گفتار چهارم عبادت و دعا 2

اين سخنرانی در 3 آبان 1349 شمسی مطابق 24 رمضان 1390 قمری در حسينيه‏ ارشاد ايراد شده است

77

بسم الله الرحمن الرحيم الحمدلله رب العالمين باری الخلائق اجمعين والصلوش والسلام علی عبدالله‏ و رسوله و حبيبه و صفيه ، و حافظ سره و مبلغ رسالاته سيدنا ونبينا و مولانا ابی القاسم محمد ( ص ) و علی آله الطيبين الطاهرين المعصومين اعوذبالله‏ من الشيطان الرجيم : « ان الصلوش تنهی عن الفحشاء و المنكر و لذكر الله اكبر » ( 1 )
در اسلام ، عبادات گذشته ازاصالتی كه دارند جزء برنامه تربيتی آن هستند . توضيح اينكه اصالت داشتن عبادت به معنی اينست كه قطع نظر از هر جهتی‏ ، قطع نظر از مسائل زندگی بشر ، عبادت خودش جزء اهداف خلقت است
« و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون »( 2 )

پاورقی : 1 - سوره عنكبوت ، آيه . 44 2 - سوره الذاريات ، آيه . 56

79

واقعی بشر . چيزی كه خود مظهر تكامل بشر و خود هدف و غايت است لزومی‏ ندارد كه مقدمه و وسيله چيز ديگر باشد . ولی در عين حال عبادات ، گذشته‏ ازاين اصالت مقدمه چيز ديگر هم هستند ، يعنی همان طور كه عرض كردم خود برنامه تربيتی اسلامند . به اين معنی كه اسلام كه می‏خواهد افراد را چه از نظر اخلاقی و چه از نظر اجتماعی تربيت بكند ، يكی ازوسائلی كه برای اين‏ كار اتخاذ كرده و از قضا اين وسيله از هر وسيله ديگری در اخلاق وروح بشر مؤثرتر و نافذتر است ، عبادت می‏باشد . حالا چگونه است ، اين مطلب را توضيح می‏دهم
محور مسائل اخلاقی ، خود را فراموش كردن واز خود گذشتن و از منافع خود صرف نظر كردن است . همانطور كه در سلامت بدن يك اصل هست كه بمنزله‏ مبدأ و منشأ همه خوبيهاست و آن مساله " حميه " يعنی ترك پر خوری است‏ ، در اخلاق هم يك مسئله وجود دارد كه اس اساس همه مسائل اخلاقی است و آن رهائی از خودی و رها كردن وترك " منيت " است
در مسائل اجتماعی آن اصلی كه مادر همه اصلهاست ، عدالت است . عدالت‏ يعنی رعايت حقوق افراد ديگر . مشكلی كه بشر ، هم در اخلاق دارد و هم در اجتماع ، از جنبه اجرائی اينهاست . يعنی هيچكس نيست كه اخلاق را نشناسد و يا نداند كه عدالت تا چه اندازه ضرورت دارد . مشكل كار در مرحله‏ اجراست . آن وقتی كه انسان می‏خواهد يك‏اصل اخلاقی را رعايت كند می‏بيند منافعش در يك طرف قرار گرفته و اخلاق در طر ديگر . می‏بيند راستگوئی در يك طرف قرار گرفته و منفعت و سود در طرف ديگر .

80

يا بايد دروغ بگويد ، خيانت كند و سود را ببرد و يا بايد راست بگويد ، امانت بورزد و از سود صرف‏ نظر كند . اينجاست كه می‏بينيم بشر كه دم از اخلاق و عدالت می‏زند پای عمل‏ كه می‏رسد ضد اخلاقف و ضد عدالت عمل ميكند . ن چيزی كه پشتوانه اخلاق و عدالت است و اگر در انسان وجود پيدا كند انسان به سهولت راه اخلاق و عدالت را در پيش می‏گيرد و سود را كنار می‏زند تنها ايمان است . چه‏ ايمانی ؟ ايمان به خود عدالت و ايمان به خود اخلاق . چه وقت انسان به‏ عدالت بعنوان يك امر مقدس و به اخلاق به عنوان يك امر مقدس ايمان‏ پيدا می‏كند ؟ آنوقت كه به اصل و اساس تقدس يعنی خدا ، ايمان داشته‏ باشد . لهذا بشر عملا بان اندازه به عدالت پايبند است كه به خدامعتقد است ، آن اندازه عملا به اخلاق پايبند است كه بخدا ايمان دارد . مشكل عصر ما همين است . خيال می‏كردند كه علم كافی است ، اگر ما عدالت و اخلاق را بشناسيم و به آنها عالم باشيم كافی است برای اينكه اخلاقی و عادل باشيم ، ولی عمل نشان داد كه اگر علم منفك از ايمان بشود نه تنها برای اخلاق‏ وعدالت مفيد نيست ، بلكه مضر هم هست . مصداق قول سنائی می‏شود كه : "

چو دزدی با چراغ آيد

گزيده‏تر برد كالا

" . اما اگر ايمان پيدا شد ، اخلاق و عدالت پا بر جا می‏شود . اخلاق و عدالت‏ بدون ايمان مذهبی مثل نشر اسكناس بدون پشتوانه است . ايمان مذهبی كه‏ آمد ، اخلاق و عدالت هم می‏آيد . آنوقت ما می‏بينيم دراسلام مسئله پرستش‏ خدا بصورت يك امر مجزا از اخلاق و عبادت قرار داده نشده است . يعنی‏ عبادت را كه اسلام دستور می‏دهد ، چاشنی آنرا اخلاق و عدالت قرار می‏دهد ، يا بگوئيم عدالت و اخلاق را كه طرح می‏كند چاشنی آنرا عبادت قرار می‏دهد چون غير از اين ممكن نيست

81

مثالی عرض می‏كنم : شما در كجای دنيا و در چه مكتبی از مكاتب دنيا سراغ داريد كه مجرم با پای خودش برای مجازات بيايد ؟ هميشه كار مجرم‏ اينست كه از مجازات فرار می‏كند . تنها قدرتی كه مجرم را با پای خودش و به اختيار و اراده خودش بسوی مجازات می‏كشاند ، قدرت ايمان است ، غير ازاين چيز ديگری نيست . ما وقتی به صدر اسلام نگاه می‏كنيم ، نمونه‏های‏ زيادی در اين مورد می‏بينيم . البته اينكه می‏گويم در صدر اسلام ، نه اينكه‏ در غير صدر اسلام نمونه نداريم ، خير در غير صدر اسلام هم به هر اندازه كه‏ ايمان بوده نمونه‏اش هم هست . اسلام برای مجرم مجازات معين كرده است ، مثلا برای شرابخوار و زناكار و دزد مجازات معين كرده است . از طرف ديگر در اسلام اصلی هست و آن اينكه : « الحدود تدرا بالشبهات » يعنی حدود با اندك شبهه‏ای دفع می‏شود . اسلام هرگز قاضی و حاكم را مكلف نمی‏كند كه برود تجسس و تحقيق بكند تامجرم را پيدا كند ، بلكه در دل مجرم نيروئی می‏گذارد كه خودش برای مجازات بيايد . در زمان پيامبر اكرم و در زمان اميرالمؤمنين چه بسيار اتفاق افتاده است كه كسی خودش آمده حضور پيغمبر يا امام وگفته است : يا رسول الله ! ( يا اميرالمؤمنين ! ) من فلان جرم‏ رامرتكب شده‏ام ، مرا مجازات كن ، من آلوده هستم مرا پاك كن

