next page

1- كـافـى ، ج 1، ص 411، وسـايل الشيعه ، ج 10، ص 470 و بحارالانوار، ج 24، ص 211.
2- سوره هود، آيه 86.
3- سوره نور، آيه 63.
4- بحارالانوار، ج 52، ص 331 و غيبت طوسى ، ص 282.
5- فـاضـل مـعـاصـر، صـديـق ارجـمـند، جناب سيد ثامر عميدى در كتاب گرانسنگ خويش (دفـاع عـن الكـافـى ) صـفـحـه 345، نـام بـيـش از پـنـجـاه نـفـر از عـلمـاى مـشـهـور اهـل سنت را ذكر نموده كه تصريح به صحت و يا متواتر بودن احاديث حضرت مهدى عليه السلام نموده اند. و همچنين مراجعه شود به كتاب پرارج منتخب الاثر، ص 3.
6- البرهان فى علامات مهدى آخر الزمان ، ص 177، باب 13.
7- مقدمه ابن خلدون ، چاپ بيروت ، طبع سال 1408، ص 311.
8- تاج العروس ، ماده هدى .
9- غاية الماءمول ، ج 5، ص 312، باب 7.
10- كتاب منتخب الاثر، ص 3.
11- منتخب الاثر، ص 320.
12- مهدى منتظر در نهج البلاغه ، ص 23.
13- دفاع عن الكافى ، ج 1، ص 592 ـ 569.
14- مصدر ياد شده ، ص 548.
15- اديان و مهدويت ، ص 38، خورشيد مغرب ، ص 69، و او خواهد آمد، ص 79.
16- سـنـن تـرمـذى ، ج 5، ص 565، ح 3571، اكـمـال الديـن ، ج 2، ص 287 و مـعـجـم احـاديث المهدى عليه السلام ، ج 1، ص 268، به نقل از منابع متعدد شيعه و سنى .
17- محاسن ، ص 173، ح 148 و اكمال الدين ، ص 338، باب 33، ح 11.
18- اكمال الدين ، 645، باب 55، ح 6 و بحارالانوار، ج 52، ص 123.
19- محاسن ، ص 150، باب 38، ح 151.
20- بحارالانوار، ج 52، ص 291، منتخب الاثر، ص 470 و نيابيع المودة ،ص 493.
21- بحارالانوار، ج 53، ص 4.
22- الزام الناصب ، ص 179، الملاحم و الفتن ، ص 108، و بشارة الاسلام ص 297.
23- بحارالانوار، ج 51، ص 60.
24- بحارالانوار، ج 51، ص 87 و منتخب الاثر، ص 152.
25- بحارالانوار، ج 52، ص 304.
26- منتخب الاثر، ص 478 و بحارالانوار، ج 51، ص 68.
27- روزگـار رهـايـى ، ص 900، بـه نـقـل از بـحـارالانـوار، ج 51، ص 68، المـلاحم والفتن ، ص 123 و بشارة الاسلام ، ص 19.
28- بحارالانوار، ج 52، ص 36.
29- الزام الناصب ، ص 25 و بحارالانوار، ج 51، ص 47.
30- بحارالانوار، ج 52، ص 321.
31- روزگار رهايى ، ص 598، به نقل از الملاحم و الفتن ، ص 137.
32- بحارالانوار، ج 52، ص 337 و الزام الناصب ، ص 230.
33- مـعـجـم احـاديـث الامـام المـهـدى عـليـه السـلام ، ج 1، ص 172 و 178، بـه نقل از بيان شافعى ، ص 482.
34- جـهت اطلاع بيشتر مراجعه شود به : معجم احاديث الامام مهدى عليه السلام ، ج 1 ص 168، و 178، و منتخب الاثر، ص 141.
35- البـيـان فـى اخـبـار صـاحـب الزمـان ، ص 94 و 93، چـاپ بـيـروت سـال 1399، هــ و رجـوع شـود بـه : مـسـنـد احـمـد بـن حنبل ، ج 1، ص 376.
36- اين (نفس زكيه ) غير آن است كه در آخرالزمان خواهد آمد.
37- منتخب الاثر، ص 231. 38- البرهان فى علامات المهدى آخرالازمان ، متقى هندى ، باب 3، روايت 8 و 9.
39- عقدالدرر، باب 3، ص 40.
40- بحارالانوار، ج 51، ص 28.
41- بحارالانوار، ج 51، ص 30.
42- بحارالانوار، ج 51، ص 30.
43- سوره نساء، آيه 59.
44- مـسـنـد احـمـد بـن حـنـبـل ، ج 5، ص 106، چـاپ مـصـر، سال 1313 هـ. و صحيح مسلم ، ج 2، ص 119 كتاب الاماره ، باب الناس تبع لقريش .
45- صحيح بخارى ، كتاب الاحكام ، چاپ مصر، 1320، هـ و مسند احمد، ج 5 ص 90.
46- و همچنين مراجعه شود به : تاريخ كبير بخارى ، ج 1، ص 446. سنن ابو داود، ج 4، ص 106. معجم طبرانى ، ج 1، ص 474. اخبار اصفهان ، ج 2، ص ‍ 167. سنن بيهقى ، ج 8، ص 143. مـصـابـيـح بـغـوى ، ج 4، ص 137، تهذيب تاريخ ابن عساكر، ج 1، ص 445، جـامـع الاصـول جـزرى ، ج 4، ص 439، فـتـن ابـن كـثـيـر، ج 1، ص 117، فـرائد السـمـطـيـن ، ج 2، ص 147. مـقـدمه ابن خلدون ، ص 258. مجمع الزوائد هيثمى ، ج 5، ص 190. مـطـالب السـؤ ول ، ج 1، ص 13. خـصـائص كـبـرى ، ج 2، ص 114. جـامع صغير سيوطى ، ج 2، ص 756. صواعق محرقه ابن حجر، 20.
مـنـتـخـب الاثـر، ص 1 تـا 97، و مـعـجـم احـاديـث المـهـدى ، ج 2، ص 255 هـر يـك بـه نقل از ده ها و صدها كتب سنى و شيعه .
47- فرائد السمطين ، ج 2، ص 213.
