ناز پروردگی

به هر نسبت كه مواجهه با شدايد مربی و مكمل و صيقل ده و جلابخش و كيميا اثر است ، پرهيز كردن اثر مخالف دارد . لهذا دانشمندان گفته‏اند بزرگترين دشمنيهايی كه درباره اطفال و كودكان می‏شود همانهاست كه پدران و مادران نادان به عنوان محبت و از روی كمال علاقه انجام می‏دهند ، يعنی‏ نوازشهای بی حساب ، مانع شدن از برخورد با سختی ، ناز پرورده كردن آنها . اينهاست كه طفل را بيچاره و ناتوان بار می‏آورد ، او را در صحنه زندگی‏ خلع سلاح می‏كند ، كاری می‏كند كه كوچكترين ناملايمی آنها را از پا در آورد و كمترين تغيير وضعی سبب نابودی آنها گردد . او را مثل كسی بار می‏آورند كه‏ هرگز در همه عمر به داخل آب نرفته و شناوری نكرده و نياموخته است و يكمرتبه مواجه شود با دريا و بخواهد در آن شناوری كند . كسی كه شناوری‏ هيچ نمی‏داند اولين باری كه به آب بيفتد غرق می‏شود . شناوری هم چيزی‏ نيست كه با غير عمل ، با درس و كتاب و گوشه اطاق بتوان ياد گرفت ، هنر است ، فن عملی است ، بايد رفت ميان آب و در همانجا ضمن عمل و تلاش و زير آب رفتن و بالا آمدن تدريجا آن را آموخت
در يكی از احاديثی كه در ابتدای سخن خواندم اين تعبير بود " « إن‏ الله‏إذا أحب عبدا غته بالبلاء غتا » " ( 1 ) " غت " به معنی غمس و فرو بردن در آب است ، يعنی خداوند وقتی كه كسی را دوست بدارد او رادر شدايد فرو می‏برد ، به ميان شدايد می‏اندازد .

پاورقی : . 1 كافی ، ج 2 ، ص . 253

211

چرا ؟ برای اينكه راه‏ بيرون شدن از شدايد ، راه شناوری در دريای گرفتاری را ياد بگيرد . جز اين‏ راهی نيست ، لطف و محبت خداست كه با مواجه ساختن بنده با مشكلات ، وسيله آموختن فن شناوری در دريای حوادث و سالم بيرون آمدن از ميان آنها را فراهم می‏كند . پس قطعا اين علامت لطف و محبت است
درباره بعضی از پرندگان می‏نويسند وقتی كه جوجه آنها پر در می‏آورد برای‏ اينكه حيوان به جوجه خود فن پرواز را ياد بدهد او را با خود از آشيانه‏ بيرون می‏آورد و در فضا بالا می‏برد و آنگاه او را رها می‏سازد . جوجه مدتی‏ تلاش می‏كند و پرپر می‏زند تا خسته می‏شود . همينكه در اثر خستگی می‏خواهد به‏ زمين بيفتد مادرش او را روی بال خود می‏گيرد و پس از لحظه‏ای دو مرتبه او را از اوج بلندی رها می‏كند . باز مدتی اين حيوان تلاش می‏كند ، پايين و بالا می‏رود و خود را خسته می‏كند . همينكه كاملا خسته شد ما در دو مرتبه او را می‏گيرد و روی بال می‏نشاند و به همين ترتيب چند بار عمل می‏كند تا فرزندش عملا بر پرواز كردن مسلط گردد
اين اصل طبيعی فطری بايد در تربيت فرزند آدم مورد استفاده قرار بگيرد ، طفل از اول بايد با كار و زحمت و سختی و شدت آشنا باشد . اما اشرف‏ مخلوقات غالبا بر خلاف اين عمل می‏كند ، طبقه متمكن به خيال اينكه كار فقط به خاطر فقر است از كار و زحمت پرهيز می‏كنند و فرزند خود را يك‏ بيچاره مفلوك ضعيف بار می‏آورند
ژان ژاك روسو در كتاب اميل درباره اين گونه تربيتها می‏گويد : " اگر مردم تا آخر عمر در كشوری كه متولد شده بودند

212

می ماندند ، اگر تمام سال يك فصل بيش نداشت ، اگر افراد نمی توانستند هيچ وقت سرنوشت خود را تغيير دهند ، اين گونه تربيتها از بعضی جهتها خوب بود ، اما اگر تغيير سريع اوضاع بشر را در نظر بگيريم بايد اقرار كنيم كه هيچ روشی بی معنی‏تر و غلط تر از اين نيست كه كودك را با اين‏ فرض پرورش دهيم كه هرگز نبايد از اطاق خارج شود و هميشه بايد نوكر و كلفت دور او را بگيرند و اگر آن بدبخت فقط يك قدم بر روی زمين بگذارد و اگر يك پله پايين بيايد ، نيست خواهد شد "
و هم او می‏گويد : " اگر جسم زياد در آسايش باشد ، روح فاسد می‏شود . كسی كه درد و رنج‏ را نشناسد ، نه لذت شفقت را می‏شناسد و نه حلاوت ترحم را . چنين كسی‏ قلبش از هيچ چيز متأثر نخواهد شد و بدين سبب قابل معاشرت نبوده مانند ديوی خواهد بود در ميان آدميان "

فلسفه تكاليف دشوار

عبادتها و تمرينهای مكرر كه در دين مقدس اسلام دستور رسيده نوعی ورزش‏ روحی است ، نوعی ابتلا و تحمل شدايد است . بعضی از آن عبادتها واقعا سخت است
جهاد يكی از آن عبادتهاست ، بديهی است با نازپروردگی و آسايش سازگار نيست . از پيغمبر ( ص ) نقل شده كه " « من لم يغز و لم يحدث نفسه‏ بغزو مات علی شعبة من النفاق » " ( 1 ) ( كسی كه برای دين سربازی نكرده‏ باشد ، يا در قلب خود آرزوی اين كار را نداشته باشد ،

پاورقی : . 1 سنن نسائی ، ج 6 ، ص 8 ، با اندكی پس و پيش
با نوعی از نفاق خواهد مرد ) .

