كه بعضى از فروشندگان به مأموران خريد ادارات يا شركت‏ها بدون آنكه آنها را به قيمت تثبيت شده اضافه كنند، به خاطر برقرار كردن ارتباط مى‏پردازند، نسبت به فروشنده و نسبت به مأمور خريد چه حكمى دارند؟ جواب: پرداخت اين اموال توسط فروشنده به مأمور خريد جايز نيست و براى مأمور هم دريافت آنها جايز نيست و آنچه را كه دريافت مى‏كند بايد به اداره يا شركتى كه مأمور خريدِ آن است، تسليم كند. سوال 1252: آيا كارمند يا كارگر شركت دولتى يا خصوصى كه وظيفه‏اش وكالت در تأمين نيازهاى اداره يا شركت از مكانهاى فروش است، مى‏تواند بر كسى كه كالاهاى موردنياز را مى‏فروشد، شرط كند كه درصدى از سود حاصل از خريد، از آن او باشد؟ آيا دريافت اين سود براى او جايز است؟ در صورتى كه مسئول مافوق چنين شرطى را اجازه دهد چه حكمى دارد؟ جواب: اين شرط از طرف كارمند صحيح نبوده و او نمى‏تواند سودى را كه به نفع خود شرط كرده، دريافت كند و مسئول بالاتر هم حق اجازه چنين شرطى را نداشته و اجازه او در اين باره اثرى ندارد. سوال 1253: اگر كسى كه از طرف اداره يا شركت، وكيل در خريد مايحتاج است، كالايى را كه در بازار قيمت معيّنى دارد، به طمع دريافت كمك مالى از فروشنده به قيمت بالاترى بخرد، آيا اين خريد صحيح است؟ و آيا جايز است كه از فروشنده به علت اين كار، كمك دريافت كند؟ جواب: اگر كالا را به قيمتى بيشتر از قيمت عادلانه بازار بخرد و يا خريدارى و تهيه آن از بازار به قيمت كمتر براى او امكان داشته باشد، اصل عقدى كه به قيمت بالاتر منعقد كرده، فضولى است و متوقّف بر اجازه مسئول قانونى مربوطه است و به هر حال حق ندارد از فروشنده به خاطر خريد از او، چيزى براى خودش بگيرد. سوال 1254: اگر فرد شاغل در اداره‏اى (اعّم از خصوصى و يا دولتى) كه وظيفه او تهيّه جنس مى‏باشد، عليرغم وجود مراكز مختلف، به آشنا مراجعه و شرط كند كه اگر كالا را از تو خريدارى كنم، درصدى از سود حاصله را شريك خواهم بود. 1 - اين شرط، شرعا چه حكمى دارد؟ 2 - در صورت وجود مجوّز رئيس يا مسئول بالاى تشكيلات در اين خصوص حكم شرعى آن چيست؟ 3 - اگر قيمتى بيش از آنچه جنس مذكور در عرف بازار دارد، توسط طرف قرارداد به اداره پيشنهاد و قرارداد منعقد گردد، چه حكمى دارد؟ 4 - پرداخت سهمى كه بعضى از فروشندگان به مأمور خريد ادارات عليرغم قيمت مندرج در فاكتور مى‏دهند، چه حكمى براى فروشنده و چه حكمى براى مأمور خريد دارد؟ 5 - اگر فرد مذكور، علاوه بر مسئوليت در اداره، بازارياب شركتى هم باشد و در خريد اجناس اداره، براى آن شركت بازاريابى نمايد، آيا مى‏تواند درصدى به عنوان سود از آن شركت دريافت نمايد؟ 6 - اگر فردى از طريق مسائل فوق، سودى به دست آورد، وظيفه شرعى او نسبت به اين سود، چيست؟ جواب: 1 - صورت شرعى ندارد و باطل است. 2 - اجازه رئيس يا مسئول بالاى تشكيلات در اين باره به لحاظ اينكه فاقد وجاهت شرعى و قانونى است فاقد اعتبار مى‏باشد. 3 - اگر بيش از قيمت عادله بازار باشد، و يا به كمتر از آن بتوان جنس را از بازار تهيّه نمود، در اين صورت اصل قراردادى كه منعقد شده نافذ نيست. 4 - جايز نيست، و هر چه كه مأمور خريد در اين رابطه دريافت دارد بايد به اداره مربوطه‏اى كه از طرف آن مأمور خريد بوده، تحويل دهد. 5 - حق دريافت هيچ درصدى ندارد، و هر چه دريافت كند بايد به اداره مربوطه تحويل دهد و اگر قراردادى كه منعقد مى‏سازد خلاف غبطه و مصلحت اداره باشد از اساس باطل است. 6 - دريافتيهاى غير مشروع را بايد به اداره مربوطه‏اى كه از طرف آن مأمور خريد بوده، تسليم نمايد.