48- ينابيع الموده ، ص 447.
49- ينابيع الموده ، ص 441 و منتخت الاثر، ص 97.
50- سوره بقره ، آيه 206.
51- منتخب الاثر، ص 115، به نقل از كفاية الاثر.
52- فـرائذ السـمـطـيـن ، ج 2، ص 217، شـواهـد التـنـزيـل ، ج 1، ص 59، و ج 2، ص 211، مـعـانـى الاخـبـار صـدوق ، ص 114 و امـالى طـوسـى ، ج 2، ص 131 و مـنـتـخـب الاثـر ص 100 بـه نقل از كفاية الاثر.
53- البـيـان كنجى شافعى ، ص 137، فرائد السمطين ، ج 2، ص 314، عقد الدرر، ص 36 و بحارا لانوار،
54- عـبـاى قـطـوانـى : عـبـاى سـفـيـد رنگى است كه داراى كركهاى كوتاه است . لسان الميزان ، ماده (قطو).
55- فـرائد اسـمـطـيـن ، ج 2، ص 316، البـيـان كنجى شافعى ، ص 132 و الاربعين حافظ ابونعيم .
56- البرهان المتقى هندى ، ص 99، البيان كنجى شافعى ، ص 117 و بحارالانوار، ج 36، ص 368 و ج 51، ص 90.
57- البـيـان كنجى شافعى ، ص 118، عقد الدرر، ص 34 و بحارالانوار، ج 51، ص 80 ـ 91.
58- اثبات الهداة ، ج 7، ص 45 و منتخب الاثر، ص 479.
مـى دانـيـم كـه (شـيـث ) فـرزنـد حـضـرت آدم و از پيامبران خداست و آنچه در روايت آمده هـمـچون پيراهن ابراهيم و... همه از مواريث پيامبران و امانتهاى نبوت و رسالت ويژگيهاى پيامبران است كه از همه آنان از آدم تا خاتم صلى الله عليه و آله به حضرت مهدى عليه السلام انتقال مى يابد.
59- الزام الناصب ، ج 2، ص 200.
60- عقد الدرر، ص 42 و بحارالانوار، ج 52، ص 287.
61- اكمال الدين ، ج 2، ص 652 و بحارالانوار، ج 52، ص 285.
62- سوره فصلت ، آيه 42.
63- سوره نحل ، آيه 89.
64- سوره انعام ، آيه 59.
65- سوره انعام ، آيه 38.
66- ضـربـت عـليـهـم الذلة ايـن مـا ثـقـفـوا الا بحبل من الله ... سوره آل عمران ، آيه 112.
67- سوره الرحمن ، آيه 34.
68- سوره قصص ، آيه 5 و 6.
69- نهج البلاغه ، قصار 209.
70- شرح ابن ابى الحديد، ج 19، ص 29.
71- بحارالانوار، ج 51، ص 63.
72- مجمع البحرين ، ماده (اول ).
73- سوره يوسف ، آيه 100.
74- بحارالانوار، ج 2، ص 230.
75- واژه (مـسـتـضـعـف ) در مـفـهـوم قـرآنـى : كـسـى اسـت كـه نـيـروهـاى بـالقـوه و بالفعل را بر برازندگى ، تكامل و اقتدار و شكوه داراست اما از سوى استبداد، ارتجاع و استعمار حاكم ، سخت زير فشار است و در همانحال در انديشه گسستن بندهاى اسارت و در انـديـشـه عـدالت و آزادى و تـقواپيشگى نه اينكه به معناى عنصر فاقد قدرت و توان و تحرك و برنامه و هدف باشد.
76- عـن الحـسـيـن (ع ): و مـن هـوان الدنـيـا عـلى الله عـزوجـل ان راءس يـحـيـى بـن زكـريـا اهـدى الى بـغـى مـن بـغـايـا بـنـى اسرائيل . بحارالانوار، ج 14، ص ‍ 175.
77- سوره آل عمران ، آيه 164.
78- سوره نساء، آيه 94.
79- سوره طه ، آيه 37.
80- سوره صافات ، آيه 114.
81- واژه هاى ششگانه مورد اشاره در آيه مورد بحث ، در آيات 5 و 6سوره قصص بكار رفته اند.
82- تفسير برهان ، ذيل آيه 5 از سوره قصص .
83- سوره نور، آيه 55.
84- لازم بـه يـادآوى اسـت كـه ايـن كـتـاب پـيـش از فروپاشى اردوگاه شرق نگارش يافته است .
85- مـجـمـع البـيـان ، ج 7، ص 152، و تـفـسـيـر عـيـاشـى ذيل آيه 154 از سوره نور.
86- مجمع البيان ، ج 7، ص 152.
87- سوره انبياء آيه 105.
88- مجمع البيان ، ذيل آيه شريفه .
89- تفسير تبيان ، ج 7، ص 252.
90- سوره توبه ، آيه 33.
91- سوره توبه ، آيه 8.
92- مجمع البيان ، ج 9 ص 280.
93- تفسير برهان ، ج 4، ص 329.
94- تفسير برهان ، ج 4، ص 329.
95- تفسير برهان ، ج 4، ص 330.
96- المهدى فى القرآن ، ص 62.
97- بحارالانوار، ج 51، ص 60.
98- بحارالانوار، ج 51، ص 71.
99- كنزالعمال ، ج 14، ص 264.(الكوكب الدرى ) يعنى : ستاره بسيار درخشان كه در قرآن كريم نيز آمده است كه :(...كانها كوكب درى ) سوره نور، آيه 35.
100- عـقـدالدرر، ص 13 و مـعـجـم احـاديـث المـهـدى عـليـه السلام ، ج 1، ص 130 به نقل از ده ها مصدر خاصه و عامه .
101- فرائد السمطين ، ج 2، ص 335.
102- اكمال الدين ، ج 1، ص 286،. فرائد السمطين ، ج 2، ص 334. به معجم احاديث المهدى عليه السلام ج 1، ص 258، رجوع شود.
103- بحارالانوار، ج 51، ص 67.
104- بحارالانوار، ج 51، ص 68.
105- سوره طه ، آيه 17.
106- سوره شعراء، آيه 227.
