اكنون در اين فصل و فصل پس از آن به بحث درباره شمار ديگرى از اين عوارض منفى مى پردازيم كه در برابر ما خصوصيات نفسانى و روانى اينگونه كسان را مجسم مى كند، و ما را از نزديك با ترازهاى روحى آنان آشنا مى سازد. و بدينگونه حق اين بحث و آموزش اسلامى و انسانى و تربيتى و اجتماعى و اقتصادى سازنده تا حدى ادا مى شود. ما اميدوايم كه اجتماعات بيدار اين بحثها را وسيله اى بشمارند براى انگيختن راستين شعورها، و بر حذر دارايى قاطع از حضور ((تكاثر)) و خاستگاههاى آن ، و عوامل دوام آن ، تا در نتيجه ، چنان شورش بنيانكنى در برابر اين پديده مهلك بر پا شود كه آن را از بيخ و بن برافكند. اينك آياتى از قرآن كريم و تعاليمى از احاديث در اين باره :
اء- سرمستى از مال و نعمت
قرآن :
1 الذين ياءكلون الربا لا يقومون اءلا كما يقوم الذى يتخبطه الشيطان من المس ...⁽³⁸⁾
كسانى كه (در اين جهان ) ربا مى خورند، (در رستاخيز) مانند كسانى (از گور) برمى خيزند كه از آسيب ديو ديوانه شده باشند... (نامتعادل ، آنسان كه اهل محشر آنان را بشناسند كه ربا خواران بوده اند)...
حديث :
1 الامام على (ع ): ...ذاك حيث تسكرون من غير شراب ، بل من النعمة و النعيم ...⁽³⁹⁾
امام على (ع ): ...در آن زمان (كه فساد مى گسترد) مست مى شويد، اما نه از شراب ، بلكه از نعمت و غوطه ورى در آن ...
2 الامام السجاد (ع ): ...و اعلم - ويحك - يا ابن آدم ! ان قسوة البطنة ، و فترة الميلة ، و سكر الشبع ، و عزة الملك ، مما يثبط و يبطى ء عن العمل ، و ينسى الذكر، و يلهى عن اقتراب الاجل ، حتى كان المبتلى بحب الدنيا به خبل من سكر الشراب ...⁽⁴⁰⁾
امام سجاد (ع ): ...بدان - افسوس بر تو - اى پسر آدم ! كه سنگدلى پديد آمده از شكم پرستى ، و سستى حاصل از اميال ، و مستى سيرى ، و قدرت فرمانروايى ، همه از چيزهايى است كه آدمى را در كارها كند مى كند و از عمل باز مى دارد، و ياد خدا را به فراموشى مى سپارد، و انسان را از نزديك شدن مرگ غافل مى سازد، و چنان است كه گويى انسان مبتلا به دوستى دنيا، از ميگسارى گيج و منگ شده است ...
3 الامام الصادق (ع )- فيما رواه عن الامام على : السكر اربع سكرات ، سكر الشراب ، و سكر المال ، و سكر النوم ، و سكر الملك .⁽⁴¹⁾
امام صادق (ع ): به روايت از امام على (ع ): مستى بر چهار گونه است : مستى شراب ، و مستى مال ، و مستى خواب ، و مستى فرمانروايى .
ب - تباه شدن و از دست رفتن دين
قرآن :
1 و الذين ينفقون اموالهم رئاء الناس و لا يؤ منون بالله ...⁽⁴²⁾
كسانى كه مالهاى خود را براى ريا و نشان دادن به مردم انفاق مى كنند، و به خدا ايمان ندارند...
حديث :
1 عيسى المسيح (ع ): فيما رواه الامام على بن ابى طالب : الدنيار داء الدين ...^{(43 )}
عيسى مسيح (ع ): به روايت امام على بن ابيطالب (ع ): دينار (مال )، آسيب دين است ...
2 امام على (ع ): و اعلموا ان كثرة المال مفسدة للدين .⁽⁴⁴⁾
امام على (ع ): بدانيد كه فدونى مال سبب تباهى دين است .
3 الامام الصادق (ع ): ما ذئبان ضاريان فى غنم قد فارقها رعاؤ ها، احدهما فى اولها و الاخر فى آخرها، بافسد فيها من حب المال و الشرف ، فى دين المسلم .⁽⁴⁵⁾
امام صادق (ع ): فساد دو گرگ در يك گله بدون چوپان ، يكى در جلو و ديگرى در عقب آن ، كمتر است از فساد مالدوستى و جاه طلبى در دين شخص مسلمان .
