فصل چهل و دوم: در بيان آنكه آيات صبر و مرابطه و عسر و يسر در شاءن ائمه و شيعيان ايشان است و آيات در اين باب بسيار است
اول: والعصر # ان الانسان لفى خسر يعنى: ((بحق عصر سوگند ياد مى كنم كه بدرستى كه انسان در زيانكارى است))؛ بعضى گفته اند: مراد به عصر، آخر روز است؛ و بعضى گفته اند: عصر حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) است،⁽¹⁸³⁵⁾ الا الذين آمنوا و عملوا الصالحات ((مگر آنها كه ايمان آوردند و كردند كارهاى شايسته)) و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر⁽¹⁸³⁶⁾ ((وصيت نمودند يكديگر را به حق، و وصيت كردند يكديگر را به صبر.))
على بن ابراهيم روايت كرده است كه: حضرت صادق (عليه السلام) اين سوره را چنين خواندند: والعصر الانسان لفى خسر و انه فيه الى آخر الدهر الا الذين آمنوا و عملوا الصالحات و ائتمروا بالتقوى و ائتمروا بالصبر يعنى: بحق عصر كه آدمى هر آينه در زيانكارى است و بدرستى كه در آن زيانكارى هست تا آخر عمر مگر آنها كه ايمان آوردند و اعمال شايسته كردند و قبول امر نمودند به پرهيزكارى را و قبول امر كردند به صبر و شكيبائى را.))⁽¹⁸³⁷⁾
و در احتجاج از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) در خطبه غدير فرمود كه: بخدا سوگند كه سوره والعصر در شاءن اميرالمؤمنين (عليه السلام) نازل شد.⁽¹⁸³⁸⁾
و در اكمال الدين روايت كرده است از حضرت صادق (عليه السلام) كه: مراد به عصر، عصر خروج حضرت قائم (عليه السلام) است، ان الانسان لفى خسر مراد، دشمنان ماست كه در زيانكارى اند، الا الذين آمنوا يعنى: آنها كه ايمان آورده اند به آيات ما، و عملوا الصالحات يعنى : مواسات با برادران مؤمن كرده اند در مال خود، و تواصوا بالحق يعنى: وصيت كرده اند يكديگر را به امامت يعنى ولايت ائمه حق، و تواصوا بالصبر يعنى: وصيت كرده اند بر صبر در فتنه هاى زمان غيبت حضرت قائم (عليه السلام) و بر دين خود ثابت مانده اند.⁽¹⁸³⁹⁾
و على بن ابراهيم و ابن ماهيار و ديگران به سندهاى معتبر از آن حضرت روايت كرده اند كه: خدا استثنا كرده است برگزيده هاى خود را از خلق و فرموده كه: همه در زيانكارى اند مگر آنا كه ايمان آورده اند به ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام) و فرايض خدا را بعمل آوردند و وصيت نمودند فرزندان و بازماندگان خود را به ولايت و صبر كردن بر مشقتها كه به ايشان مى رسد از جهت اختيار دين حق.⁽¹⁸⁴⁰⁾
دوم: يا ايها الذين آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا الله لعلكم تفلحون ⁽¹⁸⁴¹⁾ يعنى: ((اى كسانى كه ايمان آورده ايد! صبر كنيد و بسيار شكيبائى ورزيد و آماده دشمن باشيد و بپرهيزيد از عذاب خدا شايد رستگار گرديد.))
