معنى بحث گذشته به تعبير ديگر اين بود كه هر نياز و نقصى كه اشياء در وجود و بقاء وجود خود دارند خودشان نمىتوانند آنرا رفع كنند و از راه اتفاق و تصادف نيز رفع نمىشود بلكه از يك مقامى كه مافوق جهان مشهود است تأمين مىگردد.
اوست كه هر نياز و نقصى را رفع مىكند و البته خودش از هر نياز و نقصى منزه است و گرنه مبدء ديگرى لازم بود كه نياز
و نقص او را رفع كند و در اينصورت خودش نيز يكى از اجزاء نيازمند جهان خواهد بود. اوست كه با قدرت و علم نامتناهى خود هر پديده از پديدهاى جهان را هستى مىبخشد و جهان و جهانيان را در شاهراه تكامل انداخته با قوانينى استثناناپذير بسوى هدف وجود و سر منزل كمال رهبرى مىكند. از اين بيان نتيجه گرفته مىشود كه:
1- خداى متعال در جهان هستى سلطنت مطلقه دارد و هر موجودى كه بوجود مىآيد و هر حادثهاى كه تحقق مىپذيرد از حكم و فرمان او سرچشمه مىگيرد چنانكه مىفرمايد: «له الملك و له الحمد»
خلاصه ترجمه: سلطنت و پادشاهى مطلق مخصوص اوست و هر ستايشى در حقيقت در خور و سزاوار اوست (زيرا نيكى و خوبى از آفرينش او برخاسته است). و نيز مىفرمايد: «ان الحكم الا الله» خلاصه ترجمه: به حقيقت هر حكم از آن خداى متعال مىباشد.
2- خداى متعال عادل است زيرا عدالت در حكم يا در اجراء آن اينست كه استثنا و تبعيض بر ندارد در مواردى كه مشمول حكمند بطور يكنواخت اجراء شود، و چنانكه معلوم شد جهان هستى و اجزاء آن در شعاع يك سلسله قوانين استثناناپذير كه جامع آنها قانون عليت و معوليت است اداره مىشود مثلاً آتش با شرائط خاصى جسمى را كه قابل احتراق است خواهد سوزانيد ذغال سياه باشد يا الماس، هيزم خشك باشد يا جامه نيازمندى بينوا.
گذشته از آن كسيكه عدالت را ترك گفته به ظلم و ستم مىپردازد براى رفع يك نوع نيازمندى دست به اين كار شوم مىزند خواه نياز مادى داشته باشد مانند كسيكه مال ديگران را مىربايد و به اندوخته خود مىافزايد يا نيازمندى معنوى مانند كسيكه از تعدى به حقوق ديگران يا از اظهار قدرت و نفوذ و سلطه لذت مىبرد.
و چنانكه معلوم شد هيچگونه نيازمندى را بساحت مقدس آفريدگار جهان راه نيست و هر حكمى كه از مصدر جلال صادر مىشود اگر حكمى است تكوينى براى تأمين مصالح عامه است كه در محيط آفرينش مراعات آن لازم مىباشد و اگر حكمى است تشريعى براى سعادت و نيك بختى بندگان است و منافعش بخودشان برمى گردد. خداى متعال در كلام خود مىفرمايد:
«ان الله لا يظلم مثقال ذرة» خلاصه ترجمه: خداى متعال به اندازه سنگينى يك ذره ظلم نمىكند. و نيز مىفرمايد :
«و ما الله يريد ظلماً للعباد» خلاصه ترجمه: خداى متعال نمىخواهد به بندگان خود ظلم كند.
|