# شرف در اينجا به معنى جاه طلبى و مقام دوستى است ، يعنى اينكه شخص خواستار مقام و رياست و برترى بر ديگران باشد.
ج - ستمگرى ، ناسپاسى ، غفلت
قرآن :
1 يعلمون ظاهرا من الحياة الدنيا، وهم عن الاخرة هم غافلون ⁽⁴⁶⁾
(بيشتر مردم ) اندكى از ظاهر زندگى دنيا مى دانند، و اينان از آخرت غافل غافلند.
2 ان قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم ...⁽⁴⁷⁾
قارون از قوم موسى بود، و سپس بر ايشان ستم كرد...
حديث :
1 النبى (ص ): انما اءتخوف على اءمتى من بعدى ، ثلاث خلال : ...اءو يظهر فيهم المال حتى يطغوا و يبطروا...⁽⁴⁸⁾
پيامبر (ص ): بر امتم پس از خود از سه چيز بيمناكم : ...(سوم اينكه ) مال در ميان ايشان چندان فزون شود (و اهميت پيدا كند) كه طغيان ورزند و ناسپاسى كنند...
2 الامام على (ع ): ان استغنى بطر و فتن .⁽⁴⁹⁾
امام على (ع ): اگر (انسان ) مالدار شود تكبر پيدا كند (و نعمت را سپاس نگزارد)، و در معرض فتنه و آزمايش قرار گيرد.
3 الامام السجاد (ع ): ...وازرعنى من المال ما يحدث لى مخيلة ، اءوتاءديا الى بغى ...⁽⁵⁰⁾
امام سجاد (ع ): ...مالى را از من دور كن كه مرا دچار پندار نادرست سازد، يا به ستمگرى انگيزد...
4 الامام الصادق (ع ): ...و اءعظم الفساد اءن يرضى العبد بالغفلة عن الله . و هذا الفساد يتولد من طول الامل و الحرص و الكبر، كما اءخبر الله عزوجل فى قصة قارون ، فى قوله : ((و لا تبغ الفساد فى الارض ، ان الله لا يحب المفسدين )). و كانت هذه الخصال من صنع قارون و اعتقاده . و اءصلها من حب الدنيا و جمعها و...⁽⁵¹⁾
امام صادق (ع ): ...بزرگترين تباهى آن است كه بنده به غفلت ورزيدن از خدا رضا دهد. و اين تباهى از آرزوى دراز داشتن و آزمندى و تكبر به وجود مى آيد، چنانكه خداى بزرگ درباره قارون از آن چنين خبر داده است : و لاتبغ الفساد فى الارض ، ان الله لا يحب المفسدين در زمين خواستار فساد و تباهى مباش ، كه خدا تبهكاران را دوست نمى دارد. و اين خصلتها برخاسته از كردار قارون و پندار او بود. و ريشه آن دوستى دنيا و جمع كردن مال دنياست و...
د - زياد شدن گناهان و فراموش كردن آنها
قرآن :
1 و من اءظلم ممن ذكر بآيات ربه فاءعرض عنها و نسى ما قدمت يداه ، انا جعلنا على قلوبهم اءكنة اءن يفقهوه و فى آذانهم و قرا، و ان تدعهم الى الهدى فلن يهتدوا اذا اءبدا.⁽⁵²⁾
كيست ستمكارتر از كسى كه چون آيات پروردگارش را به ياد او آرند، از آنها رويگردان شود، و آنچه را كه پيشتر كرده است فراموش كند؛ ما (در نتيجه اين كردارها) بر دلهاى ايشان پوششهايى نهاده ايم كه نمى توانند فهميد، و در گوشهاشان سنگينيى ؛ و چون ايشان را به راه نجات بخوانى ، هرگز پوينده آن نخواهد گشت .
حديث :
1 الامام على (ع ): المال مادة الشهوات .⁽⁵³⁾
امام على (ع ): مال ماده (سرچشمه ) شهوتهاست .
2 الامام على (ع ): كثرة المال يفسد القلوب و ينسى الذنوب .
امام على (ع ): مال زياد دلها را تباه مى كند و گناهان را از ياد مى برد.