213

برخی از پرده‏ها و كدورتهاست كه فقط جهاد و تصادمها و اصطكاكهای آنطوری ، آنها را از بين می‏برد . بعضی از اخلاق‏ عالی جز در ميدان نبرد پديد نمی آيد . شجاعت و دلاوری با خواندن كتاب و خلوت نشينی و گوشه گيری پيدا نمی شود
حج كه يكی ديگر از عبادات است و بر هر مستطيعی لازم است كه لااقل در عمر يك بار اين وظيفه اجتماعی و عبادی را انجام دهد ، خالی از مشقت و دشواری نيست . علی ( ع ) درباره كعبه می‏فرمايد : خداوند خانه‏ای را كه‏ بايد مردم گرد آن طواف كنند در يكی از ناهموارترين و نامعمورترين‏ نقطه‏های زمين قرار داد و اگر می‏خواست ، می‏توانست در يكی از نقاط پر باغ‏ و درخت و پر ميوه و گردشگاههای درجه اول جهان قرار دهد ، اما آن وقت‏ ديگر امتحان و آزمايش و تحمل مشقت در كار نبود ، مردم برای تنزه هم‏ می‏آمدند و منظور مقدسی كه هست حاصل نمی شد . می‏فرمايد
" « و لكن الله يختبر عباده بأنواع الشدائد ، و يتعبدهم بأنواع‏ المجاهد ، و يبتليهم بضروب المكاره‏إخراجا للتكبر من قلوبهم وإسكانا للتذلل فی نفوسهم ، و ليجعل ذلك أبوابا فتحاإلی فضله ، و أسبابا ذللا لعفوه » " ( 1 ) خداوند همواره بندگان خود را به انواع شدايد مواجه می‏كند و اقسام‏ كوششها و مجاهدتها جلوی پای آنها می‏گذارد . تكاليفی گوناگون بر خلاف طبع‏ آسايش طلب آنها بر آنها مقرر می‏دارد تا غرور و تكبر از دلشان بيرون رود و نفوسشان عادت می‏دارد تا غرور و تكبر بيرون رود و نفوسشان عادت‏

پاورقی : . 1 نهج البلاغه ، خطبه . 234

214

كند به عبوديت خدا ، و اين وسيله‏ای است برای اينكه درهای فضل و رحمت و عنايت پروردگار به روی آنها گشوده شود

عسر و حرج

در آخر سخن به طور اشاره يك نكته را يادآوری می‏كنم : ممكن است بگوييد پس با اين حرفها تكليف آن مطلب ديگر چه می‏شود كه‏ می‏گويند در اسلام عسر و حرج نيست ، كلفت و مشقت نيست ؟ اينها دو مطلب است : درست است كه مقررات دين مقدس اسلام مبنی بر كلفت نيست ، مبنی بر حرج نيست " « ما جعل عليكم فی الدين من حرج »" ( 1 ) ، به طوری نيست كه عمل به آن مقررات پای بند بشر و مزاحم او باشد ، اما اين دليل اين نيست كه اسلام اساس تربيت خود را بر نازپروری و ضعيف پروری نهاده است . نازپروری و در نتيجه ضعيف پروری يك مطلب‏ است ، كلفت نبودن و حرج نبودن و مزاحم نبودن و دست و پاگير نبودن‏ تكاليف اسلامی مطلب ديگری است

پاورقی : . 1 حج ، . 78

215

10 فوائد و آثار ايمان

اين سخنرانی در 13 جمادی الاولی 82 ايراد شده است

217

ناصر خسرو می‏گويد :

زدنيا روی زی دين كردم ايراك

مرا بی دين جهان چه بود و زندان

مرا پورا زدين ملكی است در دل

كه آن هرگز نخواهد گشت ويران

در باب ايمان دو جهت غالبا مورد توجه است : يكی اينكه ايمان و عقيده‏ دينی از چه ناشی می‏شود و چه عاملی سبب شده و می‏شود كه بشر به سوی دين و ايمان سوق داده می‏شود ؟ آيا آن عامل داخلی است يا خارجی ؟ يعنی آيا از فطرت ذاتی بشر سرچشمه می‏گيرد يا آنكه پاره‏ای عوامل خارجی بشر را به اين‏ طرف سوق می‏دهند ؟ به عبارت ديگر ، ريشه و اصل و مبنای حس دينی چيست و اين حس چقدر محتوی حقيقت است ؟ جهت دوم ، آثار و فوايد دين و ايمان‏ است . هر كدام از اينها بحث جالب و قابل توجهی است