اكثر مفسران گفته اند: يعنى صبر كنيد بر دين حق و ثابت قدم باشيد در جنگ كافران و در كمين دشمنان باشيد كه در سرحدها بر سر مسلمانان نيايند.⁽¹⁸⁴²⁾
و به سندهاى معتبر ابن بابويه و ديگران از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده اند كه: يعنى صبر نمائيد بر مصيبتها و شكيبائى كنيد در تقيه از مخالفان و جدا نشويد از امامى كه پيشواى شماست.⁽¹⁸⁴³⁾
و عياشى از آن حضرت روايت كرده است كه: يعنى صبر نمائيد بر ترك معاصى، و مصابره كنيد بر مشقت طاعات خدا، و مرابطه كنيد در راه خدا و مائيم راه خدا كه در ميان خود و خلق خود قرار داده، و هر كه در كمين دولت ما باشد و انتظار آن كشد چنان است كه در حمايت حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) جهاد كرده است، و پرهيزكارى خدا آن است كه امر كنند مردم را به نيكيها و نهى كنند از بديها و كدام منكر و بدى بدتر مى باشد از ظلمى كه اين امت به ما كردند و ما را شهيد نمودند.⁽¹⁸⁴⁴⁾
و ايضا به سند معتبر ديگر از آن حضرت روايت كرده است كه: يعنى صبر كيند بر اداى فرايض و شكيبائى نمائيد در مصيبتها و خود را ببنديد به متابعت ائمه (عليهم السلام).⁽¹⁸⁴⁵⁾
و ايضا از يعقوب سراج روايت كرده است كه گفت: به حضرت صادق (عليه السلام) عرض كردم: آيا زمين باقى مى ماند بدون عالمى از شما كه مردم پناه برند بسوى او و دين خود را از او اخذ كنند؟ فرمود: نه، و اگر زمين بدون امام باشد عبادت خدا در آن نخواهد شد، اى يعقوب! خالى نمى باشد زمين از عالمى از ما كه امامت او بر مردم ظاهر باشد و مردم حلال و حرام خود را از او اخذ كنند، و اين معنى از كتاب خدا ظاهر و هويدا است؛ پس حضرت اين آيه را خواندند كه يا ايها الذين آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا الله لعلكم تفلحون و فرمود: يعنى صبر كنيد بر دين خود و صبر كنيد بر ا زار دشمنان خود كه مخالفند در دين با شما و خود را به امام خود بچسبانيد و از خدا بپرهيزيد در آنچه شما را به آن امر كرده و بر شما واجب گردانيده است.⁽¹⁸⁴⁶⁾
و به روايت ديگر فرمود كه: صبر نمائيد بر آزارها كه در راه محبت ما مى كشيد و با امام خود موافقت كنيد در تقيه از دشمنان او و از امام خود جدا مشويد.⁽¹⁸⁴⁷⁾
و به روايت ديگر از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه: يعنى صبر كنيد به ترك معاصى، و مصابره كنيد به تقيه از دشمنان دين ، و مرابطه نمائيد بر ائمه (عليهم السلام)، و بپرهيزيد از مخالفت پروردگار خود شايد رستگار شويد.⁽¹⁸⁴⁸⁾
و نعمانى و كلينى و ديگران روايت كرده اند كه: عبدالله بن عباس شخصى را فرستاد نزد حضرت امام زين العابدين (عليه السلام) كه از تفسير اين آيه سؤال كند، حضرت در غضب شدند و فرمودند: مى خواستم آن كسى را كه تو را فرستاده است كه از من سؤال كنى خود اين آيه را از من مى پرسيد و من به او مى گفتم كه در شاءن فرزندان او و ما نازل شده است، و آن مرابطه كه ما به آن مامور شده ايم هنوز وقتش نشده است و از نسل ما كسى هست كه به اين مامور خواهد شد و در صلب او ودايعى هستند كه براى آتش جهنم خلق شده اند و بزودى ظاهر خواهند شد و گروه بسيارى را فوج فوج از دين خدا بدر خواهند كرد و زود باشد كه زمين را رنگين كنند از خون جوجه اى چند از جوجه هاى آل محمد (عليهم السلام) كه پيش از وقت از آشيانه هاى خود پرواز كنند و طلب كنند امرى را كه به آن نتوانند رسيد، و مؤمنان در آن زمانها انتظار ظهور قائم آل محمد (عليه السلام) را كشند و صبر كنند بر جور مخالفان تا حكم كند خدا ميان ايشان و او بهترين حكم كنندگان است.⁽¹⁸⁴⁹⁾
و كلينى از حضرت صادق (عليه السلام) روايت نموده است كه: چون حق تعالى خلق كرد ارواح طيبه پيغمبرش و وصى او و دخترش فاطمه و دو فرزندش حسن و حسين و ساير ائمه (عليهم السلام) و خلق نمود ارواح شيعيان ايشان را، از همه پيمان گرفت كه صبر كنند و تقيه بعمل آورند و از متابعت ائمه دست برندارند و از مخالفت خدا بپرهيزند.⁽¹⁸⁵⁰⁾
سوم: اولئك يؤ تون اجرهم مرتين بما صبروا و يدرؤ ن بالحسنة السيئة و مما رزقناهم ينفقون # و اذا سمعوا اللغو اعرضوا عنه و قالوا لنا اعمالنا و لكم اعمالكم سلام عليكم لا نبتغى الجاهلين ⁽¹⁸⁵¹⁾ يعنى: ((اين جماعت داده مى شوند مزد خود را دو مرتبه به سبب آنكه صبر كردند و دفع مى كنند به خوبى بدى را، و از آنچه روزى كرديم ايشان را در راه ما انفاق مى كنند، و چون شنوند سخن لغو را اعراض نمايند از آن و گويند: ما را است كرده هاى ما و شما را است كرده هاى شما، سلام بر شما باد متعرض ‍ نمى شويم بيخردان را؛)) اكثر مفسران گفته اند كه: اين آيات در شاءن آنها نازل شده است كه صبر كردند از آنها كه ايمان آورده بودند از اهل كتاب مانند سلمان و اضراب او.⁽¹⁸⁵²⁾
و على بن ابراهيم روايت كرده است كه: در شاءن ائمه (عليهم السلام) نازل شده كه صبر كردند به جور مخالفان و دفع مى كردند بدى كسى را كه نسبت به ايشان بدى مى كرد به نيكيهاى خود و اعراض مى نمودند از دروغ و لهو و غنا.⁽¹⁸⁵³⁾
و كلينى از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: مراد به صبر، تقيه؛ و به حسنه نيز تقيه است؛ و به سيئه، فاش كردن اسرار ائمه (عليهم السلام) است و ترك تقيه است.⁽¹⁸⁵⁴⁾
چهارم: و جعلنا بعضكم لبعض فتنة اتصبرون و كان ربك بصيرا⁽¹⁸⁵⁵⁾ يعنى: ((و گردانيديم بعضى از شما را از براى بعضى آزمايش آيا صبر مى كنيد، و بود پروردگار تو بينا.))