3 الامام الصادق (ع ): فيما قال الله عزوجل لموسى : يا موسى ! لاتركن الى الدنيا ركون الظالمين ... و اعلم اءن كل فتنه بدؤ ها حب الدنيا؛ و لا تغبط اءحدا بكثرة المال ، فان مع كثرة المال تكثر الذنوب لواجب الحقوق .⁽⁵⁴⁾
امام صادق (ع ): از جمله سخنان خداوند به موسى اين بود: ((اى موسى ! دل در دنيا مبند چنانكه ستمگران بندند))... و بدان كه هر فتنه (و گرفتارى ) از دوستى دنيا آغاز مى شود. و بر كسى به فزونى مال غبطه مخور، كه زيادى مال سبب افزايش گناهان است ، به دليل حقوق (بسيار) كه (اداى آنها بر توانگر) واجب مى شود (و كمتر توانگرى آن حقوق را ادا مى كند).
مراد از ((دنيا)) در احاديث ، اغلب همان ((مال )) است ، زيرا كه مال مهمترين چيزى است كه مردمان در دنيا مى خواهند، و بوسيله آن به چيزهاى ديگر دنيا دسترس پيدا مى كنند.
4 الامام الصادق (ع ): - فيما رواه عن الامام الباقر (ع ): اءوحى الله - تبارك و تعالى - االى موسى (ع ): ((لاتفرح بكثرة المال ... فان كثرة المال تنسى الذنوب ...))⁽⁵⁵⁾
امام صادق (ع ) - به روايت از امام باقر (ع ): خداى متعال به موسى (ع ) چنين وحى كرد: ((از فزونى مال شادمان مباش ... چه زيادى مال سبب فراموش كردن گناهان است ...))
ه‍ طمع و آزمندى
قرآن :
1 و جعلت له مالا ممدودا... ثم يطمع اءن اءريد.⁽⁵⁶⁾
به او مالى فزاينده دادم .... باز طمع آن دارد كه آن را افزونتر كنم .
حديث :
1 الامام على (ع ): اءما بعد، فان الدنيا مشغلة عن غيرها، ولم يصب صاحبها منها شيئا الا فتحت له حرصا عليها، و لهجا بها...⁽⁵⁷⁾
امام على (ع ): ...دنيا آدمى را از جز خود باز مى دارد، و چيزى از آن نصيب كسى نمى شود مگر اينكه حرص او را بر آن افزايش دهد و بر آزمندى او بيفزايد...
2 الامام على (ع ): لا يجمع المال الا الحريص . و الحريص شقى مذموم .⁽⁵⁸⁾
امام على (ع ): مال را كسى جز حريص جمع نمى كند، و حريص بدبخت و نكوهيده است .
3 الامام الصادق (ع ): ما فتح الله على عبد بابا من اءمر الدنيا، الا فتح الله عليه من الحرص مثله .⁽⁵⁹⁾
امام صادق (ع ): خدا بر بنده اى درى از امر دنيا نمى گشايد، مگر اينكه درى از حرص و آز - همانند آن - بر او بگشايد.
4 الامام الصادق (ع ): كلما نقص من القناعة زاد فى الرغبة . و الطمع و الرغبة فى الدنيا اءصلان لكل شر، و صاحبهما لا ينجو من النار الا اءن يتوب .⁽⁶⁰⁾
امام صادق (ع ): هر چه از مقدار قناعت كاسته شود، بر مقدار ميل و هوس افزوده خواهد شد. آزمندى و تمايل به دنيا ريشه هر شر است ، و دارنده اين صفات جز به توبه از آنها (و ترك آنها)، نمى تواند از آتش ‍ رهايى پيدا كند.
5 الامام الرضا (ع ): لايجتمع المال الا بخمس خصال : ببخل شديد، و اءمل طويل ، و حرص غالب ، و قطيعة الرحم ، و ايثار الدنيا على الاخرة .⁽⁶¹⁾
امام رضا (ع ): مال جز با چند خصلت گرد نمى آيد: با بخل شديد، و آرزوى دراز، و حرص چيره ، و قطع رحم ، و برگزيدن دنيا بر آخرت .
و. بخل ، خست ، شكم پرستى
قرآن :
1 و اءما من بخل و استغنى و كذب بالحسنى فسنيسره للعسرى .⁽⁶²⁾
آن كس كه بخل ورزد و به توانگرى نازد و پاداش بهتر را (در جهان ديگر) دروغ شمارد او را تسليم سختى (عذاب دوزخ ) خواهيم كرد (و راه افتادن در عذاب را به روى او خواهيم گشود).