82

شخصی آمد خدمت رسول اكرم و گفت : يا رسول الله ! من زنا كرده‏ام ، مرا مجازات كن . چون در اينجور مسائل آن شخص چهار بار بايد اقرار بكند ويك‏ بار كافی نيست ، پيغمبر می‏فرمايد : « لعلك قبلت » شايد تو آن زن را بوسيدی و می‏گوئی زنا كردم ( حرف به دهانش می‏گذارد )
اگر می‏گفت بله بوسيدم حالا می‏خواستم بگوی بوسيدن هم مثل زناست ، قضيه‏ تمام شده بود . گفت نه يا رسول الله ! زنا كردم . « لعلك غمزت » شايد تو طرف را نيشگون گرفتی ( شايد بگويد بله ، بيشتر ازاين نبود ) گفت نه‏ يا رسول الله ! زنا كردم . شايد تا نزديك به حد زنا رسيده و زنای واقعی‏ تحقق پيدا نكرده است . گفت : نه يا رسول الله ! من آلوده شده‏ام ، من‏ نجس شده‏ام ، من آمده‏ام تا حد بر من جاری كنی و در همين دنيا مرا مجازات‏ كنی كه من نمی‏خواهم برای دنيای ديگر بماند
اين حديث را كه عرض می‏كنم در كافی است ( 1 ) . زنی آمد خدمت‏ اميرالمؤمنی علی ( ع ) و گفت : يا اميرالمؤمنين ! من زنای محصنه كرده‏ام‏ . من شوهردار هستم ، در نبودن شوهرم زنا كرده‏ام و از راه زنا هم حامله‏ شده‏ام طهرنی مرا پاكيزه كن ، من آلوده‏ام . امام فرمود يك بار اقرار كافی‏ نيست ، بايد چهار بار اقرار بكنی . ( و اصلا بنای اسلام بر اين نيست كه‏ قاضی حتی برود و تجسس بكند يا به لطايف الحيل اقرار بكشد ، بلكه وقتی‏ كه شخص اقرار می‏كند به يك بهانه‏ای ردش می‏كند . ) فرمود : خيلی خوب‏ يك زن شوهردار اگر زنا بكند بايد " رجم " يعنی سنگسار شود . ما اگر تو راسنگسار كنيم ، آنوقت تكليف آن بچه‏ای كه در رحم داری چه می‏شود ؟ بچه‏ را كه ما نمی‏توانيم سنگسار بكنيم حالا برو هر وقت وضع حمل كردی . ما بخاطر اين بچه نمی‏توانيم تو راسنگسار بكنيم .

پاورقی : 1 - فروع كافی‏ج 7 ص . 185

83

آن زن رفت . بعد از چند ماه يك وقت ديدند آمد در حالی كه بچه‏ای در بغل دارد . گفت يا اميرالمؤمنين ! طهرنی مرا پاكيزه كن ، گفتی عذر من اين بچه است ، بچه‏ بدنيا آمد ( اين اقرار دوم ) . فرمود : حالا اگر ما تو را سنگسار بكنيم ، اين بچه چه تقصير دارد ؟ او مادر می‏خواهد ، شير مادر می‏خواهد ، پرستاری‏ مادر می‏خواهد حالا برو اين بچه بتو احتياج دارد . برگشت در حالی كه‏ ناراحت بود . بعد ازيكی دو سال آمد بچه هم همراهش بود . يا اميرالمؤمنين ! طهرنی ، بچه ديگر شير نمی‏خورد ، احتياج به شير خوردن‏ ندارد ، بزرگ‏شده است ، مرا پاكيزه كن . فرمود نه ، اين بچه هنوز به‏ مادر احتياج دارد ، برو . اين دفعه كه دست بچه‏اش را گرفت و رفت اشك‏ می‏ريخت و می‏گفت : خدايا اين سومين بار است كه من آمدم پيش امام تو ، پيش خليفه مسلمين تا مرا پاكيزه كند و هر نوبتی مرا به بهانه‏ای رد می‏كند . خدای من اين آلودگی را نمی‏خواهم ، من آمده‏ام كه مرا سنگسار بكند و بدينوسيله پاك شوم . اتفاقا عمرو بن حريث كه آدم منافقی هم هست ، چشمش افتاد به اين زن در حالی كه می‏گويد و می‏رود . گفت چه شده ، چه خبر است ؟ گفت يك چنين قضيه‏ای دارم . گفت بيا من حلش می‏كنم ، بچه را بده‏ بمن ، من متكفل اومی‏شوم ، غافل از اينكه علی ( ع ) نميخواهد اقرار چهارم‏ را از او بگيرد . يك وقت ديدند اين زن با بچه و عمر و بن حريث برگشت‏ ، يا اميرالمؤمنين طهرنی من زنا كرده‏ام ، تكليف بچه‏ام هم روشن شد ، اين‏ مرد قبول كرده كه او را بزرگ كند ، مرا پاكيزه كن . اميرالمؤمنين‏ ناراحت شد كه چرا قضيه به اينجا كشيد