218

سرمايه يا سربار ؟

بحث امروز ما در اطراف اين است كه ايمان و اعتقاد مذهبی چه اثری‏ می‏تواند داشته باشد . يك نفر ممكن است واقعا مؤمن و معتقد باشد و هم‏ ممكن است بی ايمان و لامذهب باشد و در بی دينی بسر ببرد . جای اين است‏ كه بحث شود آيا ايمان و اعتقاد مذهبی يك سرمايه است برای بشر كه اگر آن را از دست داد يكی از سرمايه‏های زندگی و حيات را از دست داده ، يا اينكه يك قيد و سرباری است ، اگر آن را از دست داد در زندگی چيزی را نباخته ، بلكه باری را از دوش خود برداشته است ؟ تولستوی كه يكی از متفكرين و نويسندگان بزرگ قرن ما است و شهرت‏ جهانی دارد ، می‏گويد : " ايمان آن چيزی است كه آدمی با آن زندگی می‏كند . " مقصود او اين است كه ايمان بهترين سرمايه زندگی است ، اگر انسان‏ آن را از كف داد مهمترين سرمايه زندگی را از دست داده است
بسيار چيزها را بايد سرمايه زندگی شمرد . سلامت يك سرمايه زندگی است‏ ، امنيت همين طور ، ثروت همين طور ، علم و معرفت همين طور ، عدالت‏ اجتماعی همين طور ، داشتن همسر و فرزندان صالح همين طور ، داشتن دوستان‏ شايسته و صميمی همين طور ، تربيت عالی همين طور ، سلامت روح و روان همين‏ طور . همه اينها سرمايه‏های زندگی به شمار می‏روند . هر كدام از اينها كه‏ نباشد نقصی در سعادت و كمال انسان خواهد بود و انسان يكی از سرمايه‏ها را از كف داده است .

219

نبود هر كدام از اينها نوعی از بدبختی است
ايمان هم يكی از سرمايه‏ها بلكه بالاتر از همه آنهاست . قرآن كريم‏ می‏فرمايد : " « يا أيها الذين آمنوا هل أدلكم علی تجاره تنجيكم من عذاب أليم 0 تؤمنون بالله و رسوله »" ( 1 ) ( آيا شما را به يك تجارت و بازرگانی كه شما را از شكنجه‏های دردناك‏ نجات می‏دهد راهنمايی كنم ؟ آن اين است كه به خدا و پيغمبر او ايمان‏ بياوريد )
چنانكه می‏بينيم قرآن كريم از ايمان به خدا و پيغمبر به عنوان تجارت و سرمايه ياد كرده است
اين مطلب مقدمتا بايد گفته شود كه بشر مطلقا محسوسات و ماديات را قبل از امور معنوی می‏شناسد ، سرش هم واضح است . مثلا ثروت يك سرمايه‏ زندگی است ، هر كسی زود آن را می‏شناسد و به ارزش آن پی می‏برد ، بلكه‏ احيانا بيشتر از مقدار لازم برای آن ارزش قائل می‏شود ، حرص و طمع زياد پيدا می‏كند و در نتيجه ، هم برای خودش و هم برای اجتماع موجب دردسر می‏شود
از طرف ديگر ، اخلاق خوش و تربيت صحيح و تأدب به آداب خوب هم يك‏ سرمايه ديگر است برای زندگی و باعث پيشرفت و ترقی و كمال و سعادت‏ است ، بلكه به درجاتی اثرش از ثروت بالاتر است ، اما بشر دير آن را می‏شناسد و دير به ارزشش پی می‏برد .

پاورقی : . 1 صف ، 10 - . 11

220

آدمی يا بايد طبعا خيلی هوشمند و زيرك و نكته سنج باشد كه ارزش و اهميت اخلاق خوب و تربيت عالی را درك كند ، و يا بايد به‏ او تعليم داده باشند و از زبان معلم و يا بزرگان بشر شنيده باشد ، مثل‏ اينكه علی ( ع ) می‏فرمايد : " « حسن الخلق خير رفيق » " ( 1 ) يا می‏فرمايد : " « رب عزيز اذله خلقه ، و رب ذليل اعزه خلقه » " ( 2 ) ، بر خلاف ثروت كه در كودكی ارزشش روشن می‏شود
ايمان هم عينا همين طور است . چه بسيار اشخاصی كه از اين موهبت عظمی‏ بهره‏مندند و در سايه آن به خوشی و رضايت زندگی می‏كنند ، سلامتی جسم و جان‏ و طول عمرشان مديون همان ايمانی است كه در دل آنهاست ، اما خودشان به‏ اين مطلب توجه ندارند . بسياری هم بر عكس اين هستند و عمری در رنج و ترديد و خود خوری و ترس و دلهره بسر می‏برند ، سلامت جسم و جان خود را از كف داده ، زود پير و شكسته می‏شوند و خودشان نمی‏توانند بفهمند علت اصلی‏ همه اينها اين بود كه يك سرمايه بزرگی از سرمايه‏های زندگی را از كف‏ دادند . اين مطلب از راه توجه به آثار ايمان بايد رسيدگی شود

پشتوانه اخلاق

اولين اثر ايمان اين است كه پشتوانه اخلاق است . يعنی اخلاق كه خود يك‏ سرمايه بزرگ زندگی است بدون ايمان اساس و پايه درستی ندارد . زير بنای‏ همه اصول اخلاقی و منطق همه آنها بلكه سر سلسله همه معنويات ، ايمان‏ مذهبی يعنی ايمان و اعتقاد به

پاورقی : . 1 اخلاق نيكو بهترين يار است . ( بحار اعنوار ، ج 71 ، ص 396 )
. 2 چه بسا عزيزی كه اخلاق بدش او را خوار كرده و چه بسا ذليلی كه اخلاق‏ پسنديده‏اش وی را عزيز نموده . ( بحار اعنوار ، ج 71 ، ص 396 )