2 و لا يحسبن الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم ، بل هو شر لهم ، سيطوقون ما بخلوا به يوم القيامة ...⁽⁶³⁾
كسانى كه از بخشيدن نعمتهاى خداداد به ديگران بخل مى ورزند، گمان نكنند كه بخل ورزيدن براى آنان بهتر است ، بلكه براى ايشان بدتر است (زيرا) آنچه را از بخيلى نبخشيده اند، در روز قيامت ، همچون طوقى به گرد گردن ايشان خواهند آويخت ...
3 و تاءكلون التراث اءكلا لما، و تحبون المال حبا جما.⁽⁶⁴⁾
ميراث (سهم خود و ديگران و يتيمان ) را دربست مى خوريد و مال را بسيار دوست مى داريد.
حديث :
1 النبى (ص ) ان صلاح اءول هذه الامة بالزهد واليقين ، و هلاك آخرها بالشح و الامل .⁽⁶⁵⁾
پيامبر (ص ): سامانيابى كار اين امت - در آغاز - به زهد و يقين است ، و بيسامانى آن - در پايان - به آزمندى (خست ) و آرزو دارى .
2 النبى (ص ) - فيما رواه الامام الصادق (ع ): منهومان لايشبعان ، منهوم دنيا و منهوم علم .⁽⁶⁶⁾
پيامبر (ص ) - به روايت امام صادق (ع ): دو گرسنه اند كه هرگز سير نمى شوند: گرسنه دنيا و گرسنه دانش .
3 الامام على (ع ): لا يبقى المال الا البخيل .⁽⁶⁷⁾
امام على (ع ): جز بخيل كسى مال را نگاه نمى دارد.
4 الامام الصادق (ع ): مثل الدنيا كمثل ماء البحر، كلما شرب منه العطشان ازداد عطشا حتى يقتله .⁽⁶⁸⁾
امام صادق (ع ): مثل دنيا (و مال و خواسته دنيا) همچون مثل آب درياست ، كه هر چه تشنه از آن بخورد بر تشنگى او افزوده مى شود تا عاقبت او را بكشد.
5 الامام الرضا (ع ): لايجتمع المال الا بخمس خصال : ببخل شديد...⁽⁶⁹⁾
امام رضا (ع ): مال جز با پنج خصلت فراهم نمى آيد: بخل شديد...
ز. چسبيدن به زندگى زمينى (برگزيدن زندگى نابود شدنى بر زندگى جاودانى )
قرآن :
1 يحسب اءن ماله اءخلده ⁽⁷⁰⁾
چنان مى پنداريد كه مال او، او را جاودانى خواهد كرد.
2 و تتخذون مصانع لعلكم تخلدون ⁽⁷¹⁾
كوشكها(ى بلند) مى سازيد تا شايد هميشه بمانيد.
3 الذين يستحبون الحياة الدنيا على الاخرة و يصدون عن سبيل الله و يبغونها عوجا اءولئك فى ضلال بعيد⁽⁷²⁾
كسانى كه زندگى دنيا را - به جاى آخرت - دوست مى دارند، و جلو راه خدا (و معرفت خدا و عمل به دين خدا) را مى گيرند، و به كجروى مى گرايند، اينگونه كسان گرفتار گمراهيى بس گرانند.
حديث :
1 النبى صلى الله عليه و آله : يبنون الدور، و يشيدون القصور، و يزخرفون المساجد، ليست همتهم الا الدنيا، عاكفون عليها، معتمدون فيها، آلهتهم بطونهم ؛ قال الله تعالى : ((و تتخذون مصانع لعلكم تخلدون )).⁽⁷³⁾
پيامبر صلى الله عليه و آله : خانه ها مى سازند و كاخها مى افرازند، و به نقش و نگار مساجد مى پردازند، جز به دنيا توجه ندارند، و دلداده آنند و بر آن تكيه دارند؛ معبودهاى ايشان شكمهاى آنان است ؛ خداى متعال فرموده است : و تتخذون مصانع لعلكم تخلدون كوشكها(ى بلند) مى سازيد، تا شايد جاودانه بمانيد.
2 النبى صلى الله عليه و آله : فيما رواه الامام الصادق (ع ): اءتى النبى رجل فقال : مالى لا اءحب الموت ؟ فقال له : اءلك مال ؟ قال : نعم . قال : فقدمته ؟ قال : لا. قال : فمن ثم لا تحب الموت !⁽⁷⁴⁾
پيامبر (ص ) به روايت امام صادق (ع ): مردى نزد پيامبر آمد و گفت : چرا من مرگ را دوست نمى دارم ؟ پيامبر فرمود: مالى دارى ؟ گفت : آرى . فرمود (چيزى از) آن را از پيش فرستاده اى (انفاق كرده اى و براى آن جهان ذخيره ساخته اى )؟ گفت : نه . فرمود: به همين سبب است كه مرگ را دوست نمى دارى .