84

اين نيروی ايمان و مذهب است كه در عمق وجدان انسان چنگ می‏اندازد و انسان را تسليم عدالت و اخلاق می‏كند . عبادت برای اين است‏ كه حيات ايمانی انسان تجديد بشود ، تازه بشود ، طرواوت پيدا كند ، قوت‏ و نيرو بگيرد . به هر اندازه كه ايمان انسان بيشتر باشد ، بيشتر بياد خداست و به هر اندازه كه انسان بياد خدا باشد كمتر معصيت می‏كند
معصيت كردن و نكردن دائر مدار علم نيست ، دائر مدارغفلت وتذكر است ، بهر اندازه كه انسان غافل باشد يعنی خدا را فراموش كرده باشد ، بيشتر معصيت می‏كند و بهر اندازه كه خدا بيشتر بيادش بيايد كمتر معصيت می‏كند
شنيده‏ايد كه پيغمبران و ائمه معصومند . از شما می‏پرسند اينكه پيغمبران‏ يا ائمه معصومند يعنی چه ؟ ميگوئيد اينها هرگز گناه نمی‏كنند . درست است‏ معنايش همين است ، ولی بعد از شما می‏پرسند چرا گناه نمی‏كنند ؟ اين چرا را دو جور ممكن است جواب بدهيد ، يكی اينكه پيغمبران و ائمه از آن جهت‏ معصومند و گناه نمی‏كنند كه خداوند به قهر و قصد مانع گناه كردنشان است ، يعنی هر وقت می‏خواهند گناه بكنند خداوند مانع می‏شود و جلويشان را می‏گيرد . اگر معنی عصمت اين باشد ، فضيلت و كمالی نيست . بنده و شما هم اگر اينجور باشد كههر وقت بخواهيم معصيت بكنيم يك قوه‏ای از خارج جلوی ما را بگيرد ، مانع و مزاحم بشود و حائل ميان ما و گناه گردد ، قهرا معصيت‏ نمی‏كنيم . پس آنها چه فضيلتی بر ما دارند ؟ ! در چنين صورتی فرقشان با ما فقط اين خواهد بود كه آنها بندگانی هستند كه خدا نسبت به آنان تبعيض‏ قائل شده است ، وقتی كه آنها می‏خواهند معصيت بكنند جلويشان را می‏گيرد ، ولی ما كه می‏خواهيم معصيت بكنيم ، جلوی ما را نمی‏گيرد

85

نه ، اشتباه است . اينكه آنها معصومند به اين معنی نيست كه آنها می‏خواهند معصيت بكنند ولی خدا مانع می‏شود ! پس قضيه چيست ؟ معنی عصمت ، آن نهايت درجه ايمان است . ايمان بهر اندازه كه زيادتر باشد خدا بيشتر بياد انسان است . مثلا فرد بی ايمان اساسا يك روز تمام‏ می‏گذرد ، يك هفته می‏گذرد يك ماه می‏گذرد ، اصلا چيزی كه بيادش نمی‏افتد ، خداست . اين شخص ، غافل مطلق است . بعضی ازافراد اينجور هستند كه گاهی‏ از اوقات بياد خدا می‏افتند ، فكر می‏كنند كه ماخدائی داريم ، اين خدا بالای سر ماست ، خدا می‏بيند ، ولی همين يك لحظه خدا در ذهنش می‏آيد ، بعد دومرتبه فراموش می‏كند ، گوئی اساسا خدائی نيست . ولی بعضی از افراد كه ايمانشان بيشتر است ، گاهی در حال غفلتند و گاهی در حال حضور . وقتی‏ كه در حال غفلتند ، معصيت از آنها صادر می‏شود ، اما وقتی كه در حال حضور هستند قهرا معصيت از آنها صادر نمی‏شود . چون در حالی كه توجه بخدا دارند امكان ندارد معصيت كنند « لا يزنی الزانی و هو مؤمن » ( 1 ) در حالی كه‏ ايمان واقعا در روح انسان هست و حضور دارد ، انسان معصيت نمی‏كند . حال‏ اگر ايمان انسان بحد كمال رسيد ، بطوری كه انسان دائم الحضور شد يعنی‏ هميشه خدا در دل او حاضر بود ، اصلا غفلت به او دست نمی‏دهد ، هر كاری را كه می‏كند در عين حال بياد خداست . قرآن می‏گويد : « رجال لا تلهيهم تجارش و لا بيع عن ذكر الله »( 2 ) مردانی كه معامله ، خريد و فروش ، تجارت ، آنها را از ياد خدا هرگز باز نمی‏دارد .

پاورقی : 1 - وسائل‏ج 1 ص 24ح . 14 2 - سوره نور ، آيه . 37

86

نمی‏گويد مردانی كه تجارت نمی‏كنند . اسلام نيامده است كه به مردم بگويد معامله نكنيد ، تجارت نكنيد ، بر عكس تشويق كرده است كه كار كنيد ، كسب كنيد ، معامله كنيد ، تجارت‏ كنيد . می‏فرمايد مردانی كه خريد و فروش می‏كنند ، تجارت می‏كنند ، كسب‏ می‏كنند ، مشاغل زندگی دارند ولی در حالی كه همه اينها را دارند ، آنی ، هم از خدا غافل نيستند ، پشت ترازوی عطاری و بقالی خودش است و دائما هم مشغول حرف زدن ومكالمه و جنس تحويل دادن و پول گرفتن است ، اما چيزی راكه هرگز فراموش نمی‏كند خداست ، خدا هميشه در ذهنش هست
اگركسی دائم الحضور باشد ، هميشه خدا در نظرش باشد ، طبعا هيچوقت گناه‏ نمی‏كند . البته ما يك چنين دائم الحضوری غير از معصومين ( ع ) نداريم ، معصومين يعنی كسانی كه هيچوقت فراموش نمی‏كنند كه خدائی دارند
مثالی برايتان عرض كنم : آيا هيچ برای شما اتفاق افتاده است كه‏ دستتان را در آتش ببريد يا برويد در آتش ؟ حالا اگر تشخيص ندهيد مسئله‏ ديگری است . در تمام عمر يك بار هم اتفاق نمی‏افتد كه ما و شما اراده‏ بكنيم كه خودمان را توی آتش بيندازيم مگر وقتی كه بخواهيم خود كشی بكنيم‏ . چرا ؟ برای اينكه علم مايه سوزندگی آتش ، علم ما به اينكه اگر توی‏ آتش بيفتيم قطعا خواهيم مرد ، يك علم قطعی يقينی است وتا آتش را می‏بينيم ، آن علم در ذهن ما حاضر می‏شود و لحظه‏ای غفلت نمی‏كنيم . لهذا ما از اينكه خودمان را در آتش بيندازيم ، معصوميم ، يعنی آن علم و يقين و ايمانی كه ما به سوزندگی آتش داريم هميشه جلوی ما را از اينكه خودمان را توی آتش بيندازيم می‏گيرد