221

خداست . كرامت ، شرافت ، تقوا ، عفت ، امانت ، راستی ، درستكاری ، فداكاری ، احسان ، صلح و سلم بودن با خلق خدا ، طرفداری از عدالت ، از حقوق بشر ، و بالاخره همه اموری كه فضيلت بشری ناميده می‏شود و همه افراد و ملتها آنها را تقديس می‏كنند و آنهايی هم كه ندارند تظاهر به داشتن‏ آنها می‏كنند مبتنی بر اصل ايمان است ، زيرا تمام آنها مغاير با اصل‏ منفعت پرستی است و التزام به هر يك از اينها مستلزم تحمل يك نوع‏ محروميت مادی است . آدمی بايد دليلی داشته باشد كه رضايت به يك‏ محروميت بدهد ، آنگاه رضايت می‏دهد كه محروميت را محروميت نداند ، اين‏ جهت آنگاه ميسر است كه به ارزش معنويت پی برده و لذت آن را چشيده‏ باشد . زير بنای هر انديشه معنوی ، ايمان به خداست . حداقل اثر ايمان به‏ خدای عادل حكيم اين است كه يك مؤمن عادی مطمئن می‏شود كه كار خوب و صفت خوب در نزد خدا از بين نمی رود " « إن الله لا يضيع أجر المحسنين " ( 1 ) و هر محروميتی از اين قبيل نوعی باز يافت است
بشر واقعا دو راه بيشتر ندارد : يا بايد خودپرست و منفعت پرست باشد و به هيچ محروميتی تسليم نشود ، و يا بايد خداپرست باشد و محروميتهايی‏ را كه به عنوان اخلاق متحمل می‏شود محروميت نشمارد و لا اقل جبران شده‏ بداند . انسانيت و گذشت و احسان اگر بر پايه تقوای الهی و طلب رضای‏ الهی نباشد بر پرتگاه خطرناكی است
" « أفمن أسس بنيانه علی تقوی من الله و رضوان خير ام من »

پاورقی : . 1 [ خداوند پاداش نيكوكاران را ضايع نمی كند ] ( توبه ، 120 )

222

« اسس بنيانه علی شفا جرف هار »" ( 1 )
يعنی آيا آن كس بهتر است كه بنای كار خود را بر تقوا و رضای خدا قرار داد يا آن كس كه بنای كار خود را بر لب پرتگاهی قرار داده كه زير آن‏ خالی است و مشرف به سقوط است ؟ كسی كه تكيه گاه اخلاق و شخصيتش غير خدا باشد ، مانند اين است كه بر پرتگاه مشرف به سقوطی گام بر می‏دارد و هر لحظه احتمال سقوط دارد
" « مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء كمثل العنكبوت اتخذت بيتا وإن أوهن البيوت لبيت العنكبوت »" ( 2 )
يعنی مثل آنان كه دوستان و سرپرستانی غير خدا انتخاب كرده و به آنها اتكا كرده‏اند مثل عنكبوت و خانه عنكبوت است . سست‏ترين خانه‏ها خانه‏ عنكبوت است . اين آيه ناظر به اين است كه غير خدا را نمی توان تكيه‏ گاه عمل قرار داد . غير خدا تكيه گاه قرار می‏گيرد اما سست و بی پايه‏ است . با تقليد و تلقين و ايجاد عادت ، قسرا و موقتا ، می‏توان افرادی‏ فداكار و با گذشت تربيت كرد ، اما اين نوعی اغفال و قسر است . همه را برای هميشه از راه نادرست نمی توان برد . حكما گفته‏اند : " القسر لا يدوم " ( 3 ) . همان طوری كه خداوند سر سلسله موجودات است و همه‏ موجودات قائم و متكی به ذات او هستند ، معرفت و ايمان به خدا هم‏ سرسلسله همه معنويات و فضايل اخلاقی ومعنوی است .

پاورقی : . 1 توبه ، . 109 . 2 عنكبوت ، . 41 . 3 كار مخالف طبيعت ، دوام نخواهد داشت

223

معنويات منهای خداشناسی مانند اسكناس منتشر بدون پشتوانه‏ است ، يعنی اعتبار ندارد ، كاغذ بی اعتباری بيش نيست
در آيه كريمه قرآن می‏فرمايد :
" « ضرب الله مثلا كلمة طيبة كشجره طيبة أصلها ثابت و فرعها فی‏ السماء ، تؤتی اكلها كل حين باذن ربها و يضرب الله اعمثال للناس لعلهم‏ يتذكرون »"
( خداوند سخن پاك ( عقيده پاك ) را به درخت سالم و بی عيب مثل‏ می‏زند كه ريشه‏اش در زمين محكم جا گرفته و شاخه‏اش سر به آسمان كشيده‏ است ، همه وقت ميوه می‏دهد به اذن پروردگار . خداوند برای مردم مثلها می‏آورد ، باشد كه تنبه پيدا كنند )
اين مثل برای اين است كه درخت انسانيت اگر بخواهد به راستی بارور و ميوه ده باشد بايد ريشه توحيدی و ايمانی داشته باشد
بعد مثالی ديگر ذكر می‏كند ، می‏فرمايد : "« و مثل كلمة خبيثة كشجره خبيثة اجتثت من فوق اعرض ما لها من قرار " مثل سخن ناپاك ( عقيده باطل و بی‏پايه ) مثل درخت بدی است كه ريشه‏اش‏ از زمين جدا شده و قرار و ثباتی ندارد
آنگاه می‏فرمايد : " « يثبت الله الدين آمنوا بالقول الثابت فی الحيوه الدنيا و فی‏ اعخره »" ( 1 )