3 الامام على (ع ): فاياك اءن تغتر بما ترى ، من اخلاد اءهلها اليها، و تكالبهم عليها...⁽⁷⁵⁾
امام على (ع ): مبادا به دليل آنچه مى بينى كه مردمان سخت به دنيا چسبيده اند، بر سر آن (مانند سگان ) به ستيزه گرى با يكديگر پرداخته اند، فريب خورى ...
4 الامام الرضا (ع ): لا يجتمع المال الا بخمس خصال : ...و ايثار الدنيا على الآخرة .⁽⁷⁶⁾
امام رضا (ع ): مال جز به پنج خصلت گرد نمى شود: ...برگزيدن دنيا بر آخرت .
از اين بيان رضوى چنان مفهوم مى شود كه مال اندوزى از مهمترين انگيزه هاى انتخاب دنياى گذران به جاى آخرت جاودان و دل دادن به ماديات پست و نابود شونده است ؛ زيرا كه مال چون از اندازه كفاف درگذرد، عنوان غايب و هدف پيدا مى كند، و خواهنده آن از ديگر هدفهاى متعالى زندگى انسانى غافل مى ماند، و خود را در راه به دست آوردن چيزى كه آن را هدف مى شمارد به هلاكت مى اندازد؛ با اينكه مال و مال اندوزى هدف زندگى انسان نيست . پس مال و ثروت را اصل شمردن چيزى است كه معنويت و فضيلت را فرع قرار مى دهد و به دست فراموشى مى سپارد، و آدمى را به چسبيدن به چيزهاى نابود شونده و دورى گزيدن از آنچه ماندگار است مى كشاند.
ح - پرستش درهم و دينار (پول پرستى )
قرآن :
1 اءف لكم و لما تعبدون من دون الله ، اءفلا تعقلون ؟⁽⁷⁷⁾
(ابراهيم (ع ) به نمروديان گفت :) بيزارى باد بر شما و بر آنچه - جز خداى - مى پرستيد، مگر عقل نداريد؟
2 و يعبدون من دون الله مالم ينزل به سلطانا...⁽⁷⁸⁾
جز خداى چيزى را مى پرستند كه هيچ برهانى براى آن به ((وحى )) نيامده است ...
حديث :
1 النبى (ص ): ملعون ملعون ، من عبد الدينار و الدرهم .⁽⁷⁹⁾
پيامبر (ص ): هر كس دينار و درهم (پول ) را بپرستد، ملعون است ، ملعون .
شيخ صدوق گفته است : ((اين سخن پيامبر (ص ): هر كس دينار و درهم را بپرستد به معنى كسى است كه زكات مال ندهد، و از مواسات با برادران (و دادن مقدارى از ثروت و امكانات خود به آنان ) خوددارى كند، كه در اين صورت پرستش دينار و درهم (مال و ثروت ) را به جاى پرستش آفريدگار خويش برگزيده است )).⁽⁸⁰⁾
2 الامام على (ع ): من اءحب الدينار و الدرهم فهو عبدالدنيا.⁽⁸¹⁾
امام على (ع ): هر كس دينار و درهم را دوست بدارد، بنده دنياست .
3 الامام على (ع ): ...اءماتت الدنيا قلبه ، و ولهت عليها نفسه ، فهو عبد لها و لمن فى يده شى ء منها، حيثمازالت زال اليها، و حيثما اءقبلت اءقبل عليها.⁽⁸²⁾
امام على (ع ): ...(درباره انسان دنيا دوست ): ...دنيا قلب او را ميرانده ، و جان وى شيفته دنيا گشته است ، او بنده دنياست و بنده هر كس كه چيزى از دنيا در دست دارد؛ دنيا به هر سوى بگردد او نيز بگردد، و هر جا روى آورد او نيز روى آورد.
4 الامام على (ع ): تعبدوا للدنيا اءى تعبد، و آثروها آى ايثار.⁽⁸³⁾
امام على (ع ): دنيا را پرستيدند، چه پرستيدنى ؟! و آن را برگزيدند، چه برگزيدنى ؟!