87

اولياء حق به همان اندازه كه ما به سوزندگی آتش ايمان داريم ، به‏ سوزندگی گناه ايمان دارند ولهذا آنها معصومند
حالا كه اين مطلب معلوم شد كه معنی معصوم چيست ، مقصود از اين جمله كه‏ عبادت جزء برنامه تربيتی اسلام است روشن می‏شود . عبادت برای اينست كه‏ انسان زود به زود بياد خدا بيفتد و هر چه كه انسان بيشتر به ياد خدا باشد ، بيشتر پايبند به اخلاق و عدالت و حقوق می‏شود و اين يك حساب بسيار بسيار روشنی است . حال كاملا به اين موضوع توجه بفرمائيد كه در اسلام‏ چگونه دنيا و آخرت بهم آميخته است . اسلام غير از مسيحيت است . در مسيحيت حساب دنيا ازحساب آخرت جداست . مسيحيت می‏گويد هر يك از دنيا وآخرت به دنيای جداگانه‏ای تعلق دارد ، يا اين يا آن ، اما در اسلام‏ اينطور نيست . اسلام آخرت را متن دنيا ودنيا را در متن آخرت قرار داده‏ است . مثلا نماز ، جنبه اخروی خالصش همين است كه انسان بياد خدا باشد ، خوف خدا داشته باشد . برای حضور قلب و توجه به خدا كه اينهمه آداب‏ ضرورت ندارد ، برو وضو بگير ، شستشو بكن ، خودت را پاكيزه بكن . مگر برای نزد خدا رفتن شستشو كردن هم تأثير دارد ؟ از نظر پيش خدا رفتن‏ تأثير ندارد كه صورت انسان شسته باشد يا نه ، ولی خداوند می‏فرمايد : « اذا قمتم الی الصلوش فاغسلوا وجوهكم و ايديكم الی المرافق »وقتی كه‏ می‏خواهی به نماز بايستی اول وضو بگير ، صورتت را بشوی ، دستهايت را بشوی ، بعد مشغول نماز شو . می‏بينيم نظافت را با عبادت توأم كرده است
« و ان كنتم جنبا فاطهروا »( 1 ) اگر جنب هستی بايد تمام بدنت را شستشو دهی . اينجا نظافت مقرون به عبادت است

پاورقی : 1 - سوره مائده ، آيه . 6

88

می‏خواهی نماز بخوانی محل عبادتت بايد مباح باشد ، غصبی نباشد آن‏ قاليچه‏ای كه رويش نماز می‏خوانی ، آن لباسی كه با آن نماز می‏خوانی بايد حلال و مباح باشد . اگر يك نخ غصبی در لباس تو باشد نمازت باطل است
باز اينجا عبادت با حقوق توأم می‏شود . در ضمن اينكه می‏گويد بايد خدا را پرستش كنی ، می‏گويد حقوق را بايد محترم بشماری . يعنی اسلام می‏گويد من‏ پرستشی را كه در آن حقوق اجتماعی محترم نباشد اساسا قبول ندارم . آنوقت‏ يك نماز گزار وقتی می‏خواهی نماز بخواند ، اول فكر می‏كند اين خانه‏ای را كه من در آن هستم آيا به زور از مردم گرفته‏ام يا نه ؟ اگر به زور گرفته‏ ام نمازم باطل است . پس اگر می‏خواهد نماز بخواند مجبور است كه خانه‏اش‏ را طوری ترتيب بدهد كه برايش حلال باشد ، يعنی از صاحب اصليش خريده‏ باشد و يا او را راضی نگهدارد . فرش زير پايش همينطور ، لباسی كه بتن‏ دارد همينطور ، و حتی اگر حقوقی از فقرا به او تعلق گرفته است ، خمس يا زكات آنرا بايد بدهد و اگر ندهد باز نمازش باطل است
همچنين به ما می‏گويند اگر می‏خواهيد نماز بخوانيد بايد همه تان رو به‏ كعبه بايستيد . كعبه كجاست ؟ اولين معبدی كه برای پرستش خدا در دنيا ساخته شده است : « ان اول بيت وضع للناس للذی ببكة مباركا »( 1 ) همه‏ تان بايد رو به اولين معبد و مسجدی كه بدست پيغمبر بزرگ خدا ابراهيم و فرزندش اسماعيل ساخته شده بايستيد .

پاورقی : 1 - سوره آل عمران ، آيه . 96

89

حالا چرا ما رو به آنجا بايستيم ، مگر خدا آنجاست ، مگر خدا در خانه كعبه است ( العياذ بالله ) ؟ قرآن كه می‏گويد « فأينما تولوا فثم وجه الله »( 1 ) رو به هر طرف‏ بايستيد چهره خدا آنجاست . رو به اين طرف بايستی يا رو به آن طرف ، رو به خدا ايستاده‏ای . رو به بالا نگاه كنی يا رو به پائين ، بطرف خدا نگاه‏ كرده‏ای و پيغمبر فرمود : اگر مشا را با ريسمانی تا هفتمين طبقه زمين هم‏ فرو ببرند ، باز هم بسوی خدا رفته ايد ، به مشرق برويد بسوی خدا رفته‏ايد ، به مغرب برويد بسوی خدا رفته‏ايد ، اينجا هم كه نشسته‏ايد با خدا هستيد . خدا كه جهت ندارد ، پس چرا ما بايد رو به كعبه بايستيم ؟ می‏گويد شما كه داريد عبادت انجام می‏دهيد ، در عين حال بايد يك تعليم و تربيت‏ اجتماعی هم بگيريد . همه تان رو به يك نقطه بايستيد . اگر اينجور نباشد يكی از اين طرف بايستد يكی از آن طرف ، اين مظهر تفرق وتشتت است ، اما اگر رو به يك نقطه ايستاديد ، جهت شناس هستيد ، همه مسلمين يك‏ جهت را تعقيب می‏كنند . حالا كدام نقطه را انتخاب كنيم كه اساسا بوی‏ شرك نداشته باشد ؟ می‏گويد آن نقطه‏ای را انتخاب كن كه اگر رو به آنجا بايستی باز عبادت را احترام كرده‏ای رو به جائی می‏ايستی كه اولين معبد است . احترام معبد احترام عبادت است

پاورقی : 1 - سوره بقره ، آيه . 115

90

باز می‏گويد عبادت كه می‏خواهی بكنی ، يك وقت مشخص و معينی دارد و دقيقه‏اش هم حساب می‏شود . وقت نماز صبح از اول طلوع صبح تا اول طلوع‏ آفتاب است و اگر عمدا يك دقيقه قبل از طلوع صبح يا بعد از طلوع آفتاب‏ شروع كنی ، نمازت باطل است ، درست نيست . بايد بين اين دو تا باشد . نمی‏شود بگوئی من فعلا خوابم می‏آيد ، ديشب بيداری كشيده‏ام ، الان يك ساعت به طلوع صبح مانده ، خدا كه خواب‏ و بيداری ندارد ، مگر خدا در بين الطلوعين ( العياذ بالله ) لباس‏ رسمی‏اش را می‏پوشد و آماده قبول كردن نمازها می‏شود ! برای خدا كه تمام‏ ساعات و همه لحظات علی السويه است : « لا تاخذه سنة و لا نوم »( 1 )
من شب بيدار خوبی كشيده‏ام ، خيلی خوابم می‏آيد ، می‏خواهم نيمساعت زودتر نمازم را بخوانم ! انضباط وقت را بايد بشناسی ، جز در وقت خودش در وقت ديگر نبايد نماز بخوانی . آيا از نظر خدا فرق می‏كند كه اين وقت يا آن وقت باشد ؟ نه ، از نظر تو فرق می‏كند ، تو بايد با اين نماز تربيت‏ شوی . اگر شب تا دوی نيمه شب هم بيدار بودی ، بايد بين الطلوعين بيدار شوی و نمازت را بخوانی و نماز ظهر و عصر هم همينطور است ، قبل از وقت‏ قبول نيست ، بعد از وقت هم قبول نيست . مغرب و عشا هم همينطور است
می‏گوئيد نماز عبادت است ، خدا پرستی به اين مسائل مربوط است . اسلام‏ بين عبادت و پرستش و مسائل ديگر جدائی قائل نيست . [ ممكن است كسی‏ بگويد ] من نماز می‏خوانم ولی در حال نماز می‏خواهم بگريم . مصيبتی دارم‏ ناراحتی ای دارم می‏خواهم يك گريه‏ای هم وسط نماز بكنم ، يا بياد قضيه‏ای‏ می‏افتم ، يك چيزی می‏بينم می‏خندم ، چيزی نيست ! خير نماز مظهر ضبط احساسات است .

