مترجم گويد كه:
مراد به بيت، بيت معنوى است چنانكه سابقا مذكور شد يعنى خانه آباده عزت و كرامت و اسلام و ايمان، پس هر كه ولايت ايشان را اختيار نمايد داخل خانه آباده ايشان گرديده است و به ايشان ملحق شده، پس شيعيان كه اهل ولايتند در اين خانه داخلند و دعاى نوح (عليه السلام) ايشان را شامل است.
و شيخ طبرسى (رحمة الله عليه) گفته كه: مراد به بيت، يا خانه آن حضرت است، يا مسجد آن حضرت، يا كشتى. و بعضى گفته اند: مراد خانه محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) است؛ و مراد به مؤمنين و مؤمنات، يا جميع مؤمنان است يا از امت محمد (صلى الله عليه و آله و سلم).⁽⁷⁸⁹⁾
آيه خامسة عشر: اخبارى است كه تأويل مسجد به اهل بيت و خانه هاى ايشان شده است.
كلينى و ابن ماهيار از حضرت موسى (عليه السلام) روايت كرده اند در تأويل قول حق تعالى و ان المساجد لله فلا تدعوا مع الله احدا⁽⁷⁹⁰⁾ يعنى: ((مسجدها از خداست پس مخوانيد با خدا احدى را))، حضرت فرمود كه: مراد به مساجد، اوصياء (عليهم السلام) اند.⁽⁷⁹¹⁾
و على بن ابراهيم از حضرت امام رضا (عليه السلام) روايت كرده است كه: مساجد، ائمه (عليهم السلام) اند.⁽⁷⁹²⁾
و ايضا ابن ماهيار از امام موسى (عليه السلام) روايت كرده است كه گفت: از پدرم شنيدم كه مراد به مساجد، اوصياء و ائمه (عليهم السلام) روايت كرده است كه گفت: از پدرم شنيدم كه مراد به مساجد، اوصياء و ائمه (عليهم السلام) اند يكى بعد از ديگرى؛ پس مراد آن است كه: دعوت مكنيد مردم را بسوى غير ايشان، پس مانند كسى خواهيد بود كه با خدا ديگرى را خوانده باشد.⁽⁷⁹³⁾
مترجم گويد كه:
اختلاف كرده اند مفسران در تأويل مساجد كه در اين آيه كريمه وارد شده است: بعضى گفته اند مواضعى است كه از براى عبادت بنا شده است و در بعضى اخبار نيز وارد شده است.⁽⁷⁹⁴⁾
و در احاديث بسيار از حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) و از حضرت امام جعفر صادق (عليه السلام) و امام محمد تقى (عليه السلام) منقول است كه: مراد به مساجد، هفت عضو است كه مى بايد با آنها سجده كنند: پيشانى و كفها و زانوها و دو انگشت مهين پاها.⁽⁷⁹⁵⁾
و اما تأويلى كه در آن اخبار وارد شده است، چند وجه احتمال دارد:
اول آنكه: مراد خانه هاى ايشان در حال حيات و روضات مقدسه ايشان بعد از وفات بوده باشد، پس تقدير مضافى در اخبار بايد كرد، و بنابراين وجه ممكن است كه مراد جميع بقاع مشرفه بوده باشد، و تخصيص اين فرد به ذكر براى آن باشد كه اشرف افراد آن است.
دوم آنكه: مراد بيوت معنويه بوده باشد چنانچه سابقا مذكور شد.
سوم آنكه: در آيه كريمه مضافى مثل ((اهل)) تقدير كنند زيرا كه ايشان اهل مساجدند حقيقتا.