107- بـحـارالانوار، ج 51، ص 73، اكمال الدين ، ج 2، ص 411 و اعلام الورى ، ص 399.
108- بحارالانوار، ج 51، ينابيع المودة ص 494، و فرائد السمطين ، ص 448.
109- سوره آل عمران ، آيه 141.
110- بحارالانوار، ج 51، ينابيع المودة ص 494 و فرائد السمطين ، ص 448.
111- البيان ، كنجى شافعى ، ص 501. به معجم احاديث المهدى عليه السلام ، ج 1، ص 147، مراجعه شود.
112- منتخب الاثر ص 479 و صحيح مسلم ج 1 ص 63
113- الكمال الدين ، ص 260.
114- تذكره ابن جوزى ، ص 30 و سيره حلبى ، ج 3، ص 257.
115- احتجاج طبرسى ، ج 1، ص 77.
116- بحارالانوار، ج 26، ص 29 و ج 40، ص 128، 131، 151.
117- نهج البلاغه ، خطبه 56، ص 105 و بحارالانوار، ج 41، ص 317.
118- به كتاب بحارالانوار، ج 41، ص 286، 313، 315 و 337 مراجعه شود.
119- سفينة البحار، ج 1، ص 568.
120- مـرحوم مجلسى در بحارالانوار، ج 41، ص 283 ـ 360، بابى در اين مورد باز كرده و 64 روايت از حضرت درباره خبر دادن از آينده آورده است .
121- اكمال الدين صدوق ، ص 303.
122- سوره احزاب ، آيه 60 و 61.
123- نهج البلاغه ، خطبه 100.
124- ينابيع المودة ، ص 512.
125- ينابيع المودة ، ص 467 و معجم احاديث المهدى ، ج 5، ص 91.
126- منتخب الاثار، ص 147، بحارالانوار، ج 57، ص 212 و معجم احاديث المهدى عليه السلام ج 3، ص 54.
127- مـنـتـخـب الاثـر و يـنـابـيـع المـودة به نقل از مروج الذهب ، ج 1، ص 32 و تذكرة الخواص ، ص 128.
128- عـقـدالدرر، ص 52 و مـعـجـم احاديث المهدى عليه السلام ، ج 3، ص 35 از منابع متعدد خاصه و عامه .
129- اكمال الدين ، ص 653.
130- بـحـارالانـوار، ج 44، ص 267، مـنـتـخـب الاثـر، ص 157 بـه نقل از ينابيع المودة ، ص 438.
131- نـمـاز مـيـت پـنـج تـكبير دارد و اضافه بر آن براى كسى جز افراد مخصوصى جايز نيست كه حضرت در اين روايات ، بدان اشاره فرموده است .(مولف رحمة الله ).
132- اثبات الهداة ، ج 3، 560 و بحارالانوار، ج 42، ص 215.
133- در كـتـاب گـرانـقـدر مـعجم احاديث الامام المهدى عليه السلام با اينكه كوشش در جـمع آورى تمام احاديث پيرامون حضرت ولى عصر ارواحنا فداه شده ، اما مجموع رواياتى كـه از امـام مـجـتـبـى عـليه السلام وارد شده از مرز ده عدد تجاوز نمى كند. رجوع شود به معجم احاديث الامام المهدى ، ج 3، ص 163.
134- بحارالانوار، ج 51، ص 132.
135- مجموع احاديثى كه از امام حسين عليه السلام پيرامون حضرت مهدى عليه السلام در مـعـجـم احـاديـث الامـام المـهـدى عـليه السلام وارد شده كمتر از ده عدد است . به ج 3، ص 178، مراجعه شود.
136- بحارالانوار، ج 51، ص 133.
137- بحارالانوار، ج 51، ص 133.
138- هـمـدان نـام قـبـيـله اى در يـمـن بـود و مـنـظـور از بـه ارث بـردن اموال او در ايام حياتش اشاره به توطئه ساخته و پرداخته حكومت عباسى و جعفر كذاب است كـه بـه دروغ گـفـتـنـد كـه :(حـضـرت عـسـكرى فرزند ندارد و جعفر وارث اوست و خانه حضرت را مورد هجوم و غارت قرار دادند.)
139- عقدالدرر.
140- اكمال الدين ، ج 1، ص 317.
141- سوره يونس و يس ، آيه 48 و....
142- بحارالانوار، ج 51، ص 120.
143- بحارالانوار، ج 45، ص 61.
144- بحارالانوار، ج 45، ص 117.
145- بحارالانوار، ج 45، ص 168 و 200.
146- بحارالانوار، ج 45، ص 138.
147- بحارالانوار، ج 1، ص 323.
148- بحارالانوار، ج 36، ص 387.
149- سـوره مـريـم ، آيـه 49 و 48.( و اعتزلكم و ماتدعون من دون الله و ادعو ربى عسى الا اكون بدعاء ربى شقيقا# فلما اعتزلهم و ما يعبدون من دون الله و هبنا له اسحاق و يعقوب ...)
150- سـوره قـصـص ، آيـه 21 و 18.( فاصبح فى المدينه خائفا يترقب ... فخرج منها منها خائفا يترقب .)
151- سوره مائده ، آيه 17.( لقد كفر الذين قالوا ان الله هو المسيح ابن مريم )
152- سوره مائده ، آيه 17.( لقد كفر الذين قالوا ان الله هو المسيح ابن مريم .)
سوره مائده ، آيه 73( لقد كفر الذين قالوا ان الله ثالث ثلاثة )
سوره توبه ، آيه 30.( قالت النصارى : المسيح ابن الله .)
153- بحارالانوار، ج 24، ص 241.
154- سوره تكوير، آيه ، 16 و 17.
155- اكمال الدين ، ج 1، ص 330 و بحارالانوار، ج 51، ص 137.
156- اين آيه شريفه از نظر تاءويل كه روشن است ، اما از نظر تفسير: همانگونه كه ستارگان پس از نهان وناپديد شدن آشكار مى گردند امام عصر نيز پس از غيبت طولانى خويش طلوع خواهد كرد.
قندوزى حنفى در صفحه 515، ينابيع الموده ، مى گويد:(اين آيه شريفه در مورد وجود گرانمايه حضرت مهدى عليه السلام نازل شده است .)