پاورقی : 1 - سوره بقره ، آيه . 255

91

در حال نماز كه رو به يك نقطه می‏ايستی بايد رو به همان‏ نقطه باشی ، نه به اين طرف بر گردی نه به آن طرف و نه به پشت سر . حتی حق نداری سرت را به اين طرف يا آن طرف كج و راست بكنی‏ ، در يك حالت خبر دار بايد بايستی . خنده و گريه چطور ؟ ابدا . خوردن و آشاميدن چطور ؟ ابدا . می‏گويد هيچيك از اينها با روح عبادت منافات‏ ندارد ، بياد خدا هستم در ضمنخنده ام می‏گيرد ، می‏خواهم بخندم ، گريه‏ام‏ می‏گيرد ، می‏خواهم بگريم يا در بين نماز چيزی بخورم . خير ، تو در همين‏ مدت كم بايد تمرين بكنی ، تا بر شكمت مسلط بشوی ، بر خنده‏ات مسلط بشوی‏ ، بر گريه‏ات مسلط بشوی ، بر بی انضباطی خودت مسلط بشوی . اينها يك‏ سلسله مسائل اجتماعی است ولی عبادت است ، چون عبادت در اسلام جزء برنامه تربيتی است . عبادت بدون رعايت اين اصول پذيرفته نيست
طمأنينه چطور ؟ اين هم واقعا عجيب است . بنده در حال نماز وقتی حمد و سوره را می‏خوانم ، همه آن شرايط را رعايت می‏كنم اما خودم را تكان می‏دهم‏ ، يك پايم را بر می‏دارم ، يك پای ديگر را می‏گذارم خودم را بطرف راست‏ و چپ حركت می‏دهم . می‏گويد اين نماز تو باطل است . در ركوع يا سجود هی‏ خودم را حركت می‏دهم ، پاهايم يا دستم را حركت می‏دهم . اين نماز تو باطل‏ است ، بايد با آرامش ، باطمأنينه نماز بخوانی يعنی وقتی می‏ايستی و می‏خواهی بگوی ( الله اكبر ) تا بدنت قرار نگرفته است نبايد بگوئی ( الله اكبر ) ، اگر در حال حركت بگوئی ( الله اكبر ) باطل است . بايد آرام بگيری بعد بگويی ( الله اكبر ) بعد اگر خواستی خودت را تكان بدهی‏ تكان بده اما حرفی نزن ، ذكری نگو . اگر فرضا پايت درد می‏كند يا عضو ديگری از تو ناراحت است ، سكوت كن ، راحت بگير ، استقرار كه پيدا كردی بگو « بسم الله الرحمن » « الرحيم ، الحمد لله رب العالمين » باز اگر وسط نماز پايت درد آمد ، آرام بگير ، سكوت كن ، خودت را راحت كن ، بعد دو مرتبه ادامه بده . با آرامش و طمأنينه بايد باشد . هم روحت بايد طمأنينه داشته باشد و هم‏ جسمت

92

می‏آئيم سراغ ساير قسمتهای نماز . نماز توجه به خداست . توجه به غير خدا شركت است ولی در عين حال به ما می‏گويند در نماز بگو السلام علينا و علی عباد الله الصالحين سلام بر ما ، سلامت بر ما و بر جميع بندگان شايسته‏ خدا . اعلام صلح و صفا با همه بندگان صالح خدا می‏كنی . به قول امروزيها اعلام همزيستی مسالمت آميز با همه افراد شايسته می‏كنی . در حال نماز می‏گوئی من با هيچ بنده شايسته‏ای سر جنگ ندارم ، چون اگر با بنده‏ شايسته‏ای سر جنگ داشته باشم خود ناشايسته‏ام . می‏گوئيد السلام علينا و علی‏ عباد الله الصالحين با روح عبادت كه حضور قلب به خداست ارتباطی ندارد . ولی در اسلام روح و پيكر عبادت ، با مسائل تربيتی آميخته است . نماز ضمن اينكه مركب تقرب پروردگار است ، مكتب تربيت هم هست . به اينكه‏ از نظر مسائل معنوی هر چه انسان خودش و ديگران را فراموش بكند بهتر است ، اما از نظر اجتماعی فراموش نكردن ديگران لازم وضروری است
در سوره حمد ( 1 ) كه جزء قطعی نماز است می‏گوئيم : « اياك نعبد « و اياك نستعين »نمی‏گوئيم اياك اعبد و اياك استعين .

پاورقی : 1 - سوره حمد بايد در هر نمازی خوانده شود، لا صلوش الا بفاتحة الكتاب‏ نماز بدون حمد وجود ندارد . در مورد سوره ، از هر سوره‏ای كه خواستيد می‏توانيد انتخاب بكنيد ولی " حمد " را حتما بايد بخوانيد