5 الامام على (ع ): فتاهوا فى حيرتها، و غرقوا فى نعمتها، و اءتخذوها ربا، فلعبت بهم و لعبوابها، و نسوا ماوراءها.⁽⁸⁴⁾
امام على (ع ): ...در دنيا دچار حيرت شدند، و در نعمت آن غرق گشتند، و آن را پروردگار خويش گرفتند، پس دنيا به بازى كردن با ايشان پرداخت و ايشان به بازى كردن با دنيا پرداختند، و آنچه را پس از زندگى دنيا خواهد آمد فراموش كردند.
ط - به خود نازيدن و فريب خوردن
قرآن :
1 و الله لا يحب كل مختال فخور # الذين يبخلون و ياءمرون الناس بالبخل ...⁽⁸⁵⁾
خداوند به خودنازندگان و خويشتن ستايان را دوست نمى دارد # كسانى كه بخل مى روزند و مردمان را به بخل ورزيدن فرمان مى دهند...
2 يحسب اءن ماله اءخلده .⁽⁸⁶⁾
گمان مى كند كه مال او، او را هميشه ماندگار خواهد ساخت .
3 اءيحسب اءن لن يقدر عليه اءحد # يقول اءهلكت مالا لبدا⁽⁸⁷⁾
آيا چنين مى پندارد كه هرگز كسى بر او توان نخواهد يافت # (با افتخار) مى گويد، من مال فراوانى از دست دادم (و در راه مبارزه با ارزشها و دعوتگران راستين هزينه كردم )#
4 اءيحسب اءن لم يره اءحد؟⁽⁸⁸⁾
آيا چنين مى پندارند كه كسى او را نديده است ؟
# شيخ ابو جعفر طوسى مى گويد: ((معنى اءيحسب اءن لن يقدر عليه اءحد؟ آن است كه : آيا اين انسان چنين مى پندارد كه هيچ كس بر كيفر دادن او - در صورت نافرمانى كردن خداى متعالى و ارتكاب گناهان - قادر نيست ؟ و اين بد پندارى است ))⁽⁸⁹⁾ شيخ ابوعلى طبرسى مى گويد: ((اين استفهامى انكارى است ، يعنى هرگز نبايد كسى چنين گمان كند. نيز گفته اند كه معنى آيه اين است . ((آيا اين فريب خورده مال چنان مى پندارد كه كسى نمى تواند مال او را بگيرد؟)) و به قولى : ((آيا گمان مى كند كه هيچ كسى از او نخواهد پرسيد كه اين مال را از كجا به دست آورده و آن را چگونه مصرف كرده است ؟...))⁽⁹⁰⁾. بنابر اين ، مسلمان بايد خود را براى پاسخ گفتن به پرسش ((از كجا آورده اى )) آماده كرده باشد.
حديث :
1 النبى (ص ): طوبى لمن اكتسب من المؤ منين مالا من غير معصية ... و عادبه على اءهل المسكنة ، و جانب اءهل الخيلاء و التفاخر و الرغبة فى الدنيا.⁽⁹¹⁾
پيامبر (ص ): خوشا به حال مؤ منى كه مال را از راهى بدون معصيت به دست آورد... و آن را به مسكينان بازگرداند، و از افاده داران و فخرفروشان و دنيا طلبان دورى جويد.
2 الامام على (ع ) - فيما رواه عن النبى (ص )، عن الله تعالى ، فى ليلة المعراج : ...يا اءحمد!... ان النفس ماءوى كل شر... تتكبر اذا استغنت ...⁽⁹²⁾
امام على (ع ) - به روايت از پيامبر اكرم (ص )، از سخنان خداى متعال در شب معراج : ... اى احمد!... نفس انسان جايگاه بديهاست ... و چون بى نياز گردد تكبر ورزد...