و عياشى روايت كرده است از حضرت صادق (عليه السلام) در تفسير قول حق تعالى و اقيموا وجوهكم عند كل مسجد⁽⁷⁹⁶⁾ ترجمه اش آن است كه: ((باز داريد روهاى خود را نزد هر مسجدى - يعنى هر جاى نمازى يا وقت نمازى -)) فرمود كه: يعنى ائمه (عليهم السلام).⁽⁷⁹⁷⁾
مترجم گويد كه:
ممكن است كه مراد آن باشد كه مراد به مسجد، خانه هاى ائمه (عليهم السلام) است، يعنى بايد كه در حال حيات به منازل شريفه ايشان رجوع كنيد براى اخذ معالم دين از ايشان و انقياد و اطاعت ايشان، و بعد از وفات به مشاهد مشرفه ايشان براى زيارت؛ يا مراد از مسجد، اهل مسجد باشند زيرا كه ايشان عامران مساجد الهى، يا آنكه ايشان را مسجد ناميده اند مجازا براى آنكه خدا امر كرده است به خضوع نزد ايشان و تعظيم كردن ايشان.
و احاديث بسيار وارد شده كه مراد رو به قبله آوردن است در وقت هر نماز در مساجد يا مطلقا.⁽⁷⁹⁸⁾
و ايضا عياشى از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است در تفسير قول حق تعالى خذوا زينتكم عند كل مسجد⁽⁷⁹⁹⁾ ترجمه اش آن است كه: ((بگيريد زينت خود را نزد هر مسجدى)) فرمود كه: مراد ائمه (عليهم السلام) اند.⁽⁸⁰⁰⁾
و اين حديث را به چند وجه توجيه مى توان كرد:
اول آنكه: مراد تفسير مسجد باشد به خانه هاى منوره و مشاهد معطره ايشان چنانچه در بعضى احاديث وارد شده است.
دوم آنكه: مراد آن باشد كه خطاب در آيه كريمه متوجه ايشان است چنانچه در احاديث وارد شده است كه آيه كريمه مخصوص جمعه و عيدين است ،⁽⁸⁰¹⁾ و با حضور ايشان مقدمند بر ديگران.
سوم آنكه: مراد تأويل زينت باشد به ولايت، چنانچه از بعضى اخبار نيز ظاهر مى شود؛⁽⁸⁰²⁾ ولكن از بعضى احاديث ظاهر مى شود كه مراد، جامه فاخر پوشيدن است در وقت هر نماز،⁽⁸⁰³⁾ و از بعضى بوى خوش ‍ كردن،⁽⁸⁰⁴⁾ و از بعضى شانه كردن در وقت هر نماز.⁽⁸⁰⁵⁾
و جمع ميان اخبار به اين نحو به خاطر قاصر مى رسد كه مراد به زينت اعم از زينتهاى روحانى و جسمانى بوده باشد و ولايت اهل بيت (عليهم السلام) اشرف و افضل زينتهاى روحانى است، و در هر حديث آنچه مناسب فهم راوى و موافق حال او باشد بيان فرموده باشند.