93

اياك اعبد ، باصطلاح متكلم وحده است ، يعنی خدايا من تنها تو را می‏پرستم ، تنها از تو كمك می‏گيرم . اما اينجور نمی‏گوئيم ، می‏گوئيم : اياك نعبد و اياك‏ نستعين خدايا ! ما تنها تو را می‏پرستيم ، خدايا ! ما تنها از تو كمك و استعانت می‏جوئيم . يعنی می‏گوئيم خدايا ! ما تنها نيستم ، من با همه‏ مسلمانهای ديگر هستم . ضمنا انسان وابستگی و پيوستگی خودش به جامعه‏ اسلامی را در حال عبادت و بندگی اعلام می‏كند ، خدايا ! من فرد نيستم ، تك‏ نيستم ، من عضوم ، جزئی از كل و عضوی از پيكر هستم ، " ما " هستيم نه‏ " من " . در دنيای اسلام " من " وجود ندارد ، " ما " وجود دارد . ما تنها تو را می‏پرستيم ، تنها از تو كمك می‏جوئيم . و همينطور ساير قسمتهای‏ نماز كه هر كدام خودش درس است ، تذكر و ياد آوری است
مثلا شما كلمه " الله اكبر " را در نظر بگيريد . مگر انسان كيست كه‏ در مقابل يك جريانهائی قرار بگيرد و مرعوب نشود ؟ انسان ترس دارد
انسان در مقابل يك كوه عظيم كه قرار می‏گيرد يا بالای آن می‏رود و پائين را نگاه می‏كند ، ترس او را می‏گيرد . در مقابل دريا كه خودش را می‏بيند ، می‏ترسد . وقتی يك صاحب قدرت و هيبتی را می‏بيند ، صاحب دبدبه وكبكبه‏ای‏ را می‏بيند يا بحضور او می‏رود ممكن است خودش را ببازد ، زبانش به لكنت‏ بيفتد . چرا ؟ چون مرعوب عظمت او می‏شود . اين برای بشر طبيعی است
اما گوينده الله اكبر ، آن كسی كه الله اكبر را بخودش تلقين كرده است ، هرگز عظمت هيچكس و هيچ چيز او را مرعوب نمی‏كند . چرا ؟ [ چون ] الله‏ اكبر [ يعنی ] بزرگتر از هر چيز و بلكه بزرگتر ازهر توصيف ، ذات اقدس الهی است . يعنی من خدا را به عظمت‏ می‏شناسم . ديگر وقتی من خدا را به عظمت می‏شناسم ، همه چيز در مقابل من‏ حقير است . اين كلمه " الله اكبر " به انسان شخصيت می‏دهد ، روح انسان‏ را بزرگ می‏كند

94

علی ( ع ) می‏فرمايد : « عظم الخالق فی انفسهم فصغر ما دونه فی اعينهم » ( 1 ) يعنی خدا به عظمت در روح اهل حق جلوه كرده است و لهذا غير خدا هر چه هست در نظرشان كوچك است
اينجا يك توضيحی برايتان عرض بكنم : كنچكی و بزرگی يك امر نسبی است‏ . مثلا شما كه در فضای اين حسينيه قرار گرفته‏ايد ، اگر قبل از آنكه به‏ اينجا بيائيد در يك تالار كوچكتر از اينجا مثلا ثلث اينجا بوديد اين تالار بنظرتان خيلی بزرگ می‏آمد . ولی اگر بر عكس اول شما در تالاری باشيد كه‏ سه برابر اينجا باشد ، از آنجا كه به اينجا می‏آئيد ، اين تالار به نظرتان‏ خيلی كوچك می‏آيد . هميشه انسان وقتی موجودی را در كنار موجود ديگر می‏بيند ، اگر آن موجود ديگر بزرگتر از آن باشد ، آن را كوچك می‏بيند و اگر كنچكتر از آن باشد آن را بزرگ می‏بيند . لهذا افرادی كه با عظمت‏ پروردگارشان آشنا هستند و عظمت پروردگار را حس می‏كنند ، اصلا هر چيز ديگری در نظرشان حقير و كوچك است ، نمی‏تواند بزرگ باشد . سعدی در بوستان خيلی عالی می‏گويد :

بر عارفان جز خدا هيچ نيست

ره عقل جز پيچ در پيچ نيست

می‏گويد عارفان غير از خدا برای هيچ چيز شيئيت قائل نيستند و می‏گويند اصلا وجود ندارد .

پاورقی : 1 - نهج البلاغه فيض الاسلام ، خطبه 184 ص . 612

95

يكی از معانی " وحدت وجود " همين است كه‏ عارف وقتی خدا را به عظمت می‏شناسد ، ديگر اصلا نمی‏تواند بگويد غير از او موجود ديگری هست ، می‏گويد اگر وجود " او " است غير " او " هر چه‏ هست ، عدم است . سعدی هم وجود را به همين معنی می‏گويد . بعد می‏گويد :

توان گفتن اين با حقايق شناس

ولی خرده گيرند ، اهل قياس

حقيقت شناسان می‏فهمند كه من چه می‏گويم اما افرادی كه به قول او هم‏ قياسند عيب‏می‏گيرند كه وحدت وجود يعنی چه ؟ !

كه پس آسمان و زمين چيستند

بنی آدم و ديو و دد كيستند

اگر غير خدا چيزی نيست ، پس زمين چيست ؟ آسمان چيست ؟ بنی آدم‏ چيست ؟ ديو و دد چيست ؟

پسنديده پرسيدی ای هوشمند

جوابت بگويم درايت پسند

كه خورشيد و دريا و كوه و فلك

پری و آداميزاد و ديو و ملك

همه هر چه هستند از آن كمترند

كه با هستيش نام هستی برند

می‏گويد من نمی‏گويم آسمان و زمين و انسان وفرشته وجود ندارند كه وقتی‏ می‏گويم خدا هست و غير خدا نيست ، تو بگوئی من منكر اشياء ديگر شده‏ام

96

نه ، وقتی او را بعظمت شناختم ، غير او هر چه را می‏بينم كوچكتر از اين می‏بينم كه بگويم هست

كه جايی كه درياست من چيستم

گر او هست حقا كه من نيستم

وقتی شما می‏گوئيد " الله اكبر " ، اگر از عمق روح و دل بگوئيد ، عظمت الهی در نظرتان تجسم پيدا می‏كند . وقتی كه عظمت الهی در دل شما پيدا شد ، محال است كسی بنظرتان بزرگ بيايد، محال است از كسی بترسيد، در مقابل كسی خضوع و خشوع بكنيد. اين است كه بندگی خدا آزادی آور است
اگر انسان خدا را بعظمت بشناسد، بنده او می‏شود و لازمه بندگی خدا، آزادی‏ از غير خداست . گفت :

نشوی بنده تا نگردی حر

نتوان كرد ظرف پر را پر

چند گوئی كه بندگی چه بود

بندگی جز شكندگی نبود

بندگی خدا هميشه مساوی است با آزاد شدن ازغير خدا . چون ادراك عظمت‏ الهی هميشه ملازم است با ادراك حقارت غير خدا و وقتی انسان غير خدا را هر چه بود حقير و كوچك ديد ، محال است حقير را از آنجهت كه حقير است‏ بندگی كند . حقير را انسان به غلط عظيم می‏بيند كه بندگی می‏كند . اذكار ديگرنماز مثل سبحان الله ، الحمد لله ، سبحان ربی العظيم و بحمده ، سبحان‏ ربی الاعلی و بحمده و " شهادت " ها هر كدام رمزی دارند