3 الامام الصادق (ع ): جاء موسر الى رسول الله (ص ) نقى الثوب ، فجلس الى رسول الله ، فجاء رجل معسر درن الثوب ، فجلس الى جنب الموسر، فقبض الموسر ثيابه من تحت فخذيه ؛ فقال له رسول الله (ص ) اءخفت اءن يمسك من فقره شى ؟)) قال : لا، قال : ((فخفت اءن يصيبه من غناك شى ء؟)) قال : لا، قال : ((فخفت اءن يوسخ ثيابك ؟)) قال : لا. قال : ((فما حملك على ما صنعت ؟)) فقال : يا رسول الله ! ان لى قرينا يزين لى كل قبيح و يقبح لى كل حسن ، و قد جعلت له نصف مالى . فقال رسول الله (ص ) للمعسر: ((اءتقبل ؟)) قال : لا. فقال له الرجل : و لم ؟ قال : اءخاف اءن يدخلنى ما دخلك .⁽⁹³⁾
امام صادق (ع ): ثروتمندى با جامه اى پاكيزه نزد رسول خدا (ص ) آمد و در نزديك او نشست ؛ پس از او مرد تهيدستى با جامه اى چركين درآمد و در كنار آن مرد ثروتمند نشست ، توانگر دامن لباس خود را از زير ران او بيرون كشيد؛ رسول خدا (ص ) به او فرمود: ((آيا ترسيدى كه از فقر او چيزى به تو سرايت كند؟)) گفت : نه . فرمود: ((پس بيم آن داشتى كه چيزى از ثروت تو به او برسد؟)) گفت : نه . فرمود: ((پس چه چيز تو را به كارى كه كردى برانگيخت ؟)) توانگر گفت : يا رسول الله ! مرا همدمى است كه هر زشت را بر من زيبا و هر زيبا را زشت جلوه گر مى سازد. من نيمى از مالم را به اين مرد دادم . رسول خدا (ص ) به آن مرد تهيدست رو كرد و فرمود: ((آيا مى پذيرى ؟)) گفت : نه . مرد توانگر پرسيد: چرا؟ گفت : مى ترسم كه آنچه در تو هست در من نيز پيدا شود.
علامه مجلسى مى گويد: ((مقصود آن مرد ترس از آن بوده است كه كبر و غرور، و خود را برتر از مردمان ديگر شمردن ، و ديگران را كوچك تصور كردن ، و ديگر خلقهاى نكوهيده اى كه از ملازمات توانگرى و ثروتمندى است ، در جان وى نيز پديد آيد.^{(94 )}))
ى - جاه و مقام خيالى (كاذب )
قرآن :
1 و قال لهم نبيهم : ان الله قد بعث لكم طالوت ملكا، قالوا: اءنى يكون له الملك علينا؟ و نحن اءحق بالملك منه و لم يؤ ت سعة من المال ...⁽⁹⁵⁾
پيامبر ايشان (بنى اسرائيل ) به آنان گفت : خدا طالوت را پادشاه شما قرار داد؛ گفتند: چگونه وى مى تواند به پادشاهى برسد، در صورتى كه ما براى پادشاهى از او شايسته تريم ، او كه مال فراوانى ندارد؟...
2 فلو لا اءلقى عليه اءسورة من ذهب ؟...⁽⁹⁶⁾
چرا او دستبرنجهاى زرين ندارد؟...
3 و قالوا: لو لا نزل هذا القرآن على رجل من القريتين عظيم ؟⁽⁹⁷⁾
گفتند: چرا اين قرآن بر مرد بزرگى (ثروتمندى ) از اين دو شهر (مكه و طائف ) نازل نگشت ؟
توانگران متكاثر براى خود جاه و مقامى بزرگ و شخصيتى ممتاز تصور مى كنند، چه مى نگرند كه مالك مالهاى فراوانى شده اند، كه توده مردم چيزى از آنها ندارند (در صورتى كه - به تصريح قرآن كريم - اينگونه اموال بسيار متعلق به توده هاى مردم و براى اداره شدن زندگى آنان است ؛ و به گفته ((حديث ))، مايه سامانيابى معيشت توده هاست ). بنابراين ، آنچه توانگران امتهاى گذشته به پيامبر و مصلحان و انقلابيون مى گفتند، سخن توانگران اين روزگار نيز هست ، پس متكاثران در حقيقت تمايلات جالوتى دارند، اگر چه روزگار، در محيطى ، يا افروخته شدن آتش انقلاب در جايى ، آنان را وادارد تا در صف طالوتيان (مجاهدان عدالتخواه ) قرار گيرند؛ پس ، از اين نكته غافل مباشيد!
حديث :
1 النبى (ص ): يا ابن مسعود! يتفاضلون باءحسابهم و اءموالهم ...⁽⁹⁸⁾
پيامبر (ص ): اى ابن مسعود: آنان به تبار و دارايى خويش به يكديگر برترى نشان مى دهند...
2 النبى (ص ): و طلبوا المدح بالمال ...⁽⁹⁹⁾
پيامبر (ص ): ...با بخشش مال خواستار ستايش (و تملق گويى در برابر خود) باشند....