ابن ماهيار از حضرت موسى بن جعفر (عليه السلام) روايت كرده است كه: جمع كرد حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) حضرت امير و فاطمه و حسنين (عليهم السلام) را در خانه و در را بر ايشان بست و فرمود كه: اى اهل من و اى اهل خدا! بدرستى كه خدا شما را سلام مى رساند و اينك جبرئيل نزد شما در اين خانه حاضر است و مى گويد كه: خداوند عزيز جليل مى فرمايد: كه: من دشمنان شما را از براى شما فتنه گردانيدم پس شما چه مى گوئيد؟ گفتند: صبر مى كنيم يا رسول الله از براى امر خدا بر آنچه نازل مى شود از قضاى خدا تا برويم به نزد او و ثواب جزيل او را بيابيم بتحقيق كه شنيده ايم خدا صابران را وعده هاى نيكو داده؛ پس حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) به آواز بلند گريست كه هر كه در بيرون خانه بود شنيد، پس ‍ اين آيه نازل شد و كان ربك بصيرا يعنى: خدا مى دانست كه ايشان راضى مى شوند به اين فتنه و صبر خواهند كرد.⁽¹⁸⁵⁶⁾
پنجم: و لقد ارسلنا موسى باياتنا ان اخرج قومك من الظلمات الى النور و ذكرهم بايام الله ان فى ذلك لايات لكل صبار شكور⁽¹⁸⁵⁷⁾ يعنى: بتحقيق كه فرستاديم موسى را به آيتهاى خود كه: بيرون بر قوم خود را از تاركيهاى كف رو جهالت بسوى نور ايمان و علم، و به يادآور ايشان را روزهاى خدا را، بدرستى كه در اينها علامتها و آيتها هست براى هر بسيار صبر كننده بسيار شكر كننده.))
اكثر مفسران گفته اند كه: روزهاى خدا ايام عذابهائى است كه بر كافران گذشته فرستاده است.⁽¹⁸⁵⁸⁾
و عياشى از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: مراد به ايام خدا، نعمتهاى اوست.⁽¹⁸⁵⁹⁾
و ابن بابويه از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه: ايام خدا: روز ظهور حضرت قائم (عليه السلام) است؛ و روز رجعت ائمه عليهم السلام و بعضى از دوستان و دشمنان ايشان به دنيا؛ و روز قيامت.⁽¹⁸⁶⁰⁾
و على بن ابراهيم روايت كرده است كه: روز ظهور حضرت قائم (عليه السلام) است؛ و روز مرگ؛ و روز قيامت.⁽¹⁸⁶¹⁾
و ابن ماهيار از حضرت باقر (عليه السلام) روايت نموده است كه: صبار، آنهايند كه صبر مى كنند به آنچه بر آنها وارد شود از جانب خدا از شدت و بلاو نعمت و رخا و صبر مى كنند بر هر آزارى كه از دشمنان ما مى كشند به سبب محبت ما و شكر مى كنند خدا را بر نعمت ولايت ما اهل بيت كه خدا به ايشان عطا فرموده است.⁽¹⁸⁶²⁾
ششم: و اصبر على ما يقولون و اهجرهم هجرا جميلا # و ذرنى و المكذبين اولى النعمة و مهلهم قليلا⁽¹⁸⁶³⁾ يعنى: خطاب كرد خدا به حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) كه: ((صبر كن بر آنچه مى گويند كافران و منافقان و جدائى گزين از ايشان جدائى كردن نيكو، و واگذار مرا با تكذيب كنندگان صاحبان نعمت و مهلت ده ايشان را اندك زمانى.))