97

شخصی از حضرت علی ( ع ) سؤال كرد : چرا ما دوبار سجده می‏كنيم ؟ خوب‏ همينطو كه يك‏بار ركوع می‏كنيم يك بار هم سجده بكنيم . البته می‏دانيد كه‏ سجده يك خضوع بالاتر از خشوع بيشتری از ركوع است . چون سجده اينست كه‏ انسان آن عزيزترين عضوش را ( عزيزترين عضو انسان سراست ، آنجا كه مغز انسان قرار گرفته است و در سر همه عزيزترين نقطه پيشانی است ) به علامت عبوديت روی پست ترين‏ چيز يعنی خاك می‏گذارد ، جبين بر خاك می‏سايد ، اين طور در مقابل‏ پروردگار اظهار كوچكی می‏كند . گفت چرا مادر هر ركعت نماز دوبار سجده‏ می‏كنيم ، چه خصوصيتی در خاك است ؟ اميرالؤمنين اين آيه را خواند : « منها خلقناكم و فيها نعيدكم و منها نخرجكم تازش اخری »( 1 ) . اول كه سر بر سجده می‏گذاری و بر می‏داری يعنی‏ منها خلقناكم همه ما از خاك آفريده شده‏ايم ، تمام اين پيكر ما ريشه‏اش‏ خاك است ، هر چه هستيم از خاك بوجود آمده‏ايم . دومرتبه سرت را بخاك‏ بگذار ، يادت بيايد كه می‏ميری و باز به خاك بر می‏گردی . دوباره سرت را از خاك بردار و يادت بيفتد كه يك بار ديگر ازهمين خاك محشور و مبعوث‏ خواهی شد
با ذكر يك نكته به عرايضم خاتمه می‏دهم : خيلی دلم می‏خواهد ما به‏ اهميت نماز كه عمو دين است پی برده باشيم . هيچ می‏دانيد كه ما مسؤول‏ نماز خواندن خاندان خودمان ، يعنی زن و فرزند خودمان هستيم يا نه ؟ هر فردی ازماهم مسج‏ول نماز خودش است و هم مسؤول نماز اهلش يعنی زن‏ وبچه‏اش . خطاب به پيغمبر اكرم است : « و امر اهلك بالصلوش و اصطبر عليها »( 2 ) ، ای پيامبر ! خاندانخودت را به نمازامر كن و خودت هم بر نماز صابر باش . اين اختصاص به پيامبر ندارد ، همه ما به اين امر موظف‏ هستيم

پاورقی : 1 - سوره طه ، آيه . 55 2 - سوره طه ، آيه . 132

98

بچه ها را چه بايد كرد ؟ بچه ها را از كوچكی بايد به نماز تمرين‏ داد . دستور رسيده است كه به بچه ازهفت سالگی نماز تمرينی ياد بدهيد
البته بچه هفت ساله نمی‏تواند نماز صحيح بخواند ولی صورت نماز را می‏تواند بخواند . از هفت سالگی می‏تواند به نماز عادت كند ، چه پسر وچه‏ دختر . يعنی همان اولی كه بچه به دبستان می‏رود ، بايد نماز را در دبستان‏ به او ياد بدهند ، در خانواده هم بايد به او ياد بدهند ولی اين را توجه‏ داشته باشيد كه ياد دادن و وادار كردن باز ور نتيجه‏ای ندارد ، كوشش كنيد كه بچه تان از اول به نماز خواندن رغبت داشته باشد و به اين كار تشويق‏ بشود . به هر شكلی كه می‏توانيد موجبات تشويق بچه‏تان را فراهم كنيد كه با ذوق و شوق نماز بخواند ، زياد به او بارك الله بگوئيد ، جايزه بدهيد ، اظهار محبت كنيد كه بفهمد وقتی نماز می‏خواند ، بر محبت شما نسبت به‏ اوافزوده می‏شود . ديگر اينكه بچه را بايد در محيط مشوق نماز خواندن برد
به تجربه ثابت شده است كه اگر بچه به مسجد نرود ، اگر در جمع نباشد و نماز خواندن جمع را نبيند ، به اينكار تشويق نمی‏شود ، چون اصلا حضور در جمع مشوق انسان است . آدم بزرگ هم وقتی خودش را در جمع اهل عبادت‏ می‏بيند ، روح عبادت بيشتری پيدا می‏كند ، بچه كه ديگر بيشتر تحت تأثير است . متاسفانه كم رفتن ما به مسجد و معابد و مجالس دينی و اينكه بچه‏ ها كمتر در مجالس مذهبی شركت می‏كنند ، سبب می‏شود كه اينها از ابتدا رغبت به عبادت پيدا نكنند ولی اين برای شما وظيفه است اما اسلام كه‏ می‏گويد بچه‏ات را وادار به نماز خوان كن ، نمی‏گويد آقا ما با نه فرمان‏ بده ، تشربزن ، دعوايش كن .

99

نه ، ازهر وسيله‏ای كه می‏دانيد بهتر می‏شود برای تشويق او به عبادت و نماز خواندن استفاده كرد ، شما بايد استفاده بكنيد . بايد ما با بچه‏های خودمان برنامه مسجد رفتن داشته باشيم تا آنها با مساجد و معابد آشنا بشوند . ما خودمان كه از بچگی با مساجد ومعابد آشنا بوديم در اين اوضاع و احوال امروز چقدر به‏ مسجد می‏رويم كه بچه های ما كه هفت ساله شده‏اند به دبستان رفته‏اند وبعد به دبيرستان و بعد به دانشگاه ولی اصلا پايشان به مساجد نرسيده است ، بروند . خوب ، اينها قهرا از مساجد فراری می‏شوند . حالا ممكن است بگوئيد وضع مساجد خراب است ، كثيف است ، يا مثلا يك روضه خوان می‏آيد و حرف‏ چنين و چنان می‏زند . آنها را هم وظيفه داريم كه درست بكنيم ، وظيفه كه‏ در يك جا تمام نمی‏شود ، وضع مساجد خودمان را هم بايد اصلاح بكنيم . پس‏ اين را هم هرگز فراموش نكنيد كه ما وظيفه دايم نماز بخوانيم ووظيفه‏ داريم كه خاندان خودمان را هم نماز خوان بكنيم بشكلی كه به نماز راغب و تشويق بشوند ، فوائد و خاصيت نماز خواندن و در حدودی كه می‏توانيم فلسفه‏ نماز خواندن را برای بچه‏ها بگوئيم
در آيه قرآن هست كه از بعضی ازاهل جهنم در حالی كه معذب هستند می‏پرسند : « ما سلككم فی سقر »چه چيزی شما را در اين جهنم قرار داد : « قالوا لم نك من المصلين و لم نك نطعم المسكين »ما نماز نمی‏خوانديم ، به فقرا كمك نمی‏كرديم « و كنا نخوض مع الخائضين »( 1 ) در هر چرندی هم‏ وارد می‏شديم ، هر جا كه حرف ضد دين می‏گفتند می‏رفتيم گوش می‏كرديم يا خودمان می‏گفتيم ، نتيجه‏اش اين است