پاورقی : . 1 ابراهيم ، 24 - . 27

224

( خداوند اهل ايمان را بر سخن حق و درست برای هميشه ثابت و پا برجا و تزلزل ناپذير نگه می‏دارد در دنيا و آخرت )
ايضا راجع به بی ايمانی می‏گويد : " « أرأيت الذی يكذب بالدين 0 فذلك الذی يدع اليتيم 0 و لا يحض علی‏ طعام المسكين »" ( 1 ) ( آيا ديدی آن كس را كه دين را دروغ می‏داند ؟ او همان كس است كه با بيرحمی يتيم را از خود طرد می‏كند )
عنايتی ندارد به اينكه فقرا سير بشوند ، ديگران را به سير كردن گرسنگان‏ و بينوايان وادار نمی كند . می‏خواهد بفرمايد آن كه پشت به دين كرده به‏ همه فضيلتها پشت كرده است ، آن كه عاطفه دينی و ايمانی را كه مبنا و اساس و پشتوانه و منطق انسانيت است از دست داده ، انسانيت و عواطف‏ انسانی را از دست داده است
امور معنوی مطلقا مستلزم تحمل يك نوع محروميت مادی است . تا يك‏ مبنا و اساس درستی در كار نباشد بشر بی جهت تحمل محروميت نمی كند
طبيعی‏ترين محصول افكار مادی ، اخلاق مادی يعنی اخلاق مبتنی بر خود پرستی و منفعت پرستی است
اين فرمان كه : " « كونوا قوامين بالقسط شهداء لله و لو علی أنفسكم أو الوالدين و اعقربين »" ( 2 )

پاورقی : . 1 ماعون ، 1 - . 3 . 2 نساء ، . 135

225

( عدالت را جدا به پا نگه داريد ، گواهی را به خاطر خدا بدهيد نه به‏ ملاحظات ديگر هرچند عليه پدر و مادر يا خويشاوندان شما باشد )
يا اينكه : " « كونوا قوامين لله شهداء بالقسط و لايجرمنكم شنان قوم علی ألا تعدلوا اعدلوا هو أقرب للتقوی »" ( 1 )
( بسيار برای خدا قيام كنيد ، به عدالت ادای شهادت كنيد . مبادا دشمنی قومی با شما ( ولو دشمنی دينی ) سبب گردد كه از حق و عدالت‏ منحرف شويد. به هر حال ، عدالت كنيد كه عدالت به تقوا نزديكتر است )
اينها فرمانهايی است كه فقط دين صلاحيت دارد بدهد و از طرف دين هم‏ بوده كه پذيرفته و عمل شده است
پس معلوم می‏شود كه اخلاق ، عدالت اجتماعی ، امنيت اجتماعی ، انسانيت‏ ، همه سرمايه‏هايی هستند كه به دست آوردن و حفظ اينها سرمايه ديگری لازم‏ دارد كه نامش ايمان است
أميرالمؤمنين صلوات الله عليه می‏فرمايد : " « من استحكمت لی فيه خصلة من خصال الخير ، احتملته عليها ، و اغتفرت فقد ماسواها ، و لا أغتفر فقد عقل و لا دين ، لان مفارقة الدين‏ مفارقة اعمن ، فلا يتهنا بحياه مع مخافة ، و فقد العقل فقد الحياه ، و لا يقاس‏إلا باعموات » " ( 2 )
اگر كسی يك خصلت از خصال خير در او باشد ، كافی است كه ساير صفات و خصلتهای او را تحمل كنم و ببخشم مگر دو

پاورقی : . 1 مائده ، . 8 . 2 كافی ، ج 1 ، ص . 27

226

چيز را : يكی بی عقلی و يكی بی ايمانی . آنجا كه دين و ايمان نيست‏ امنيت نيست ، به آدم بی ايمان در هيچ چيز نمی شود اعتماد و اطمينان كرد . آنجا كه امنيت و اعتماد و اطمينان نيست زندگی گوارا نيست ، دائما نگرانی است ، خوف است ، اضطراب و دلهره است ، آدمی هميشه بايد مواظب خود باشد كه از ناحيه همان دوستان خود خيانت نبيند . اما آنجا كه‏ عقل نيست حيات و زندگی نيست ، مردگی است ، بايد به حساب مردگان به‏ حساب آورد
به طور كلی ما در صفات اخلاقی آن اندازه تقوا و عفت و امانت می‏خواهيم‏ كه حتی در نهانخانه‏ها و سر السرهم حافظ بشر باشد ، عدالت به زير دستان‏ حتی در حال قدرت و توانايی می‏خواهيم ، شجاعت و شهامت در مقابل زور می‏خواهيم ، استقامت و پايداری می‏خواهيم ، قطع اعتماد به غير و تكيه به‏ خود و باطن ذات خود می‏خواهيم ، صفا و صميميت و محبت می‏خواهيم . همه‏ اينها يا فقط در پرتو ايمان دينی پيدا می‏شود

سلامت جسم و جان

اثر ديگر ايمان ، سلامت جسم و جان است
علی ( ع ) درباره تقوا می‏فرمايد : " « دواء داء قلوبكم و شفاء مرض أجسادكم » " ( 1 )
دوای بيماری روحی و شفای امراض جسمانی شماست
البته معلوم است كه ايمان گرد و قرص و كپسول نيست .

پاورقی : . 1 نهج البلاغه ، خطبه . 189

227

اثرش در سلامت‏ جسم و جان وقتی فهميده می‏شود كه انسان بداند كه آدم با ايمان ، روحی‏ مطمئن‏تر و اعصابی آرام‏تر و قلبی سالم‏تر دارد ، دائما در فكر نيست كجا را ببرد و كجا را بخورد ، اگر ديگران به نوايی رسيدند از حسادت آتش‏ نمی‏گيرد و حرص و بخل و طمع آتش به جانش نمی افكند ، ناراحتيهای عصبی‏ او را به زخم معده و زخم روده مبتلا نمی سازد ، افراط در شهوت او را ضعيف و ناتوان نمی‏كند ، عمرش طولانی‏تر می‏شود
سلامت تن و سلامت روح بستگی زيادی دارد به ايمان . موضوع افزايش‏ بيماران روانی كه بيمارستانها را پر كرده‏اند و دائما رو به افزايش است‏ يكی از مسائل اجتماعی روز به شمار می‏رود . آمار نشان می‏دهد كه اين‏ بيماريها همه يا بيشتر آنها در ميان طبقه‏ای است كه از موهبت ايمان به‏ خدا و اعتقاد خالص به مبدأ متعال بی بهره‏اند . منشأ اين بيماريهای روانی‏ احساس محروميتها و مغبونيتهای اجتماعی است ، ايمان حكم داروی پيشگيری‏ را دارد . البته مقصود اين نيست كه لازمه ايمان اين است كه بايد به همه‏ محروميتها تن داد و تسليم شد ، مقصود اين است كه با وجود ايمان ، محروميتها انسان را از پا در نمی‏آورد ، تعادل او را محفوظ نگه می‏دارد