فصل يازدهم: در بيان آنكه ايشانند شهدا و گواهان بر خلق و آنكه اعمال عباد بر ايشان عرض مى شود
اما آيات:
حق تعالى فرموده است:و كذلك جعلناكم امة وسطا لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيدا.⁽⁸⁰⁶⁾
و فرموده است:فكيف اذا جئنا من كل امة بشهيد و جئنا بك على هولاء شهيدا.⁽⁸⁰⁷⁾
و سيرى الله عملكم و رسوله ثم تردون الى عالم الغيب و الشهادة فينبئكم بما كنتم تعملون.⁽⁸⁰⁸⁾
و فرموده است:و قل اعملوا فسيرى الله عملكم و رسوله و المؤمنون و ستردون الى عالم الغيب و الشهادة فينبئكم بما كنتم تعملون.⁽⁸⁰⁹⁾
و يوم نبعث من كل امة شهيدا ثم لا يؤ ذن للذين كفروا ولا هم يستعتبون ⁽⁸¹⁰⁾.⁽⁸¹¹⁾
و فرموده است:و يوم نبعث فى كل امة شهيدا عليهم من انفسهم و جئنا بك شهيدا على هولاء.⁽⁸¹²⁾
و فرموده است:و جاهدوا فى الله حق جهاده هو اجتباكم و ما جعل عليكم فى الدين من حرج ملة ابيكم ابراهيم هو سماكم المسلمين من قبل و فى هذا ليكون الرسول شهيدا عليكم و تكونوا شهداء على الناس.⁽⁸¹³⁾
و فرموده است:و نزعنا من كل امة شهيدا فقلنا هاتوا برهانكم فاعلموا ان الحق لله وضل عنهم ما كانوا يفترون.⁽⁸¹⁴⁾
و فرموده است:و اشرقت الارض بنور ربها و وضع الكتاب وجى ء بالنبيين و الشهداء و قضى بينهم بالحق و هم لا يظلمون.⁽⁸¹⁵⁾
و فرموده است:و يقول الاشهاد هولاء الذين كذبوا على ربهم الا لعنة الله على الظالمين.⁽⁸¹⁶⁾
و فرموده است:افمن كان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه.⁽⁸¹⁷⁾
و فرموده است:و جاءت كل نفس معها سائق و شهيد.⁽⁸¹⁸⁾
آيه اول: ترجمه اش آن است كه: ((چنين گردانيديم شما را امت وسط - يعنى عدل يا متوسط ميان افراط و تفريط چنانچه سابقا مذكور شد، يا آنكه بهترين امتها - تا بوده باشيد گواهان بر مردم و بوده باشد رسول گواه بر شما.))
شيخ طبرسى گفته است كه: در شاهد بودن ايشان سه قول است:
اول آنكه: گواهند ايشان بر مردم به اعمالى كه در آنها مخالفت حق كرده اند در دنيا و آخرت چنانچه فرموده است:وجى ء بالنبيين و الشهداء.
دوم آنكه: مراد آن باشد كه شما حجت باشيد بر مردم و بيان كنيد از براى ايشان حق و دين را و رسول گواه باشد و بيان كننده باشد دين را از براى شما.
سوم آنكه: ايشان گواهى مى دهند از براى پيغمبران بر امتهاى ايشان كه تكذيب ايشان كرده اند كه تبليغ رسالت الهى نموده اند، و گواه بودن رسول بر ايشان يا به اين است كه گواه بر اعمال ايشان باشد يا حجت بر ايشان شود يا آنكه در قيامت از براى ايشان گواهى دهد كه آنها راست گفته اند در گواهى كه دادند، پس ((على)) به معنى ((لام)) خواهد آمد.⁽⁸¹⁹⁾
مترجم گويد كه:
احاديث بسيار وارد شده است كه اين خطاب در آيه متوجه ائمه (عليهم السلام) است و ايشانند گواهان بر خلق، و اين احاديث بر يكى از دو وجه محمول مى تواند بود:
اول آنكه: خطاب مخصوص ايشان باشد و مراد از امت، ايشان باشند، چنانچه در بعضى از اخبار وارد شده است كه آيه چنين نازل شده: و كذلك جعلناكم ائمة وسطا.⁽⁸²⁰⁾
دوم آنكه: خطاب متوجه جميع امت باشد به اعتبار آنكه ائمه در ميان ايشان هستند، پس آنچه فرمودند كه: مائيم امت وسط، مراد آن خواهد بود كه به سبب ما اين امت متصف به اين صفت شده اند.