ابن ماهيار روايت كرده است كه: يعنى صبر كن يا محمد بر تكذيبى كه تو را مى كنند، بدرستى كه من از ايشان انتقام خواهم كشيد به مردى كه از تو بهم رسد و او قائم من است كه مسلط خواهم كرد او را بر خونهاى ظالمان.⁽¹⁸⁶⁴⁾
و كلينى از حضرت كاظم (عليه السلام) روايت كرده است كه: يعنى صبر كن بر آنچه منافقان در حق تو مى گويند و دورى كن از ايشان دورى كردنى نيكو، و بگذار مرا با آنها كه تكذيب تو مى كنند در نصب كردن تو وصى تو على بن ابى طالب (عليه السلام) را.⁽¹⁸⁶⁵⁾
و به سند معتبر ديگر از آن حضرت روايت كرده است كه: خدا در اين آيه امر كرده پيغمبر خود را به صبر تا آنكه نسبتهاى بسيار بد به او دادند و به امر الهى صبر كرد.⁽¹⁸⁶⁶⁾
و در احتجاج از حضرت امير (عليه السلام) روايت كرده است كه: حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) پيوسته با منافقان صحابه مدارا مى كرد و تاءليف قلب ايشان مى نمود و نزديك خود مى طلبيد و در جانب راست خود ايشان را مى نشانيد تا آنكه خدا او را رخصت داد در دور كردن ايشان و فرمود و اهجرهم هجرا جميلا.⁽¹⁸⁶⁷⁾
فصل چهل و سوم: در بيان آياتى است كه در مظلوميت ائمه (عليهم السلام) نازل شده و آنها بسيار است
اول: الم # احسب الناس ان يتركوا ان يقولوا آمنا و هم لا يفتنون # و لقد فتنا الذين من قبلهم فليعلمن الله الذين صدقوا و ليعلمن الكاذبين # ام حسب الذين يعملون السيئات ان يسبقونا ساء ما يحكمون ⁽¹⁸⁶⁸⁾ يعنى: ((آيا پنداشتند مردمان كه ايشان را وا مى گذارند به همين كه گفتند ايمان آورديم و ايشان امتحان كرده نمى شوند؟ و بتحقيق كه امتحان كرديم آنها را كه بودند پيش از ايشان پس هر آينه بداند خدا آنها را كه راست گفتند و هر آينه بداند البته دروغگويان را، يعنى آيا مى پندارند آنها كه مى كنند اعمال بد را از دست ما بدر مى روند و ما ايشان را عذاب نخواهيم كرد؟ بد حكمى است كه مى كنند ايشان))؛ و از حضرت اميرالمؤمنين و امام جعفر صادق (عليهما السلام) منقول است كه ايشان ((فليعلمن)) ((و ليعلمن)) هر دو را به بناى افعال مى خوانده اند به ضم يا و كسر لام.⁽¹⁸⁶⁹⁾
و در احاديث بسيار وارد شده كه اين دو آيه در باب فتنه بعد از حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) نازل شده است كه غصب خلافت از حضرت امير (عليه السلام) كردند و اكثر آنها كه در غدير خم با اميرالمؤمنين (عليه السلام) بيعت كرده بودند تابع دنيا شده بيعت را شكستند و مؤمن و منافق از هم جدا شدند.