انطباق با محيط

اثر ديگر ايمان ، ايجاد تعادل و هماهنگی بين فرد و جامعه است . اصلی‏ در زيست شناسی است كه می‏گويد شرط ادامه حيات

228

يك موجود زنده اين است كه محيط و شرايط محيط زندگی با وضع خاص‏ ساختمانی آن موجود زنده سازگار و منطبق باشد ، اما اگر مخالف بود ، در اين صورت ، اگر آن موجود زنده توانست در خود تغييراتی ايجاد كند يعنی‏ اگر تدريجا تغييراتی مناسب با محيط در آن موجود زنده به وجود آمد و بين‏ او و محيط سازگاری و انطباق پيدا شد آن موجود می‏تواند به حيات خود ادامه‏ دهد . اما اگر چنين تغييرات مناسبی در او پيدا نشد و بين او و محيط سازگاری و انطباق به عمل نيامد ، آن موجود محكوم به فناست ، زيرا او جزء است و عوامل و اوضاع محيط كل ، او محاط است و آنها محيط ، جزء تابع كل‏ و محاط تابع محيط است
بشر از لحاظ محيط طبيعی ، يعنی نقطه طبيعی زندگی همين طور است : اگر در محيط غير متناسبی قرار بگيرد ، از طرفی جهازات داخلی بدنش به طور خودكار به فعاليت می‏افتند تا او را با محيط مناسب و موافق و سازگار كنند ، و از طرف ديگر او خودش سعی می‏كند با قوه ابتكار خود با عوامل‏ محيط و طبيعت مبارزه كند و آنها را با خود منطبق كند
انسان علاوه بر محيط طبيعی ، محيط اجتماعی هم دارد ، بايد با اين محيط نيز منطبق باشد . عوامل اجتماعی عبارت است از ساير افراد با صفات و حالاتی كه دارند و اعمالی كه از آنها سر می‏زند و قوانين و مقررات و عادات و آدابی كه بر آن اجتماع حكمفرماست . شرايط زندگی خصوصی انسان در محيط اجتماعی عبارت است از ميلها و آرزوها ، و احتياجات شخصی . ايندو بايد با يكديگر منطبق شوند ، انعطافی از اجتماع و انعطافی از فرد لازم‏ است .

229

انعطاف و انطباق اجتماع به اين است كه اجتماع عادل و حافظ منافع جمع باشد ، بر محور مصالح جمع بگردد ، نه بر محور منافع فرد
انطباق و انعطاف فرد عبارت است از رضا و تسليم به مصالح جمع و گذشت‏ از ميلها و هوسهای شخصی . در مرحله اول و بالطبع هيچ گونه انطباقی بين‏ فرد و اجتماع نيست ، زيرا اجتماع كه از افراد مختلف تشكيل شده و هر فردی از خود رأی و عقيده و ميلی دارد مخالف با ميل و عقيده و آرزوی فرد ديگر ، بين آنها تضاد و ناسازگاری است . بايد از دو طرف انعطافی پيدا شود تا انطباق به عمل آيد . انعطاف به اين است كه جامعه بر محور مصالح‏ جمع بگردد و فرد در ناحيه ميلها و آرزوهای خود رضايت بدهد به آرزوها و هدفهای اجتماعی . دين عامل اصلی اين تطابق است ، زيرا دين است كه به‏ جامعه عدالت می‏دهد و به فرد رضا و تسليم

مفهوم رضا و تسليم

اينجا تا نام رضايت برده شد ممكن است در ذهن بعضيها فورا اين مطلب‏ بيايد كه رضايت و قناعت افراد به آنچه جامعه به آنها داده خوب نيست ، موجب سكون و تمكين و بی تحركی می‏شود ، بر خلاف نارضايی كه عامل تحرك و جنبش است
عرض می‏كنم رضايت بر دو قسم است : يك نوع رضايت ، مطلوب است و آن‏ همين است كه فرد به سهم خود راضی باشد ، زيرا بالاخره هر فردی حق معين و سهم معينی دارد . هيچ كس نبايد فكر كند كه همه چيز بايد به شخص من تعلق‏ بگيرد ، بايد به حق خود راضی باشد " « و اجعلنی بقسمك راضيا قانعا » " ( 1 ) . قسم دوم رضايت دادن به

پاورقی : . 1 از فقرات دعای كميل ، و در آن : و تجعلنی » است

230

تجاوز و ظلم است . اينجاست كه عصيان و نارضايتی ، كمال است . از نظر دين رضايت در اين گونه موارد نه تنها مطلوب نيست بلكه گناه است