كلينى و صفار و ابن شهر آشوب و عياشى به سندهاى بسيار از حضرت باقر و حضرت صادق (عليهما السلام) روايت كرده اند كه: در تفسير اين آيه فرمودند: مائيم امت وسطى و مائيم گواهان خدا بر خلق و حجتهاى خدا در زمين.⁽⁸²¹⁾
و فرات به سند معتبر از حضرت باقر (عليه السلام) روايت نموده است در تفسير اين آيه فرمود كه: از ما اهل بيت (عليهم السلام) به اهل هر زمان شهيدى يعنى گواهى هست، على (عليه السلام) در زمان خود و حسن (عليه السلام) در زمان خود و حسين (عليه السلام) در زمان خود، و هر امامى كه دعوت مى كند مردم را بسوى خدا در زمان خود.⁽⁸²²⁾
و ايضا در بصائر از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه فرمود: امة وسطا يعنى: عدلا لتكونوا شهداء على الناس يعنى: ائمه (عليهم السلام) كه گواهند به مردم، و يكون الرسول عليكم شهيدا يعنى: گواه باشد رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) بر ائمه (عليهم السلام).⁽⁸²³⁾
و از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: مائيم گواهان بر مردم به آنچه نزد ايشان است از حلال و حرام و آنچه ضايع كرده اند از احكام الهى.⁽⁸²⁴⁾
و در كافى و بصائر از حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) روايت كرده است كه: خدا ما را مطهر گردانيده است از بديها و معصوم گردانيده است از گناهان و گردانيده است ما را گواهان بر خلقش و حجتهاى او در زمين، و ما را با قرآن مقرون گردانيده است و قرآن را با ما مقرون ساخته، ما از او جدا نمى شويم و او از ما جدا نمى شود.⁽⁸²⁵⁾
و عياشى از حضرت باقر (عليه السلام) روايت كرده است كه: مائيم اوسط و بهترين نمطها يعنى فرشها و مسندها كه در صدر مجلس فرش مى كنند يا اصناف خلق، چنانچه حق تعالى فرموده است:و كذلك جعلناكم امة وسطا بسوى ما مى بايد برگردد غلو كننده و به ما ملحق شود تقصير كننده.⁽⁸²⁶⁾
و از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: اين آيه را تلاوت نمودند پس فرمودند كه: گمان مى كنى مراد از گواهان در اين آيه جميع اهل قبله اند از آنها كه به يگانگى خدا قايلند؟ چنين نيست، آيا گمان مى كنى كسى كه در دنيا گواهى او را بر يك صاع خرما قبول نمى كند حق تعالى در قيامت طلب گواهى از او خواهد كرد و گواهى او را قبول خواهد كرد در حضور جميع امتهاى گذشته؟! چنين نيست، و خدا ايشان را اراده نكرده است بلكه مراد آن امتند كه دعاى حضرت ابراهيم (عليه السلام) در حق ايشان مستجاب گرديده و آنها مرادند كه خدا به ايشان خطاب نموده كه كنتم خير امة اخرجت للناس ⁽⁸²⁷⁾ يعنى: ((بوديد شما بهترين امتى كه بيرون آورده شده است از براى مردم))؛ بعد از آن اوصاف ايشان را فرموده كه: امر مى كنند به نيكيها و نهى مى كنند از بديها و مراد ائمه (عليهم السلام) اند و ايشانند امت وسطى و بهترين امتها.⁽⁸²⁸⁾
و ايضا از آن حضرت روايت كرده است كه: شهدا و گواهان بر مردم نيستند مگر پيغمبران و امامان، زيرا كه جايز نيست حق تعالى گواهى بطلبد بر مردم از همه امت حال آنكه در ميان ايشان جمعى هستند كه در دنيا گواهى ايشان را بر يك بسته سبزى قبول نمى كنند.⁽⁸²⁹⁾