چنانكه شيخ مفيد (رحمة الله عليه) در ارشاد روايت كرده است كه: چون منافقان صحابه با ابوبكر بيعت كردند مردى آمد به خدمت حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) و آن حضرت بيلى در دست داشتند و قبر مطهر حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) را درست مى كردند و گفت: همه با ابوبكر بيعت كردند، و انصار چون اختلاف در ميان ايشان بهم رسيد مخذول شدند و جماعت طلقا كه منافق بودند و به زور ايمان آورده بودند فرصت را غنيمت شمردند و زود با ابوبكر بيعت كردند كه مبادا خلافت به شما برسد؛ چون اين سخن را تمام كرد حضرت سر بيل را بر زمين گذاشت و اين آيات را خواند تا ساء ما يحكمون.⁽¹⁸⁷⁰⁾
و ابن ماهيار از حضرت امام حسين (عليه السلام) روايت كرده است كه: چون آيه كريمه الم # احسب الناس ان يتركوا نازل شد حضرت امير (عليه السلام) سؤال نمود كه: يا رسول الله! اين فتنه كه خدا فرموده كدام است؟ حضرت فرمود كه: يا على! توئى كه مردم را به امامت تو خدا ابتلا و امتحان كرده و در قيامت در اين باب خصمى خواهى كرد با آنها كه غصب خلافت تو كنند و به امامت تو قائل نشوند، پس مهيا گردان حجت خود را براى خصومت.⁽¹⁸⁷¹⁾
و ايضا به سند معتبر از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) شبى در مسجد ماندند، چون نزديك صبح شد حضرت امير (عليه السلام) داخل مسجد شدند، پس حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) او را ندا فرمودند كه: يا على! گفت: لبيك، فرمود: بيا بسوى من؛ حضرت امير (عليه السلام) فرمود: چون نزديك شدم فرمود: يا على! تمام اين شب را كه ديدى در اينجا بسر آوردم و هزار حاجت از براى خود از خدا سؤال كردم و همه را بر آورد، و مثل آنها را از براى تو نيز سؤال كردم و باز همه را عطا كرد، و سؤال كردم از براى تو كه همه امت را مجتمع گرداند بر امامت تو كه همه اقرار كنند به خلافت تو و تو را متابعت كنند، قبول نكرد و اين آيات را فرستاد الم # احسب الناس تا آخر آيات.⁽¹⁸⁷²⁾
و ايضا از سدى روايت كرده است كه: الذين صدقوا على (عليه السلام) و اصحاب اوست، و ليعلمن الكاذبين دشمنان اويند كه در دعوى ايمان دروغگو بودند.⁽¹⁸⁷³⁾
دوم: و قل الحق من ربكم فمن شاء فليؤ من و من شاء فليكفر انا اعتدنا للظالمين نارا احاط بهم سرادقها⁽¹⁸⁷⁴⁾ يعنى: ((و بگو - يا محمد - كه: حق از پروردگار شماست پس هر كه خواهد ايمان بياورد و كسى كه خواهد كافر شود، بدرستى كه ما آماده كرده ايم براى ظالمان آتشى را كه احاطه كرده به ايشان سراپرده هاى آن آتش.))
كلينى و على بن ابراهيم و عياشى (رحمة الله عليه) روايت كرده اند به سندهاى معتبر از حضرت باقر و صادق (عليهما السلام) كه: مراد به حق، ولايت على (عليه السلام) است؛ و مراد به ظالمان، ستمكاران بر آل محمد (عليهم السلام) كه: مراد به حق، ولايت على (عليه السلام) است؛ و مراد به ظالمان، ستمكاران بر آل محمد (عليهم السلام) اند؛ و آيه چنين نازل شده: انا اعتدنا للظالمين آل محمد حقهم نارا يعنى: مهيا كرده ايم بر ستمكاران كه غصب حق آل محمد كرده اند جهنم را.⁽¹⁸⁷⁵⁾
و ابن ماهيار از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه آيه چنين نازل شده: قل الحق من ربكم فى ولاية على تا آنجا كه انا اعتدنا لظالمى آل محمد حقهم نارا و معنى همان است كه گذشت.⁽¹⁸⁷⁶⁾
سوم: اذن للذين يقاتلون بانهم ظلموا و ان الله على نصرهم لقدير # الذين اخرجوا من ديارهم بغير حق الا ان يقولوا ربنا الله ⁽¹⁸⁷⁷⁾ يعنى: ((رخصت داده شد براى آنها كه با ايشان قتال مى كنند كافران كه ايشان نيز با آنها قتال كنند به سبب آنكه ستم كردند كفار بر ايشان و بدرستى كه خدا بر يارى ايشان البته قادر است، آنها كه بيرون كرده شدند از ديار و خانه هاى خود به ناحق و تقصيرى نداشتند بغير آنكه گفتند: پروردگار ما خداست.))