157- اكمال الدين ، ج 1، ص 326.
158- سـوره اسراء، آيه 60. در مورد نزول اين آيه شريفه به الدارالمنثور و تفسير طبرى ، ذيل آيه شريفه دجوع شود.
159- التحفة الاثناعشريه ، ص 8.
160- المجالس السنيه ، ج 5، ص 309 و 90.
161- امالى شيخ صدوق ، ص 396، مجلس 64، ح 3، روضة الواعظين ، ج 2، ص 267 و بحارالانوار، ج 51، ص 143.
162- اكمال الدين ، ج 1، ص 333.
163- اكمال الدين ، ج 2، ص 335.
164- سوره لقمان ، آيه 20.
165- بحارالانوار، ج 51، ص 150.
166- بحارالانوار، ج 51، ص 151.
167- اكمال الدين ، ج 2، ص 372 و فرائد السمطين ، ج 3، ص 337.
168- اكمال الدين ج ، 2، ص 652 و بحارالانوار ج 52، ص 285.
169- بحارالانوار، ج 51، ص 156 و اكمال الدين ، ج 2، ص 377.
170- بحارالانوار، ج 51، ص 157 و اكمال الدين ، ج 2، ص 377.
171- امام هادى عليه السلام در ماه رجب سال 254 هجرى بوسيله سم خيانت به شهادت رسـيـد و حـضـرت مـهـدى عـليـه السـلام در شـعـبـات 255 هـجرى جهان را به نور وجودش نورباران ساخت . 172- اكمال الدين ، ج 2، ص 383.
173- كافى ، ج 1، ص 377، بحارالانوار، ج 8، ص 362، شرح تفتازانى ، ج 2، ص 275، صـحـيـح مـسـلم ، ج 6، ص 22، مـسـنـد احـمـد بـن حنبل ، ج 3 ،ص 446 و سنن بيهقى ، ج 156.
174- عـيـسـى بـن صـبيح عرزمى از اصحاب امام صادق عليه السلام است و نجاشى در رجـال خـود تـصـريـح بـه وثـاقـت وى نـمـوده اسـت . رجال نجاشى ، ص ‍ 296.
175- بحارالانوار، ج 50 ص 275.
176- اكمال الدين ، ج 2، ص 408.
177- بحارالانوار، ج 51، ص 162، يوم الخلاص ، ص 254 و 286 و انيس الاعلام ، ج 7، ص 386.
178- المهدى الموعود المنتظر عند اهل السنة ، ج 1، ص 220.
179- مـطـالب السـؤ ول فـى مـنـاقـب آل الرسول ، ص 88، چاپ ايران در سال 1287.
180- البيان فى اخبار صاحب الزمان ، ص 336.
181- الفصول المهمه ، ص 273.
182- تذكره الخواص ، چاپ جديد، ص 363 و چاپ قديم ، ص 88.
183- الصواعق المحرقه ، ص 127، چاپ مصر 1308 هجرى .
184- خالص ، از القاب ناشناخته حضرت عسكرى عليه السلام است .
185- الاتحاف بحب الاشراف ، ص 178.
186- اليواقيت و الجواهر، ج 2، ص 143 چاپ مصر.
187- صحاح الاخبار.
188- منتخب الاثر، ص 336 به نقل از صحاح الاخبار.
189- محاكمه ، در تاريخ آل محمد كه از تركى به فارسى ترجمه شده است .
190- مـنـتـخـب الاثـر، ص 337 و دفـاع عـن الكـافـى ، ج 1 ص 587. 191- فصل الخطاب .
192- منتخب الاثر، ص 332، به نقل از فصل الخطاب .
193- ينابيع الموده ، ص 452 ـ 449 چاپ ايران .
194- نورالابصار، ص 185.
195- وفيات الاعيان ، ج 4، ص 176.
196- مـهـدى مـنتظر در نهج البلاغه ، ص 23 و دفاع عن الكافى ، ج 1، ص 571 به نقل از تاريخ مواليد الائمه .
197- سبائك الذهب ص 78.
198- نورالابصار ص 153 به نقل از تاريخ ابن الوردى .
199- فـقيه عاليقدر حضرت آيت الله صافى در كتاب خويش ، منتخب الاثر، ص 320، نـام 65 نفر و محقق گرامى ، فقيه ايمانى در كتاب خود مهدى منتظر در نهج البلاغه ، ص 23، نـام 102، نـفـر از بـزرگـان اهـل سـنـت را مـتـذكـر ولادت حـضـرت ولى عـصـر عـجـل الله تـعـالى فـرجـه الشريف شده اند، ذكر نموده اند. و از كسانى كه در اين زمينه بررسى مفصل كرده ، محقق توانا و كاوشگر فرزانه و برادر صديق ما، جناب ثامر عميدى هـسـت كـه نـام 128 نـفر از علما و بزرگان اهل سنت را آورده كه در كتابهاى خود به ولادت حـضـرت مهدى عليه السلام تصريح كرده اند، رجوع شود به : دفاع عن الكافى ، ج 1، ص 592 ـ 569.
و هـمـچـنـيـن در مـصـدر يـاد شـده ، ص 548، نـام 79 نـفـر را آورده كـه دوران طـفوليت و يا قبل از آغاز غيبت كبرى ، وجود مقدس حضرت را مشاهده نموده اند.
200- سوره سباء، آيه 16.(... ذواتى اكل خمط...)
201- اكمال الدين شيخ صدوق ، ص 423 و كتاب الغيبة شيخ طوسى ، ص 214.
202- سوره صافات ، آيه 102.
203- بـه سـوره يـوسـف ، آيـه 4، 36، 37، 40، 42 مـراجـعـه شـود. 204- سـوره اسراء، آيه 60.
205- الدارالمنثور، ج 5، ص 306، روح البيان ، ج 15، ص 100 و تفسير ابن كثير، ج 3، ص 49.
206- به سيره ابن هشام و ساير كتب تاريخى مراجعه شود.
207- بحارالانوار، ج 43، ص 179.
208- بحارالانوار، ج 42، ص 206.
209- بحارالانوار، ج 44، ص 364.