پاورقی : 1 - سوره مدثر يات 42 تا . 45

100

از اينجا بفهميد چرا نماز در اسلام اينقدرمهم است ، چرا پيغمبر می‏گويد نماز عمود اين خيمه است ؟ چون اگر نماز باشد و به درستی اجرا بشود ، همه‏ چيز درست می‏شود
علی ( ع ) در آخرين وصايايش كه مكرر شنيده‏ايد و با جمله الله ، الله‏ شروع می‏شود ، همان وصايايی كه وقتی تمام شد ، چند لحظه بيشتر طول نكشيد كه جان به جان آفرين تسليم كرد ، راجع به نماز فرمود : « الله الله‏ بالصلوش فانها عمود دينكم » ( 1 ) خدا را ، خدا را درباره نماز كه نماز استوانه خيمه دين شماست
در روز عاشورا شنيده‏ايد و می‏دانيد كه كشتارها اغلب بعدازظهر صورت‏ گرفت يعنی تا ظهر عاشورا غالب صحابه ابا عبدالله و تمام بنی هاشم و خود اباعبدالله كه بعد از همه شهيد شدند ، زنده بودند . فقط در حدود سی نفر از اصحاب ابا عبدالله در يك جريان تير اندازی كه به وسيله دشمن انجام‏ شد ، قبل از ظهر بخاك افتادند وشهيد شدند والا باقی ديگر تا ظهر عاشورا را در قيد حيات بودند
مردی ازاصحاب ابا عبدالله يكوقت متوجه شد كه الان اول ظهر است ، آمد عرض كرد يا ابا عبدالله ! وقت نماز است ، و ما دلمان می‏خواهد برای‏ آخرين بار نماز جماعتی با شما بخوانيم . ابا عبدالله نگاهی كرد ، تصديق‏ كرد كه وقت نماز است . می‏گويند اين جمله را فرمود : « ذكرت الصلوش يا : ذكرت الصلوش » اگر " ذكرت " باشد ، يعنی نماز بيادت افتاد . اگر " ذكرت " باشد يعنی نماز را بياد ما آوری . « ذكرت الصلوش جعلك الله‏ من المصلين » نماز را ياد كردی ، خدا تو را از نماز گزاران قرار بدهد .

پاورقی : 1 - نهج البلاغه فيض الاسلام ، نامه 47 ص . 978

101

مردی كه سر بر كف دست گذاشته است ، يك چنين‏ مجاهدی را امام دعا می‏كند كه خدا تو را از نمازگزاران قرار بدهد . ببنيد نمازگزار واقعی چه مقامی دارد ! فرمود : بله نماز می‏خوانيم . همانجا در ميدان جنگ نماز خواندند ، نمازی كه در اصطلاح فقه اسلامی " نماز خوف " ناميده می‏شود . نماز خوف مثل نماز مسافر دو ركعت است نه چهار ركعت ، يعنی انسان اگر در وطن هم باشد باز بايد دو ركعت بخواند ، برای اينكه‏ مجال نيست ، در آنجا بايد مخفف خواند . چون اگر همه به نماز بايستند وضع دفاعيشان بهم می‏خورد ، سربازان موظف هستند در حال نماز نيمی در مقابل دشمن بايستند ونيمی به امام جماعت اقتدا كنند . امام جماعت يك‏ ركعت راكه خواند صبر می‏كند تاآنها ركعت ديگرشان را بخوانند . بعد آنها می‏روند پست را از رفقای خودشان می‏گيرند در حالی كه امام همينطور منتظر نشسته يا ايستاده است . سربازان ديگر می‏آيند ونماز خودشان را با ركعت‏ دوم امام می‏خوانند
ابا عبدالله چنين نماز خوفی خواند ولی وضع ابا عبدالله يك وضع خاصی‏ بود زيرا چندان از دشمن دور نبودند . لهذا آن عده‏ای كه می‏خواستند دفاع‏ كنند نزديك ابا عبدالله ايستاده بودند و دشمن بی حيايی بی شرم حتی در اين لحظه هم آنها راحت نگذاشت . در حالی كه اباعبدالله مشغول نماز بود ، دشمن شروع به تير اندازی كرد ، دو نوع تير اندازی ، هم تير زبان كه يكی‏ فرياد كرد : حسين ! نماز نخوان ، نماز تو فايده‏ای ندارد ، تو بر پيشوای‏ زمان خودت يزيد ، ياغی هستی ، لذا نماز تو قبول نيست ! و هم تيرهائی كه‏ از كمانهای معموليشان پرتاب می‏كردند .

102

يكی دو نفر از صحابه ابا عبدالله كه خودشان رابرای‏ ايشان سپر قرار داده بودند ، روی خاك افتادند . يكی از آنها سعيد بن‏ عبدالله حنفی به حالی افتاد كه وقتی نماز ابا عبدالله تمام شد ، ديگر نزديك جان دادنش بود . آقا خودشان را به بالين او رساندند . وقتی به‏ بالين او رسيدند ، او جمله عجيبی گفت عرض كرد : " يا ابا عبدالله ! اوفيت ؟ " آيا من حق وفا را بجا آوردم ؟ مثل اينكه هنوز هم فكر می‏كرد كه حق حسين آنقدر بزرگ و بالاست كه اين مقدار فداكاری هم شايد كافی‏ نباشد . اين بود نماز ابا عبدالله در صحرای كربلا
ابا عبدالله در اين نماز تكبير گفت ، ذكر گفت ، « سبحان الله » گفت‏ ، « بحول الله و قوته اقوم واقعد » گفت ، ركوع و سجود كرد ، دو سه ساعت‏ بعد از اين نماز برای حسين ( ع ) نماز ديگری پيش آمد ، ركوع ديگری پيش‏ آمد ، سجود ديگری پيش آمدآبشكل ديگری ذكر گفت . اما ركوع ابا عبدالله‏ آن وقتی بود كه تيری به سينه مقدس وارد شد و ابا عبدالله مجبور شد تير را از پشت سر بيرون بياورد . آيا می‏دانيد سجود ابا عبدالله به چه شكلی‏ بود ؟ سجود بر پيشانی نشد چون ابا عبدالله قهرا ازروی اسب بر زمين افتاد . طرف راست صورتش را روی خاكهای گرم كربلا گذاشت . ذكر ابا عبدالله‏ اين بود : « بسم الله و بالله و علی ملة رسول الله »
و لا حول و لا قوش الا بالله العلی العظيم و صلی الله علی محمد و آله‏ الطاهرين
بسمك العظيم الاعظم . .

103

خدايا ! عاقبت امر همه ما را ختم به خير بفرما ، توفيق عبادت‏ و عبوديت و بندگی خودت را به همه ما كرامت كن
خدايا ! ما را از نمازگزاران واقعی قرار بده ، نيتهای همه ما را خالص‏ بگردان ، ما را از شر شياطين جن و انس محفوظ بدار
خدايا ! اموات همه ما را ببخش و بيامرز
رحم الله من قرأ الفاتحة مع الصلوات

104