على بن ابراهيم (رحمة الله عليه) گفته است كه: اين آيات در شاءن حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) و جعفر طيار و حمزه نازل شده، و بعد از آن در حق حضرت امام حسين (عليه السلام) جارى شد، و الذين اخرجوا من ديارهم بغير حق در شاءن حضرت امام حسين (عليه السلام) نازل شد كه يزيد پليد به طلب آن حضرت فرستاد كه او را بگيرند و به شام ببرند، پس ‍ از ترس ايشان از مدينه تشريف برد به جانب كوفه و در كربلا شهيد شد.⁽¹⁸⁷⁸⁾
و به سند كالصحيح از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه فرمود: سنيان مى گويند اين آيه اول در شاءن حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) است در وقتى كه كافران قريش حضرت را از مكه بيرون كردند، و چنان نيست كه ايشان مى گويند بلكه مراد حضرت صاحب الامر (عليه السلام) است در وقتى كه خروج كند از براى طلب خون حضرت امام حسين (عليه السلام) و خواهد گفت: مائيم اولياى آن حضرت و طلب خون او مى كنيم.⁽¹⁸⁷⁹⁾
و ابن شهر آشوب روايت كرده است از حضرت باقر (عليه السلام) كه: الذين اخرجوا در شاءن ما نازل شده.⁽¹⁸⁸⁰⁾
و ابن ماهيار از حضرت كاظم (عليه السلام) روايت كرده است كه: اين آيات در شاءن ماست و بس.⁽¹⁸⁸¹⁾
و به سند ديگر از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه: اين آيات در شاءن حسن و حسين (عليهما السلام) نازل شده است.⁽¹⁸⁸²⁾
و ايضا از آن حضرت روايت كرده است كه: در شاءن حضرت قائم (عليه السلام) و اصحاب او نازل شده است.⁽¹⁸⁸³⁾
و در مجمع البيان از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه: در شاءن مهاجرين نازل شده و جارى شده در جميع آل محمد (عليهم السلام) كه ايشان را از ديار خود بدر كردند و پيوسته از ايشان در خوف و تقيه بودند.⁽¹⁸⁸⁴⁾
چهارم: و اذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا و ادخلوا الباب سجدا و قولوا حطة نغفر لكم خطاياكم و سنزيد المحسنين # فبدل الذين ظلموا قولا غير الذى قيل لهم فانزلنا على الذين ظلموا رجزا من السماء بما كانوا يفسقون ⁽¹⁸⁸⁵⁾ يعنى: ((يادآور هنگامى را كه گفتيم: داخل شويد اين شهر را - يعنى بيت المقدس را يا اريحا را - پس بخوريد از نعمتهاى آن قريه هر چه خواهيد به فراوانى و داخل شويد درگاه آن شهر را سجده كنندگان و با خضوع و بگوئيد: بيامرز ما را، تا بيامرزيم از براى شما گناهان شما را، و بتحقيق كه زياد كنيم ثواب كردار نيكوكاران را، پس بدل كردند آنان كه ستم نمودند بر خود گفتارى را غير آنچه گفته شده بود به ايشان، پس فرستاديم بر آن گروهى كه ستم كردند عذابى از آسمان به سبب نافرمانبردارى ايشان))؛ مشهور ميان مفسران آن است كه اين آيه در شاءن بنى اسرائيل است و اكثر ايشان در وقت داخل شدن طلب آمرزش نكردند و بعضى از نعمتهاى دنيا را طلبيدند، پس طاعونى بر ايشان نازل شد كه در يك ساعت بيست و چهار هزار كس مردند.⁽¹⁸⁸⁶⁾
و در احاديث اهل بيت (عليهم السلام) به روايت كلينى و ديگران وارد شده است كه: اين آيات در شاءن اهل بيت (عليهم السلام) است و آيه چنين است: فبدل الذين ظلموا آل محمد حقهم قولا غير الذى قيل لهم فاءنزلنا على الذين ظلموا آل محمد حقهم رجزا من السماء يعنى: بدل كردند آنها كه ستم نمودند بر آل محمد و حق ايشان را غصب كردند گفتارى بغير آنچه به ايشان گفته بودند پس فرستاديم بر آنها كه ظلم بر ايشان كردند و حق ايشان را بردند از آسمان، عذابى.⁽¹⁸⁸⁷⁾
مولف گويد كه:
توجيه اين تأويل به دو نحو ممكن است:
اول آنكه: خداوند رحيم قصص امم سابقه را در قرآن مجيد براى تنبيه و تهديد و بشارت اين امت فرستاده، و احاديث بسيار وارد شده است كه هيچ امرى در بنى اسرائيل نبوده مگر آنكه نظيرش در اين امت هست.⁽¹⁸⁸⁸⁾
و ايضا اخبار بسيار وارد شده است كه: مثل اهل بيت من در اين امت مثل باب حطه است در بنى اسرائيل،⁽¹⁸⁸⁹⁾ يعنى همچنان كه آنها مامور شدند كه داخل باب شوند و سجود و خضوع نمايند، هر كه كرد نجات يافت و هر كه نكرد عذاب بر او نازل شد؛ همچنين ولايت اهل بيت من در اين امت چنين است، هر كه اختيار كند ولايت ايشان را و انقياد و تعظيم ايشان بكند نجات مى يابد و هر كه نكند عذاب بر او نازل مى گردد؛ و عذاب آن امت، هلاك ظاهرى بوده و در اين امت هلاك به ضلالت و جهالت و حرمان از سعادت است يا آنچه از قتل و تهمت و اختلاف ميان امت و انواع بلاها كه به سبب مخالفت اهل بيت (عليهم السلام) به آنها مبتلا گرديده اند.