210- بـحـارالانـوار، ج 61، ص 211، در مـصـدر، بـه جـاى (لا يتمثل بى ) (لا يشتبه بى ) آمده است .
211- ايـن جـمـله اشاره به امامت دروغين جعفر كذاب بود كه به تحريك رژيم عباسى و به انگيزه جاه طلبى به دروغ ، مدعى بود كه امامت پس از برادرش ، حضرت عسكرى به او رسيده است .
212- بحارالانوار، ج 51، ص 12.
213- اكمال الدين ، ص 424.
214- سوره اسراء، آيه 81.
215- سوره آل عمران ، آيه 18 و 19.
216- سوره قصص ، آيه 5 و 6.
217- داسـتـان ولادت حـضـرت از مـنـابـع مـتـعـدد نـقـل كـرديـم كـه از آنـهـاسـت : اكـمـال الديـن شـيـخ صـدوق ، ج 2، ص 424 ـ 433 و بحارالانوار، ج 51، ص 13 ـ 28.
218- سوره مريم ، آيه 24 ـ 26.
219- سوره مريم : آيه 31 ـ 29.
220- فاطمه عليه السلام از ولادت تا شهادت ترجمه دكتر فريدونى ، ص 56، به نقل از تجهيزالجيش ، دهلوى حنفى و نزهة المجالس ، ج 2، ص 227.
221- ذخـائر العـقـبـى فـى مناقب ذوى القربى ، در صفحه 45، روايتى آورده است كه پيامبر(ص ) فرمود:
ان السـيـدة فـاطـمـة عـليـها السلام ، كانت تكلم امها و هى فى بطنها... فاطمه عليها السلام از ولادت تا شهادت ، ص 57 به نقل از روض الفائق ، ص 214 و احقاق الحق ، ج 10 ص 12 به نقل از علماى اهل سنت .
يعنى : فاطمه ، در حالى كه در شكم مادرش بود با او سخن مى گفت .
222- بحارالانوار، ج 51، ص 28.
223- بحارالانوار، ج 104، ص 126.
224- بحارالانوار، ج 104، ص 121.
225- اكمال الدين ، ج 2، ص 431.
226- اكمال الدين ، ج 2، ص 432.
227- اكمال الدين ، ج 2، ص 432.
228- (توقيع ) نامه اى بود كه دوستداران ، سؤ الهاى خويش را بر آن مى نوشتند و بـراى هـر سـؤ الى ، سـطـرهـايـى را خـالى مـى نـهـادنـد تـا امـا، جـواب هـر سـؤ ال را آنجا مرقوم دارد. بنابراين ، واژه توقيع در اصطلاح به اين گونه نامه ها كه سؤ ال را شـيـعيان و جواب را امام عليه السلام مرقوم داشته بود، مى گفتند. و در لغت نيز به مـعـنـاى افـزودن چـيـزى بـه نـامـه پـس از پـايـان آن اسـت و چون در اينگونه نامه ها سؤ ال را يـك نـفـر نـوشـتـه بـود و جواب در سطرهايى بر آن نگاشته مى شد،(توقيع ) گفته شده است .
229- اكمال الدين ، ج 2، ص 434.
230- اكمال الدين ، ج 2، ص 435.
231- سوره يس ، آيه 9.
232- سوره اسراء، آيه 45.
233- سوره طه ، آيه 96.
234- (ابن ابى كبشه ) مردى از(خزاعه ) بود كه در مورد بت پرستى با قريش مـخـالفـت كـرد و نـپـرسـتـيـد و بـه هـمـيـن جـهـت هنگامى كه پيامبر(ص ) مردم را به توحيد فـراخـوانـد و بـتـهـا را مـردود اعـلان كرد، آن حضرت را به مرد يا شده كه از اجداد مادرى پيامبر نيز بود تشبيه كردند.
235- مجمع البيان ، ج 8، ص 416، ذيل آيه .
236- سوره يس ، آيه 8 و 9. جامع البيان فى تفسير القرآن ، ج 22، ص 99.
237- مجمع البيان ، ج 6، ص 418.
238- سوره طه ، آيه 88.
239- سوره طه ، آيه 95 و 96.
240- سوره قصص ، آيه 18.
241- سوره قصص ، آيه 21.
242- سوره شعراء، آيه 21.
243- سوره حجر، آيه 94.
244- سوره بقره ، آيه 91.
245- سوره بقره ، آيه 61.
246- سوره آل عمران ، آيه 181.
247- سوره آل عمران ، آيه 112.
248- سوره مائده ، آيه 70.
249- سوره نساء، آيه 155.
250- سوره آل عمران ، آيه 183.
251- بحارالانوار، ج 44، ص 365.
252- بـعـضـى از بـزرگان ، آغاز غيبت صغرى را از زمان ولادت حضرت مهدى (ع ) مى دانـند مانند، شيخ مفيد در ارشاد، ج 2، ص 340. و بعضى ديگر آن را از زمان امامت حضرت مـهـدى (ع ) و پـس از شهادت امام حسن عسكرى (ع ) مى دانند مانند: طبرسى در اعلام الورى ، ص 416، عـلى بـن عـيـسى اربلى در كشف الغمه ، ج 3، ص 320 و علامه مجلسى در مرآت العقول ، ج 4، ص 52 و...
253- سوره هود، آيه 46.
254- اكمال الدين ، ص 475.
255- از آنـجايى كه در يكى از مجلاتى كه در حوزه علميه قم منتشر مى شود مطالبى نادرستى مبتى بر اينكه لازم نيست نماز بر پيكر پاك امام معصوم (عليه السلام ) توسط مـعـصـوم انـجام پذيرد و آنگاه شواهدى از تاريخ و كتب روايى ، از روات ضعيف كه در كتب رجـالى تصريح به زنديق و ناصبى بودن آنان شده ، بعنوان مخالف و منافى موضوع يـاد شـده ، بـدون تـحليل سند، نقل نموده و از احاديث متعدد و يا صحيح كه مخالف نظريه خـود مـى بـاشـد، صـرف نـظـر كـرده كه به ظاهر از ضعف علمى نگارنده آن سرچشمه مى گـيـرد، اگـر از بيمارى قلبى وى نشاءت نگرفته باشد.(رجوع شود به مجله حوزه ، شماره 71 ـ 70، مهر و آبان و دى 1374.)