و ابوالقاسم حسكانى در شواهد التنزيل روايت كرده است از حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) كه: حق تعالى ما را اراده و به ما خطاب فرموده در آنجا كه فرموده است:لتكونوا شهداء على الناس پس رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) گواه است بر ما و ما گواهيم از جانب خدا بر خلق او و حجتهاى خدائيم در زمين او، و مائيم آنها كه خدا فرموده است:و كذلك جعلناكم امة وسطا.⁽⁸³⁰⁾
آيه دوم: ترجمه اش آن است كه: ((پس چگونه خواهد بود حال كافران در وقتى كه بياوريم از هر امتى گواهى؟))؛ مفسران گفته اند: يعنى پيغمبران كه گواهى براى امت خود دهند و بر ايشان و بياوريم تو را اى محمد بر ايشان گواه؛ و بعضى گفته اند كه: يعنى تو گواهى بر امت خود؛ و بعضى گفته اند: تو گواهى بر آن گواهان.⁽⁸³¹⁾
چنانچه كلينى به سند معتبر از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: اين آيه نازل شده در امت محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) و بس، و در هر قرنى از ايشان امامى از ما هست كه گواه است بر ايشان و محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) گواه است بر ما.⁽⁸³²⁾
و در كتاب احتجاج در حديث طولانى از حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) روايت كرده است كه فرمود در وصف اهل موقف: پس باز مى دارند رسولان را و سؤال مى كنند از ايشان كه: آيا ادا كرديد رسالتها را كه بسوى شما فرستاده بوديم به امتهاى خود؟ ايشان گويند كه: ادا كرديم؛ پس از امتهاى ايشان سؤال كنند كه: آيا پيغمبران رسالتهاى ما را به شما رسانيدند؟ كافران ايشان انكار كنند چنانچه خدا مى فرمايد: فلنسئلن الذين ارسل اليهم و لنسئلن المرسلين،⁽⁸³³⁾ پس كافران گويند ما جاءنا من بشير ولا نذير⁽⁸³⁴⁾ پس رسولان شهادت طلبند از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) و آن حضرت شهادت بدهد كه راست مى گويند پيغمبران و دروغ مى گويند آنها كه انكار تبليغ رسالت كرده اند از امتهاى ايشان، پس به هر امتى از ايشان خطاب مى فرمايد: كه فقد جائكم بشير و نذير و الله على كل شى ء قدير⁽⁸³⁵⁾ يعنى: ((بلكه بتحقيق آمد بسوى شما پيغمبر بشارت دهنده و ترساننده و خدا بر همه چيز قادر است))، حضرت فرمود كه: يعنى قادر است كه جوارح و اعضاى شما را به سخن آورد كه گواهى دهند بر شما به آنكه رسولان خدا رسالتهاى او را به شما رسانيده اند، و اشاره است به اين قول حق تعالى فكيف اذا جئنا تا آخر آيه، پس ‍ در آن وقت نمى توانند كه رد كنند گواهى حضرت رسالت (صلى الله عليه و آله و سلم) را از ترس آنكه مهر بزنند بر دهان ايشان و گواهى دهند اعضا و جوارح بر كرده هاى ايشان، و باز گواهى مى دهد حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) بر منافقان قوم خود و امت خود و كافران ايشان به آنكه ملحد شدند و از دين برگرديدند و عناد با اوصياى آن حضرت ورزيدند و عهدها و پيمانهاى او را شكستند و سنتهاى او را تغيير دادند و به اهل بيت او ستم كردند و از پس به پشت برگشتند و مرتد شدند و پيروى كردند امتها را كه پيشتر خيانت ورزيدند با پيغمبران و ستم كردند بر اوصياى ايشان، پس در آن وقت همه اقرار مى كنند به كفر و ضلالت خود و مى گويند: ربنا غلبت علينا شقوتنا و كنا قوما ضالين ⁽⁸³⁶⁾ يعنى: ((پروردگارا! غالب شد بر ما شقاوت ما و بوديم ما گروهى گمراهان.))⁽⁸³⁷⁾