دوم آنكه: بنى اسرائيل نيز ممكن است كه مكلف به ولايت اهل بيت (عليهم السلام) گرديده باشند، چنانكه در تفسير امام حسن عسكرى (عليه السلام) منقول است در تفسير اين آيه كه: حق تعالى بيعت ولايت محمد و على و ساير اهل بيت (عليهم السلام) را از بنى اسرائيل گرفت و بعد از آنكه از صحراى تيه نجات يافتند خدا امر كرد ايشان را كه داخل دروازه اريحا كه از بلاد شام بود بشوند، چون به دروازه شهر رسيدند كه مثال محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) و على (عليه السلام) بر بالاى دروازه منصوب است و دروازه در نهايت وسعت و رفعت بود پس حق تعالى امر كرد ايشان را كه: چون داخل دروازه مى شويد خم شويد براى تعظيم آن دو بزرگوار و بيعت ايشان را كه از شما گرفته ام بر خود تازه كنيد و بگوئيد: خداوندا! سجده و تواضعى كرديم مثال محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) و على (عليه السلام) را و ولايت ايشان را كه تجديد كرديم براى آن است كه پست كنى گناهان گذشته ما را و محو كنى سيئات ما را، تا گناهان گذشته شما را بيامرزيم و هر كه گناهى نداشته باشد و بر ولايت ايشان ثابت باشد ثوابش را زياده مى گردانيم، پس اكثر ايشان اطاعت نكردند و گفتند: ما را ريشخند مى كنند، در درگاه به اين رفعت چرا خم شويم و آن جمعى را كه نديده ايم چرا تعظيم نمائيم؟ پس پشت خود را بسوى دروازه كرده و به آن نحو داخل شدند و به جاى حطه ((حنطه حمراء)) گفتند يعنى: گندم سرخ پاك كرده براى ما بهتر است از آنچه ايشان ما را به آن تكليف مى كنند، پس حق تعالى عذابى كه از آسمان مقدر شده بود بر ايشان فرستاده و در كمتر از يك روز صد و بيست هزار نفر ايشان به طاعون مردند و آنها جمعى بودند كه خدا مى دانست كه ايمان نخواهند آورد و از نسل ايشان مؤمنى بهم نخواهد رسيد.⁽¹⁸⁹⁰⁾ تمام شد حديث، و بنابراين در آيه هيچ تكلفى در كار نيست.
پنجم: و اذ قلنا للملائكة اسجدوا لادم فسجدوا الا ابليس ابى و استكبر و كان من الكافرين ⁽¹⁸⁹¹⁾ يعنى: ((يادآور آن وقتى را كه گفتيم مر ملائكه را كه: سجده كنيد از براى آدم، پس سجده كردند مگر شيطان ابا كرد و تكبر نمود و بود از جمله كافران.))
كلينى به سند معتبر از حضرت موسى بن جعفر (عليه السلام) روايت كرده است كه: چون حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) در خواب ديد كه ابوبكر و عمر و بنى اميه بر منبرش بالا مى روند بسيار بر او دشوار آمد كه بعد از او غصب كنند حق وصى او را، پس حق تعالى از براى تسلى آن حضرت فرستاد و وحى كرد بسوى او كه: يا محمد! من امر كردم و اطاعت من نكردند پس جزع مكن تو هرگاه اطاعت تو نكنند در حق وصى تو.⁽¹⁸⁹²⁾
ششم: ان الذين كفروا و ظلموا لم يكن الله ليغفر لهم و لا ليهديهم طريقا# الا طريق جهنم خالدين فيها ابدا و كان ذلك على الله يسيرا # يا ايها الناس قد جاءكم الرسول بالحق من ربكم فآمنوا خيرا لكم و ان تكفروا فان لله ما فى السموات والارض و كان الله عليما حكيما⁽¹⁸⁹³⁾ يعنى : ((بدرستى كه آنان كه كافر شدند و ستم كردند نخواهد بود آنكه خدا بيامرزد ايشان را و نه آنكه برساند ايشان را به راهى مگر راه جهنم، جاويد خواهند بود در جهنم هميشه، و هست اين بر خدا آسان، اى گروه آدميان! بتحقيق كه آمده است شما را رسولى به راستى از پروردگار شما پس بگرويد كه بهتر است از براى شما، و اگر كافر شويد پس بدرستى كه از خداست هر چه در آسمانها و زمين است، و هست خدا دانا و حكيم.))