كـه البته توسط نگارنده اين پاورقيها، پاسخ مفصلى در شماره بعدى آن مجله به چاپ رسـيـد كـه بـا تـوجه به اهميت موضوع ، خلاصه قسمتى از آن را جهت استفاده خوانندگان گرامى اينجا مى آوريم :
در رابـطـه با اختصاص غسل معصوم (عليه السلام ) به معصوم ، روايات متعددى در جوامع روايى آمده كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم :
امـام صـادق (عـليـه السـلام ) پـس از نـقـل قـضـيـه غـسـل صـديـقـه طـاهـره عـليـهـمـا السـلام تـوسـط حـضـرت امـيـر (عـليـه السـلام ) مـى فرمايد:(فانها صديقة ولم يكن يغسلها الا صديق ، اءما علمت اءن مريم لم يغسلها الا عيسى .) كافى ، ج 1، ص 459 و ج 3، ص 159، تهذيب ، ج 1، ص 440، استبصار، ج 1، ص 199، من لا يحضره الفقيه ، ج 1، ص 142.
فـقـهـا در بـحـث غـسـل مـيـت ، در جـواز غـسـل مـرد بـه هـمـسـر خـود، ايـن روايـت را نقل نموده و تمسك جسته اند. حدائق ، ج 3، ص 386 و جواهر، ج 4، ص 49.
در قضيه آمدن حضرت سجاد (عليه السلام ) از زندان عبيدالله بن زياد به كربلا و آمدن حـضـرت رضـا (عـليـه السـلام ) از مـديـنـه به بغداد جهت انجام مراسم پدران بزرگوار خـويـش ، كـشـى در رجـال خـود طـى روايـتـى نـقـل مـى كند كه : على بن ابى حمزة (بعنوان اعتراض ) به امام رضا (عليه السلام ) عرضه داشت : در رواياتى كه از پدران شما به مـا رسـيـده ، آمـده اسـت كـه :(ان الامـام لايـلى امـره الاامـام مـثـله .) مـراسـم (غسل و كفن نماز) امام بايد توسط امام مانند آن ، انجام گيرد.
حـضرت پرسيد:(آيا امام حسن (عليه السلام ) امام بود يا نه ؟) پاسخ داد:(آرى ! امام بود.)
حـضرت پرسيد:(بعد از شهادت حضرت ، فرزند او امام سجاد(عليه السلام ) در زندان عبيدالله بن زياد گرفتار بود، پس چه كسى مراسم نماز و دفن او را انجام داد؟).
پاسخ داد:(خرج و هم كانوا لا يعلمون حتى ولى اءمر اءبيه ثم انصرف .)
يـعـنى : امام سجاد(عليه السلام ) بدون آنكه ماءمورين حكومتى متوجه شوند، از زندان به كـربـلا آمـد و پـس از انجام مراسم نماز و دفن پيكر پاك پدر بزرگوار خود، به زندان بازگشت .
حـضـرت فـرمـود:ان هـذا الذى اءمـكـن عـلى بن الحسين (عليه السلام ) اءن ياءتى كربلا فـيـلى اءمـر ابـيـه ، فـهـو يـمـكن صاحب هذا الامر اءن ياءتى بغداد و يلى اءمر اءبيه . رجال كشى ، ص 463.
يـعـنـى : آن خـداوندى كه به امام سجاد (عليه السلام ) اين قدرت را عنايت نمود كه براى انـجـام مـراسـم پـدر بزرگوار خويش از زندان به كربلا بيايد، به من هم اين قدرت را عطا فرمود كه براى انجام مراسم بر پيكر پاك پدرم از مدينه به بغداد بيايم .
در قضيه غسل بر بدن مطهر حضرت سجاد (عليه السلام )، امام باقر (عليه السلام ) مى فرمايد: از وصاياى پدرم اين بود كه فرمود:
(يا بنى ! اذا اءنا مت فلايلى غسلى فان الامام لا يغسله الا امام بعده .)
الخـرائج ، و الجـرايح ، ج 1، ص 264، كشف الغمة ج 2، ص 346 و بحارالانوار، ج 46، ص 166.
يـعـنـى : فـرزنـدم ! پـس از درگـذشـت مـن ، كـسـى جـز تـو مـراسـم غسل مرا بعهده نگيرد؛ چون غسل امام معصوم بايد توسط امام بعد از آن انجام گيرد.
عـيـن هـمـيـن قـضـيـه را امـام كـاظم (عليه السلام ) در رابطه با مراسم پدر گرامى خويش نقل مى كند. مناقب اين شهر آشوب ج 3، ص 351.
در رابطه با نماز بر پيكر پاك و مقدس امام صادق (عليه السلام ) مى فرمايد:(مراسم غـسـل و كـفـن و حـنـوط و دفـن حـضـرت ولى عـصـر ـ ارواحـنا لتراب مقدمه الفداء ـ توسط حضرت سيد الشهداء انجام مى گيرد. آنگاه مى فرمايد:(ولايلى الوصى الاالوصى .) كافى ، ج 8، ص 206 و بحار الانوار، ج 51 ص 56 و ج 53، ص 93.
يعنى : مراسم وصى معصوم بايد بوسيله وصى معصوم انجام گيرد.
نظريه پرچمداران فقه و حديث
عـلامـه مـجـلسـى تـحت عنوان (الامام لا يغسله و لا يدفنه الاامام ) اين موضوع را قطعى و مـسـلم گرفته و در ابتداى باب مى نويسد:(سياءتى فى اءخبار موسى بن جعفر (عليه السـلام ) اءن الرضـا (عـليـه السـلام ) حـضـر بـغـداد و غسله و كفنه و دفنه ، صلى الله عليهما.)
و فـى خـبـر ابـى الصـلت الهـروى فـى بـاب شهادة الرضا (عليه السلام ) اءنه حضر الجواد (عليه السلام ) لغسله و كفنه و الصلاة عليه .
يعنى : در تاريخ حضرت كاظم (عليه السلام ) خواهد آمد كه حضرت رضا (عليه السلام ) براى غسل و كفن و دفن پيكر پاك حضرت كاظم (عليه السلام ) در بغداد حضور يافت .