و بعد از و جئنا بك على هولاء شهيدا خدا مى فرمايد: كه يومئذ يود الذين كفروا و عصوا الرسول لو تسوى بهم الارض ولا يكتمون الله حديثا⁽⁸³⁸⁾ يعنى: ((در آن روز كه گواهان بر ايشان گواهى دهند دوست دارند و آرزو كنند كه بميرند و به زمين فرو روند و سخنى را از خدا كتمان نكرده باشند.)) على بن ابراهيم روايت كرده است كه: مراد آن است كه آرزو مى كنند آنها كه حق على ابى طالب (عليه السلام) را غصب نمودند كه در آن موضع كه جمع شدند براى غصب حق آن حضرت، زمين ايشان را فرو مى برد و كتمان نمى كردند آنچه را حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) در حق اميرالمؤمنين (عليه السلام) و خلافت او گفته بود.⁽⁸³⁹⁾
آيه سوم و چهارم: نزديك است مضمونشان به يكديگر، و مضمون آيه چهارم آن است كه: بگو يا محمد: بكنيد آنچه مامور شده ايد به آن، يا آنكه امر بر سبيل تهديد است پس زود باشد كه خدا ببيند عمل شما را و رول او و مؤمنان و بزودى برخواهيد گشت بسوى داناى پنهان و آشكار پس خبر مى دهد شما را به آنچه كرده ايد؛ و خلاف نموده اند مفسران در تفسير مؤمنان: بعضى گفته اند شهيدانند؛ و بعضى گفته اند ملائكه كاتبان اعمالند.⁽⁸⁴⁰⁾
و احاديث بسيار از طرق خاصه و عامه وارد شده كه مراد ائمه (عليهم السلام) اند، چنانچه صفار و ابن شهر آشوب و عياشى و كلينى و ديگران به سندهاى بسيار روايت كرده اند از حضرت صادق و باقر (عليهما السلام) كه فرمودند: مراد از مؤمنان، مائيم.⁽⁸⁴¹⁾
و در مجالس شيخ طوسى و بصائر الدرجات و تفسير عياشى از حضرت باقر (عليه السلام) روايت نموده اند كه: روزى حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) در ميان جمعى از صحابه نشسته بود و فرمود كه: بودن من در ميان شما خير است از براى شما و مفارقت نمودن من از شما خير است از براى شما، پس جابر انصارى برخاست و گفت: يا رسول الله! بودن تو در ميان ما معلوم است كه خير است از براى ما، پس چگونه مفارقت تو خير است از براى ما؟ حضرت فرمود كه: بودن من در ميان شما خير است از براى شما به جهت آن كه خدا فرموده و ما كان الله ليعذبهم و انت فيهم و ما كان الله معذبهم و هم يستغفرون ⁽⁸⁴²⁾ يعنى: ((نبوده است كه خدا عذاب كند ايشان را و حال آنكه تو در ميان ايشان باشى، و نبوده است كه خدا عذاب كننده ايشان باشد و حال آنكه ايشان استغفار مى كنند))، حضرت فرمود كه: يعنى عذاب ايشان به شمشير مى كنند؛ و اما خير بودن مفارقت من شما را براى آن است كه اعمال شما در هر روز دوشنبه و پنج شنبه بر من عرض ‍ مى شود، اگر عمل نيكى از شما مى بينم حمد مى كنم خدا را بر آن، و اگر عمل بدى مى بينم طلب آمرزش مى كنم از براى شما.⁽⁸⁴³⁾
و در مجالس شيخ و بصائر به سند معتبر روايت كرده اند كه: ابن اذينه از حضرت صادق (عليه السلام) سؤال نمود از تفسير قول خدا و قل اعملوا فسيرى الله عملكم و رسوله و المؤمنون فرمود كه: مراد از مؤمنان، مائيم.⁽⁸⁴⁴⁾
و ايضا شيخ در مجالس و ديگران به سندهاى معتبر از داود بن كثير روايت نموده اند كه گفت: روزى در خدمت حضرت صادق (عليه السلام) نشسته بودم، حضرت ابتدا فرمود بدون آنكه من سؤال كنم: اى داود! عرض شد بر من اعمال شما در روز پنج شنبه پس ديدم در آنچه عرض شد بر من صله و احسانى كه تو نسبت به فلان پسر عم خود كرده اى پس شاد گردانيد مرا آن و دانستم كه اين صله تو باعث آن مى شود كه زودتر فانى گردد عمر او و قطع شود اجل او.