كلينى از حضرت امام محمد باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه: آيه چنين نازل شده: ان الذين ظلموا آل محمد حقهم يعنى: بدرستى كه آنها كه ستم كردند بر آل محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) و حق ايشان را گرفته اند، تا آخر آيه. و آيه ديگر چنين است: يا ايها الناس قد جاءكم الرسول بالحق من ربكم فى ولاية على فآمنوا خيرا لكم و ان تكفروا بولاية على... يعنى: آمده است پيغمبر بسوى شما به راستى از جانب پروردگار شما در ولايت على، پس بگرويد و ايمان بياوريد به ولايت على كه بهتر است از براى شما، و اگر كافر شويد به ولايت على خدا بى نياز است از شما، آنچه در آسمانها و زمين است همه از اوست.⁽¹⁸⁹⁴⁾
هفتم: و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنين ولا يزيد الظالمين الا خسارا⁽¹⁸⁹⁵⁾ يعنى: ((فرو مى فرستيم از قرآن آنچه شفائى و رحمتى است از براى مؤمنان و نمى افزايد ستمكاران را مگر زيانكارى.))
ابن ماهيار به چندين سند از حضرت باقر و صادق (عليهما السلام) روايت كرده است كه: مراد از ظالمان، آنهايند كه ستم بر آل محمد (عليهم السلام) كردند، و آيه چنين نازل شده است: و لا يزيد ظالمى آل محمد حقهم الا خسارا.⁽¹⁸⁹⁶⁾
هشتم: و ما ظلمونا ولكن كانوا انفسهم يظلمون ⁽¹⁸⁹⁷⁾ يعنى: ((ستم نكردند بر ما وليكن بودند كه بر نفسهاى خود ستم مى كردند.))
كلينى و ديگران از حضرت باقر و كاظم (عليهما السلام) روايت كرده اند كه: حق تعالى عزيزتر و منيعتر است از آنكه كسى توهم كند كه بر او ظلم كرده است بلكه خدا ما را به خود مخلوط گردانيده و ظلم ما را ظلم خود شمرده، يعنى بر امامها و حجتهاى من ستم نكردند در آن آزارها كه به آنها رسانيده اند وليكن بر خود ستم نموده اند كه خود را مستحق عذاب ابدى گردانيده اند.⁽¹⁸⁹⁸⁾
نهم: احشروا الذين ظلموا و ازواجهم.⁽¹⁸⁹⁹⁾
على بن ابراهيم گفته است: يعنى جمع كنيد آنان را كه ستم كردند بر آل محمد (عليهم السلام) و اشباه و اعوان ايشان را.⁽¹⁹⁰⁰⁾
دهم: و ما آتيكم الرسول فخذوه و ما نهيكم عنه فانتهوا و اتقوا الله ان الله شديد العقاب ⁽¹⁹⁰¹⁾ يعنى: ((آنچه داده است شما را پيغمبر يعنى امر به آن كرده، پس بگيريد آن را، و آنچه منع كند شما را از آن پس ترك كنيد، و بپرهيزيد از عذاب خدا بدرستى كه خدا شديد است عقوبت او.))
ابن ماهيار از حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) روايت كرده است كه: يعنى بپرهيزيد از خدا و از ظلم آل محمد (عليهم السلام)، بدرستى كه خدا سخت است عقاب او از براى كسى كه بر ايشان ستم كند.⁽¹⁹⁰²⁾
يازدهم: و قد خاب من حمل ظلما.⁽¹⁹⁰³⁾
ابن ماهيار از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: يعنى نا اميد است از رحمت خدا كسى كه متحمل شود ستمى را بر آل محمد (عليهم السلام).⁽¹⁹⁰⁴⁾
دوازدهم: و لمن انتصر بعد ظلمه فاولئك ما عليهم من سبيل ⁽¹⁹⁰⁵⁾ يعنى: ((البته براى كسى كه انتقام بكشد بعد از ستمى كه بر او واقع شده باشد، پس بر ايشان نيست راهى به عتاب و عذاب.))
ابن ماهيار از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه: اين آيه در شاءن حضرت قائم (عليه السلام) است كه چون ظاهر شود انتقام خواهد كشيد از بنى اميه و از آنها كه تكذيب ائمه (عليهم السلام) كردند و از آنها كه عداوت آنها را داشتند.⁽¹⁹⁰⁶⁾