و هـمـچـنين حضرت جواد (عليه السلام ) براى انجام مراسم بر بدن مطهر پدر بزرگوار به طوس آمد.
تا آنجا كه مى نويسد:(وسياءتى فى باب تاريخ موسى اءخبار كثيرة دالة على حضور الرضا(عليه السلام ) عند الغسل .)
و آنـگـاه دو روايـت از اخـتـصـاص و كـتـاب كـافـى كـه دلالت بـر غـسـل مـلائكـه بـر پـيـكـر مـقـدس حـضـرت كـاظـم (عـليـه السـلام ) دارد كـه نـقـل و آنـها را حمل بر تقيه نموده و مى نويسد:(لعل الخبرين محمولان على التقية ، اما من اهـل السـنـة او من نواقص العقول من الشيعة .) آنگاه مى گويد: وانگهى حضور ملائكه با حضور امام ، هيچگونه منافاتى ندارد. بحار الانوار، ج 27، ص 288.
صـاحب وسائل بعد از نقل حديث :ان على بن الحسين (عليه السلام ) اءوصى اءن تغسله ام ولد له اذا مات فغسلة . مى نويسد:(المروى فى اءحاديث كثيرة اءن الامام لا يغسله الا امام ، فـمـعـنـى الوصـيـة هـنـا المـسـاعـدة عـلى الغـسـل و المـشـاركـة فـيـه .) وسائل الشيعه ، ج 2، ص 353. چاپ آل البيت .
يـعـنى : در احاديث زيادى آمده كه غسل امام را جز امام انجام نمى دهد. و اينكه امام سجاد(عليه السـلام ) وصـيـت نـمـوده او را كـنـيـز فـرزنـد دارش ، غسل دهد به معناى كمك و مساعدت در امر غسل است .
صـاحـب حـدائق مـى نـويـسـد:(تـحـقـق عـنـدنـا مـن اءن الامـام لايـغـسـله الا امـام مـثـله فلابد من تـاءويـل الخـبـر المـذكـور امـا بحمله على التقية ... او بحملها (الوسية ) على المعاونة .) حدائق ، ج 3، ص 391.
يـعـنى : در نزد ما شيعه مسلم است كه غسل امام را جز امام عهده دار نخواهد بود و اين حديث يا بر تقيه و يا بر مساعدت ، بايد حمل شود.
صـاحـب جـواهـر بـعـد از نـقـل حـديـث مـذكـور مـى نـويـسـد:(و لعـله لايـنـافـى مـا دل على اءن الصديق لا يغسله الا صديق .) جواهر الكلام ، ج 4، ص 58.
يـعـنـى : ايـن حـديـث منافات و ناسازگارى ندارد با آنچه كه دلالت مى كند صديق را جز صديق ، نبايد غسل دهد.
شـيـخ انصارى مى گويد:(لما ثبت اءن الامام لا يغسله الا امام ...) طهارت شيخ انصارى ، ص 282، المقصد الرابع ، فى غسل الاموات .
يـعـنـى : ايـن ثـابـت اسـت كـه امـام را نـبـايـد جـز امـام ، غسل دهد.
حـاج آقـا رضـا هـمـدانـى مـى گـويد:(لما روى فى الخبار المستفيضة ، من اءن الصديق لا يغسله الا صديق .) كتاب الطهارة ، از مصباح الفقيه ، ص 358.
يعنى : در اخبار مستفيض و متعدد آمده ، كه : غسل صديق را جز صديق نبايد عهده دار شود.
حـضـرت آيـت الله العـظـمـى خوئى مى گويد:(لما ورد فى غير واحد من الروايات من اءن المعصوم لا يغسله الا معصوم مثله .)
در روايـات مـتـعـدد وارد شـده كـه : مـعـصـوم را نـبـايـد جـز مـعـصـوم غسل دهد.
و پـس از نـقـل تـوجـيـه صاحب وسائل و صاحب حدائق بر حديث ياد شده مى نويسد:(و هذه المناقشة جيدة جدا و قد تقدم فى اءخبار تغسيل على ، فاطمة عليهم السلام من اءنها صديقة والصديق لا يغسلها الا صديق .) تنقيح ، ج 8، ص 142.
فقيه و فاضل دربندى نيز پس از نقل اقـوال ، در قـضـيـه غـسـل و دفـن پـيـكـر مـطـهـر حـضـرت سـيد الشهداء(عليه السلام ) مى نـويـسـد:(فـان الامـام لايـلى امره الا الامام و يدل عليه ما رواه ابو عمر والكشى .) آنگاه عـبـارت حـضـرت رضـا (عـليـه السـلام ) را از رجـال كـشـى ـ كـه قـبـلا گـذشـت ـ نقل مى كند. اسرار الشهادة ، ص 452.
عـلامـه تـوانـا، سـيـد شـبر پس از نقل سخنانى از سيد مرتضى مى نويسد:(پيمودن امام (عـليـه السـلام ) مـسير ميان مدينه و طوس و يا مدينه و بغداد و حضور يافتن براى انجام مراسم غسل و كفن و دفن پيكر پاك پدر بزرگوار خويش يك امر ممكن بوده و انكار آن بى پـايـه و كـوته نظرى است و با توجه به معجزات و كرامات قطعى كه از آنان صورت گـرفـتـه ، نـپـذيـرفـتـن اين امر، دور از حقيقت است . رد نمودن احاديث نشانگر حضور ائمه (عـليـه السـلام ) بـراى مـراسم غسل كفن و نماز پدران گرامى خويش ، با استناد به امور بى اساس و ضعيف ، جرئت بزرگى مى خواهد.)
تـا آنـجـا كـه مى نويسد:(اينكه يك جسم ، مسير طولانى را در اندك زمان بپيمايد، دور از واقعيت نيست ؛ چون قضيه انتقال جسم مقدس نبى مكرم (عليه السلام ) از مكه به بيت المقدس و از آنـجـا بـه مكه و همچنين معراج جسمانى حضرت به آسمانها و سدرة المنتهى تا(قاب قـوسـين او ادنى ) چيزى است كه قرآن به آن گواهى مى دهد. مصابيح الانوار، ج 2، ص 251.