تسلط بر نفس

خاصيت ديگر ايمان تسلط كامل بر نفس است . نبايد چنين تصور كرد كه‏ مسأله تسلط بر نفس يك مفهوم مذهبی است و فرع بر مذهب است ، اگر مذهب نبود تسلط بر نفس هم لازم نيست . اين تصور باطل است . تسلط بر نفس مثل مفاهيم اخلاقی از قبيل استقامت و عدالت است كه فرضا كسی به‏ مذهب معتقد نباشد نمی تواند منكر آنها بشود . اينها فرع بر دين و مذهب‏ نمی‏باشند و مذهب اينها را به وجود نياورده ، بلكه مذهب اجرای اينها را بهتر تأمين كرده است
يكی از صحنه‏ها و ميدانهای نبرد در زندگی كه برای بشر فرض است تسلط خود را بر آنجا مستقر كند صحنه و ميدان وجود خودش است
يكی از دانشمندان و متفكرين مشهور جهان در عصر حاضر می‏گويد : انسان در برابر خود سه دشمن دارد و در سه جبهه مبارزه دارد : جبهه طبيعت ، جبهه‏ افراد ديگر ، جبهه داخلی و نفسانی . در قسمت اول تا حد زيادی پيروز شده‏ ، بر عوامل سرما و گرما و بيماريها و بلاها تا حدودی مسلط شده ، هر چند هنوز بلاهايی مثل زلزله و بيماريهايی مثل سرطان هست كه بشر نتوانسته بر آنها فائق آيد ، مبارزه با افراد ديگر نيز ادامه داشته و دارد ، از همه‏ بالاتر مبارزه با نفس است ، هر كس در داخل خود دچار يك كشمكش است

231

در حديث معروف رسول اكرم ( ص ) فرمود : " « مرحبا بقوم قضوا الجهاد اعصغر » " ( 1 ) از همين معنی حكايت می‏كند ، ولی چيزی كه قادر است‏ انسان را بر طبيعت خود مسلط كند و آن را رام كند ، دين و ايمان است
به قول مولوی در شرح همان حديث نبوی :

كشتن اين ، كار عقل و هوش نيست

شير باطن سخره خرگوش نيست

سعدی می‏گويد : بزرگی را پرسيدم از معنی اين حديث : " « أعدی عدوك‏ نفسك التی بين جنبيك » " ( 2 ) . گفت به حكم آنكه هر آن شخص را كه‏ با وی احسان كنی دوست گردد مگر نفس را كه هر چه مدارايش كنی مخالفت‏ ورزد

فرشته خوی شود آدمی به كم خوردن

اگر خورد چو بهائم بيفتد او چو جماد

مراد هر كه بر آری مطيع امر تو گشت خلاف نفس كه فرمان دهد چو يافت‏ مراد

علم و مهارت

البته يك مطلب ديگر هست كه بايد متوجه بود و آن اينكه درست است كه‏ ايمان بزرگترين سرمايه است ، اما استفاده از اين سرمايه نيز مانند همه‏ سرمايه‏های ديگر ، علم و مهارت لازم دارد

پاورقی : . 1 مرحبا به مردمی كه مبارزه و جهاد كوچك را انجام دادند و جهاد بزرگ به عهده آنها باقی است . ( كافی ، ج 5 ، ص 12 )
. 2 از همه دشمنانت خطرناكتر ، نفس خود است كه در ميان دو پهلويت‏ قرار گرفته است . ( محجة البيضاء ، ج 5 ، ص 6 ) .

232

احيانا ممكن است آن استفاده كاملی كه بايد بشود نشود ، يا خود انسان‏ نفهميده سوء استفاده كند ، يا يك كس ديگر از حس دينی بشر سوء استفاده‏ بكند . اين خود مطلبی است كه دامنه درازی دارد

233

11 نظر دين درباره دنيا

235

اين سخنرانی در 21 صفر 82 ايراد شده است
موضوع بحث ، دنيا از نظر دين است . البته ما تنها از نظر دين اسلام‏ بحث می كنيم ، مخصوصا نظر ما به منطقی است كه قرآن كريم در اين باب‏ پيش گرفته است . اين منطق لازم است روشن شود ، زيرا متداول‏ترين مطلبی‏ كه به عنوان موعظه و نصيحت از زبان دين گفته می‏شود همانهاست كه تحت‏ عنوان مذمت دنيا و بدی دنيا و توصيه ترك دنيا و رها كردن آن گفته می‏شود . هر كسی كه می‏خواهد واعظ بشود و مردم را موعظه كند ، اول مطلبی كه به‏ ذهنش می‏رسد اين است كه برود جمله‏هايی شعر يا نثر در مذمت دنيا و پيشنهاد ترك دنيا ياد بگيرد . به همين جهت به اندازه‏ای كه اين مطلب به‏ گوش مردم خورده هيچ مطلب ديگر به گوششان نخورده است
اين مطلب با تربيت و اخلاق مردم و نوع توجهی كه بايد به مسائل زندگی‏ داشته باشند مربوط است ، از اين نظر در درجه اول اهميت است . اگر به‏ طرز خوب و معقولی تفسير شود ، در تهذيب

236

اخلاق و عزت نفس و بلندی نظر و خوشبختی فردی و حسن روابط اجتماعی مردم‏ مؤثر است ، و اگر به طرز نامطلوبی تفسير شود ، موجب تخدير و بی حس‏ كردن اعصاب و بی قيد كردن آنها و سر منشأ همه نوع بدبختی و بيچارگيهای‏ فردی و اجتماعی خواهد شد

تفسير غلط از زهد و ترك دنيا

از قضا تدريجا جانب تفسير دوم چربيده ، مواعظ و نصايحی كه تدريجا به‏ شعر يا نثر در اين زمينه پيدا شده غالبا به شكل دوم است و اثر تخدير و بی حس كردن را دارد و اين دو علت دارد : يكی نفوذ برخی افكار و فلسفه‏هايی كه پيش از اسلام بوده و مبتنی است بر بدبينی به هستی و جهان و گردش روزگار ، و بر شريت آنچه در اين جهان است كه در اثر اختلاط ملتهای‏ اسلامی در ميان مسلمين شايع شده است ، ديگر حوادث تاريخی ناگوار و علل‏ اجتماعی خاصی كه در طول چهارده قرن در محيط اسلامی رخ داد و طبعا مولد بدبينی و بی علاقگی و شيوع فلسفه‏های مبنی بر بدبينی گرديده است
حالا مستقيما بايد ببينيم منطق قرآن در اين زمينه چيست . آيا می‏توان‏ همين فلسفه بدبينی را از قرآن استخراج كرد ، يا اينكه در قرآن چنين مطلبی‏ يافت نمی شود ؟