داود گفت: من پسر عمى داشتم معاند و خبيث و به من خبر رسيد كه او و عيالش از پريشانى حال بى دارند پس براتى براى ايشان حواله كردم پيش از آنكه روانه مكه معظمه شوم، چو.ن به مدينه رسيدم حضرت مرا خبر داد به آن.⁽⁸⁴⁵⁾
و على بن ابراهيم به سند صحيح از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: مراد به مؤمنون در اين آيه، ائمه طاهرين (عليهم السلام) اند.⁽⁸⁴⁶⁾
و ايضا از آن حضرت روايت كرده است كه: اعمال بندگان در هر صباح بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) عرض مى شود، اعمال نيكان ايشان و بدان ايشان، پس حذر كنيد و شرم نمائيد هر يك از شما از آنكه عرض شود بر پيغمبر او عمل قبيح او.⁽⁸⁴⁷⁾
و ايضا از آن حضرت روايت نموده است كه: هيچ مؤمنى و كافرى را در قبر نمى گذارند مگر آنكه عرض شود عمل او بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) و اميرالمؤمنين (عليه السلام) تا آخر ائمه كه اطاعت آنها را خدا بر خلق واجب گردانيده است، و اين است معنى قول حضرت عزت و قل اعملوا تا آخر آيه.⁽⁸⁴⁸⁾
و در معانى الاخبار و تفسير عياشى نقل كرده است از ابو بصير كه به خدمت حضرت صادق (عليه السلام) عرض كرد كه: ابو الخطاب مى گفت كه: در هرروز پنجشنبه اعمال امت بر حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) عرض ‍ مى شود، فرمود: نه چنين است وليكن عرض مى شود بر آن حضرت اعمال امت در هر صباح عمل نيك و بد ايشان پس حذر كنيد؛ پس حضرت اين آيه را تلاوت نمود و ساكت شد، ابو بصير گفت: مراد از مؤمنان، ائمه (عليهم السلام) اند.⁽⁸⁴⁹⁾
و در بصائر از حضرت صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه: هر صباح عمل نيك و بد بندگان بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) عرض مى شود پس حذر كنيد.⁽⁸⁵⁰⁾
و به روايت ديگر: محمد بن مسلم از آن حضرت سؤال كرد كه: آيا اعمال بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) عرض مى شود؟ حضرت فرمود كه: در آن شكى نيست؛ پس از تفسير اين آيه پرسيدم، فرمود كه: مؤمنون، ائمه (عليهم السلام) اند كه گواهان خدايند در زمين.⁽⁸⁵¹⁾
و ايضا از آن حضرت روايت نموده است كه: اعمال عباد در هر روز پنج شنبه عرض مى شود بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم).⁽⁸⁵²⁾
و به روايت ديگر فرمود كه: در هر روز پنج شنبه عرض مى شود بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) و ائمه هدى (عليهم السلام).⁽⁸⁵³⁾
و به روايت ديگر فرمود كه: در هر روز پنج شنبه عرض مى شود اعمال بندگان بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم)، و چون روز عرفه مى شود حق تعالى اعمال دشمنان ما و دشمنان شيعيان ما را باطل مى گرداند چنانچه فرموده است:كه و قدمنا الى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا⁽⁸⁵⁴⁾ يعنى: ((آمديم بسوى آنچه اياشن كرده اند از عمل پس ‍ گردانيديم آن را مانند ذره ها كه در هوا پهن گرديده كه هيچ از آن به دست نمى آيد و فايده اى بر آن مترتب نمى گردد.))⁽⁸⁵⁵⁾