256- سوره لقمان ، آيه 34.
257- نهج البلاغه عبده ، ص 239 و بحارالانوار، ج 41، ص 335.
258- اكمال الدين ، ص 475 و 476، باب 43.
259- اكمال الدين ، ص 476.
260- اكمال الدين ، ص 479.
261- بحارالانوار، ج 51، ص 133.
262- غيبت شسخ طوسى ، ص 167، احتجاج طبرسى ، ص 470.
263- سوره يوسف ، آيه 98 و 97.
264- اصول كافى ، ج 1، ص 330 و غيبت طوسى ، ص 219.
265- اصول كافى ، ج 1، ص 330 و غيبت طوسى ، ص 219.
266- رجال كشى ، ج 6، ص 580.
267- غيبت طوسى ، ص 216 و بحارالانوار، ج 51، ص 345.
268- غيبت طوسى ، ص 217.
269- غيبت طوسى ، ص 215.
270- غيبت طوسى ، ص 220.
271- اكمال الدين ، ج ، ص 510 و غيبت طوسى ، ص 220.
272- غيبت طوسى ، ص 227.
273- مدرك ياد شده .
274- اكمال الدين ، ج 2، ص 516 و غيبت طوسى ، ص 242 و 243.
275- منتخب الاثر، ص 399.
276- غيبت طوسى ، ص 244.
277- در كـتـاب (مـعـجـم وسيط) آورده اند كه :(تناسخ روح ، عقيده اى است كه ميان هـنـدوهـا و مـلتـهـاى بـاسـتانى شايع بود و بر اين باور بودند كه روح مرده به حيوان برتر يا پست ترى انتقال مى يابد تا بخاطر عملكرد صاحب آن كه مرده است ، پاداش يا كيفر و عذاب شود و ديگر معاد و رستاخيزى نيست .)
278- رجال كشى ، ص 438 و غيبت طوسى ، ص 244.
279- رجال كشى ، ص 438 و غيبت طوسى ، ص 244.
280- بـطـوريـكه امام حسن عسكرى (ع ) درباره او مى فرمايد:فانه الثقة الماءمون ، العارف مما يجب عليه رجال كشى ، ص 579.
يعنى : او فرد مورد اعتماد و امين است و به تكاليف خود آشناست .
281- غيبت شيخ طوسى ، ص 246.
282- رجوع شود به : احتجاج طبرسى ، ج 2، ص 289. چاپ نجف .
283- احـتـجـاج طـبـرسـى ، ج 2، ص 289، چـاپ نـجـف ، غـيـبـت طـوسـى ، ص 253 و بحارالانوار، ج 51، ص 377.
284- بحارالانوار، ج 51، ص 372.
285- (مـفـوضـه ) گـروهـى بودند كه مى گفتند:(خدا، پيامبر را آفريد و تدبير امور جهان را به او وانهاد.) برخى نيز مى گفتند:(به اميرمؤ منان (ع ) واگذاشت .)
در روايـت اسـت كـه :(مـن قـال بالتفويض ، فقد اخرج الله عن سلطانه .) مجمع البحرين ، ماده تفويض .
286- بـرخـى نـيـز گفته اند كه :(اين گروه گمراه ، فرقه اى از(غلاة ) بودند كه به الوهيت اصحاب كساء عقيده داشته و آنان را نور واحدى مى شناختند كه روح رد رهمه آنـهـا بـطـور بـرابـر حـلول نـمـوده است و همه نور واحدى هستند كه هيچ حكدام بر ديگرى برترى ندارند.) ملل و نحل شهرستانى ، ج 2، ص 13.
287- جامع الرواة ، ج 2، ص 469 به نقل از ابن قولويه .
288- در شـرح حـال ايـن هـشـت دروغـپـرداز، از كـتـابـهـاى : رجال كشى ، تنقيح المقال ، غيبت شيخ طوسى و بحارالانوار استفاده شده است .
289- اكمال الدين ، ج 2، ص 433 ـ 424 و بحارالانوار، ج 51، ص 28 ـ 13.
290- اكـمـال الديـن شيخ صدوق ، ج 2، ص 430. كتاب غيبت شيخ طوسى ، ص 139 و بحارالانوار، ج 51، ص 5 و 52 ص 30.
291- اكمال الدين ، ج 2، ص 431 و بحارالانوار، ج 51، ص 5.
292- اكمال الدين ، ص 435.
293- اكـمـال الديـن ، ج 2، ص 457 و بـحـارالانـوار، ج 51، ص 346.
294- اكمال الدين ، ج 2، ص 383 و بحارالانوار، ج 52، ص 24.
295- اكمال الدين ، ج 3، ص 437 و بحارالانوار، ج 52، ص 25.
296- اكمال الدين ، ج 2، ص 475 و بحارالانوار، ج 52، ص 67.
297- به بخش 8 كتاب رجوع شود.
298- اكـمـال الديـن ، ص 475 و بـحـارالانـوار، ج 52، ص 67. در مـصـادر يـاد شـده (تاءخر يا عم ! فانا احق بالصلاة على ابى .) ذكر شده است .
299- اكمال الدين ، ج 3، ص 424 و بحارالانوار، ج 52، ص 42.
300- اكمال الدين ، ج 3، ص 442 و بحارالانوار، ج 52، ص 13.
301- غيبت شيخ طوسى ، ص 163 و بحارالانوار، ج 52، ص 13.
302- غيبت شيخ طوسى ، ص 163 و بحارالانوار، ج 52، ص 14.
303- اكمال الدين ، ج 3، ص 465، غيبت شيخ طوسى ، ص 159 و بحارالانوار، ج 52، ص 42.
304- اكمال الدين ، ج 2، ص 440، غيبت شيخ طوسى ، ص 221 و بحارالانوار، ج 51، ص 351.
305- اكمال الدين ، ج 3، ص 440، غيبت شيخ طوسى ، ص 222 و بحارالانوار، ج 52، ص 30.
306- غيبت شيخ طوسى ، ص 149 و بحارالانوار، ج 52، ص 52.
307- بحارالانوار، ج 52، ص 52.