زهد در قرآن

در قرآن كريم در عين اينكه از دنيا به عنوان يك زندگانی

237

فانی كه قابل نيست انسان آن را منتهای آرزو و آخرين مقصد قرار دهد ياد شده : " « المال و البنون زينة الحيوه الدنيا و الباقيات الصالحات خير عند ربك ثوابا و خير أملا »" ( 1 )
( ثروت و فرزندان رونق همين زندگانی دنيا هستند ، و اما اعمال صالحی‏ كه باقی می‏ماند بهتر است از لحاظ پاداش پروردگار و از لحاظ اينكه انسان‏ به آنها دل ببندد ) قرآن با اينكه دنيا را به عنوان اينكه غايت آمال و منتهای آرزو باشد قابل و لايق برای بشر نمی‏داند ، در عين حال نمی‏گويد كه موجودات و مخلوقات از آسمان و زمين و كوه و دريا و صحرا و نبات و حيوان و انسان‏ با همه نظاماتی كه دارند و گردشها و حركتها كه می‏كنند زشت است ، غلط است ، باطل است ، بلكه برعكس ، اين نظام را نظام راستين و حق می‏داند و می‏گويد : " « و ما خلقنا السموات و اعرض و ما بينهما لاعبين »" ( 2 )
( ما آسمانها و زمين و آنچه ميان آنهاست به قصد بازی نيافريده‏ايم )
قرآن كريم به موجودات و مخلوقات عالم از جماد و نبات و حيوان قسم‏ می‏خورد : " « و الشمس و ضحيها 0 و القمرإذا تليها " ( 3 ) ، " و التين و الزيتون 0 »

پاورقی : . 1 كهف ، . 46 . 2 دخان ، . 38 . 3 شمس ، 1 - . 2

238

« و طور سينين 0 و هذا البلد اعمين " ( 1 ) ، " و العاديات ضبحا 0 فالموريات قدحا " ( 2 ) ، " و نفس و ما سواها 0 فألهمها فجورها و تقواها »" ( 3 )
قرآن می‏فرمايد : " « ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت 0 فارجع البصر هل تری من فطور " ( 4 )
اساسا بدبينی به خلقت و آفرينش و به گردش و نظام عالم با فلسفه اسلام‏ ، يعنی با هسته مركزی فلسفه اسلام كه توحيد است ، سازگار نيست . اين‏ گونه نظريه‏ها يا بايد بر ماترياليسم و ماديت و انكار مبدأ حق حكيم عادل‏ مبتنی باشد ، و يا براساس ثنويت و دوگانگی وجود و هستی ، همان طوری كه‏ در برخی فلسفه‏ها يا آيينها به دو اصل و دو مبدأ برای هستی معتقد شده‏اند : يكی را مبدأ خيرات و نيكيها و ديگری را مبدأ شرور و بديها دانسته‏اند
اما در دينی كه براساس توحيد و اعتقاد به خدای رحمان و رحيم و عليم و حكيم بنا شده جايی برای اين افكار باقی نمی ماند ، همان طوری كه در آيات‏ زيادی تصريح شده است
آنچه به عنوان فنا و زوال دنيا و تشبيه به گياهی كه در اثر باران از زمين سر می‏زند و بعد رشد می‏كند ، سپس زرد و خشك می‏شود و

پاورقی : . 1 تين ، 1 - . 3 . 2 عاديات ، 1 و . 2 . 3 شمس ، 7 و . 8 . 4 ملك ، . 3

239

تدريجا از بين می‏رود گفته شده ، در حقيقت برای بالا بردن ارزش انسان‏ است ، كه انسان نبايد غايت آمال و منتهای آرزوی خود را امور مادی و آنچه از شؤون امور مادی است قرار دهد ، ماديات دنيا ارزش اين را ندارد كه هدف اعلی باشد . اين جهت ربطی ندارد به اينكه ما دنيا را در ذات‏ خودش شر و زشت بدانيم
به همين جهت است كه هيچ كس از دانشمندان اسلامی ديده نشده كه آن‏ سلسله از آيات را به عنوان بدبينی به خلقت و گردش روزگار توجيه كرده‏ باشد

آيا علاقه به دنيا مذموم است ؟

تفسير و توجيهی كه از طرف بعضی برای آن آيات شده يكی اين است كه‏ گفته‏اند منظور اين آيات بدی خود دنيا نيست ، زيرا خود دنيا عبارت است‏ از همين اعيان و اشياء زمينی و آسمانی و هيچ يك از اينها بد نيست ، اينها همه آيات حكمت و قدرت پروردگارند و نمی‏توانند بد بوده باشند
آن چيزی كه بد و مذموم است محبت و علاقه به اين امور است . محبت دنيا و علاقه به دنيا بد است ، نه خود دنيا . همان طوری كه می‏دانيم در زمينه‏ مذمت و تقبيح محبت دنيا آنقدر به شعر و نثر گفته شده است كه از حد احصاء خارج است
اين تفسير خيلی شايع است . از غالب اشخاص كه شما بپرسيد معنی بدی‏ دنيا چيست ، خواهند گفت معنی‏اش اين است كه محبت دنيا بد است ، و الا خود دنيا كه بد نيست ، اگر بد بود خداوند خلق نمی‏كرد
اگر دقت بكنيم اين تفسير هر چند خيلی معروف و مشهور

240