و به روايت ديگر در تفسير آيه فرمود كه: رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) و ائمه هدى (عليهم السلام) عرض مى شود بر ايشان اعمال بندگان در هر روز پنجشنبه. ⁽⁸⁵⁶⁾
و به روايت ديگر فرمود كه: مؤمنان، ائمه (عليهم السلام) اند كه اعمال بندگان هر روز بر ايشان عرض مى شود تا روز قيامت.⁽⁸⁵⁷⁾
و ايضا روايت نموده است كه: يكى از خواص اصحاب حضرت امام رضا (عليه السلام) از آن حضرت التماس نمود كه: دعا كن از براى من و از براى اهل بيت من، حضرت فرمود: مگر دعا نمى كنم؟ بخدا سوگند كه اعمال شما در هر شب و روز بر من عرض مى شود، راوى گفت: من اين سخن را عظيم شمردم، حضرت فرمود كه: مگر نخوانده اى كلام خدا را قل اعملوا تا آخر آيه.⁽⁸⁵⁸⁾
و ايضا روايت كرده است كه حضرت صادق (عليه السلام) به اصحاب خود فرمود كه: چرا حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) را آزرده مى كنيد؟ يكى از ايشان گفت: فداى تو شوم چگونه آن حضرت را آزرده مى كنيم؟ فرمود: مگرنمى دانيد كه اعمال شما عرض مى شود بر آن حضرت و چون معصيتى و گناهى در آنها مى بيند آزرده مى شود؟ پس آزرده مكنيد آن حضرت را به معصيت و خوشحال نمائيد او را به اعمال صالحه.⁽⁸⁵⁹⁾
و كلينى روايت كرده است كه: مردى اين آيه را در خدمت حضرت صادق (عليه السلام) خواند، حضرت فرمود كه: آيه همچنين نيست و به جاى ((والمؤمنون)) ((و الماءمونون)) است و مائيم ماءمونون ⁽⁸⁶⁰⁾ يعنى امين خدائيم به دين او و علوم او و شرايع و احكام او.
و سيد بن طاووس در رساله محاسبة النفس از تفسير ابن ماهيار روايت كرده است كه: عمار به حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) عرض كرد: آرزو دارم و دوست مى دارم كه شما در ميان ما به قدر عمر نوح زندگانى كنيد، پس ‍ حضرت فرمود كه نت اى عمار! زندگانى من بهتر است از براى شما و وفات من بد نيست از براى شما؛ اما زندگانى من براى آنكه شما كارهاى بد مى كنيد و من استغفار مى كنم از براى شما؛ و اما بعد از وفات من، پس از خدا بترسيد و خوب بفرستيد صلوات بر من و اهل بيت من، بدرستى كه شما عرض كرده مى شويد بر من با نامهاى شما و نامهاى پدران شما، اگر امر نيكى از شما بر من عرض مى شود حمد مى كنم خدا را، و اگر امر بدى عرض مى شود استغفار مى كنم از براى گناهان شما.
پس منافقان و آنهائى كه شك داشتند و آنها كه در دل ايشان مرض كفر و نفاق بود گفتند كه: گمان مى كنيد كه اعمال عباد بر او عرض مى شود بعد از وفات او با نامهاى مادران و پدران ايشان و نسبتهاى ايشان به قبيله هاى ايشان؟ اين سخن نيست مگر دروغ؛ پس خدا اين آيه را فرستاد قل اعملوا - تا - المؤمنون گفتند: يا رسول الله! كيستند مؤمنان؟ فرمود: مراد از مؤمنان در اين آيه آل محمدند، پس گفت: و ستردون الى عالم الغيب و الشهادة فينبئكم بما كنتم تعملون حضرت فرمود كه: يعنى خبر مى كند شما را به آنچه مى كنيد از طاعت يا معصيت.⁽⁸⁶¹⁾
و به هر يك از اين مضامين احاديث بسيار هست، و به اعتبار اتحاد مضامين، به آنچه مذكور شد اكتفا نموديم.