3 الامام على (ع ): الغنى يسود غير السيد. المال يقوى غير الاءيد.⁽¹⁰⁰⁾
امام على (ع ): ثروت ، انسان حقير را بزرگ مى كند. مال به آدم بى قدرت (و ناتوان ) قدرت مى بخشد (و به هر كس كه بدان دست يافت شخصيت كاذب مى دهد).
4 الامام على (ع ): اءيها الناس !... من كثر ماله راءس .⁽¹⁰¹⁾
امام على (ع ): اى مردم !... هر كس مالش زياد شود، (شايسته يا ناشايسته ) به سرورى رسد.
5 الامام على (ع ): الدولة ترد خطاء صاحبها صوابا و صواب ضده خطاء.⁽¹⁰²⁾
امام على (ع ): دولتمندى ، خطاى صاحبدولت را به صواب ، و صواب مخالف او را به خطا مبدل مى كند.
يعنى دارايى و ثروت ، سبب مى گردد تا نظر نادرست و كار اشتباه شخص دارا و ثروتمند، درست و بدون اشتباه به شمار آيد، و نظر درست و كار صحيح كسانى كه مخالف اويند و در برابر او قرار دارند، نادرست و اشتباه محسوب شود. و اينهمه از همان شخصيت كاذب و موقعيت دروغين و ناروايى است كه ثروت براى كسانى پديد مى آورد، و آن كسانى نيز - بيشتر- در دام اين پندار مى افتند. در احاديث اين هشدار بسيار آمده است . حديث بعد نيز به همين موضوع نظر دارد.
6 الامام الرضا(ع ): عن اءبيه ، عن جده جعفر الصادق (ع ): اذا اءقبلت الدنيا على انسان اءعطته محاسن غيره ...⁽¹⁰³⁾
امام رضا(ع ): از پدر خويش ، از جد خويش ، امام جعفر صادق (ع ): چون دنيا به انسانى رو كند، نيكوييهاى ديگران را به او مى بخشد (و كسى را كه داراى نيكويى و مزيتى نيست ، نيكو و با مزيت جلوه مى دهد)...
نگاهى به سراسر فصل
ماهيت اقتصادى تكاثرى و مصرفى ، در احوال و صفات متكاثران و سرمايه داران و توانگران تجسم پيدا مى كند. شايد نظرى گذرا كه شخص بر احوال و صفات يادشدگان بيندازد، بتواند اختلاف جوهرى و بنيادينى را كه ميان دو اقتصاد تكاثرى و اسلامى وجود دارد به او نشان دهد. به همين جهت تعاليم اسلامى به آشكار ساختن اين صفات و نشان دادن آنها - تعبيرهاى نكوهنده - بفراوانى پرداخته است ، تا انسان جامعه اسلامى را بر حقيقت امر واقف سازد، و او را براى مقابله با سيل بنيان كن اقتصاد تكاثرى (از راه آگاه ساختن از اين تضاد ريشه دار و ژرفسارى اين آگاهى و گسترش دامنه آن ) مجهز گرداند.
هر چه باشد، اقتصاد اسلامى ، هيچ رنگى جز رنگ انسانى و مردمى همگانى نخواهد داشت . اقتصاد اسلامى اقتصادى انسانى است ، زيرا كه انسان را هدف قرار مى دهد و مال و ثروت را وسيله ؛ و مال را فداى انسان مى كند نه انسان را فداى مال ؛ و مردمى همگانى است زيرا كه مى گويد: يا اءيها الناس ! كلوا مما فى الارض حلالا طيبا⁽¹⁰⁴⁾ اى همه مردم ! از هر حلال و پاكيزه اى كه در زمين است بخوريد. و بدينگونه همه مردم را طرف خطاب قرار مى دهد... و امام على بن ابيطالب (ع ) مى گويد:عياله الخلائق ،⁽¹⁰⁵⁾ ضمن اءرزاقهم و قدر اءقواتهم ⁽¹⁰⁶⁾ آفريدگان خانواده و روزى خواران خدايند، و او ضامن روزى ايشان است و قوتشان را معين كرده است . و چون خلايق خانواده خدايند، او كه روزى دهنده اى نيرومند و استوار است ، آنان را فراموش نخواهد كرد.
و چون روزى آنان را تضمين كرده است ، پس بينوايى و گرسنگى را براى آنان نمى پسندد. و چون قوت آنان را مقدر كرده است ، نرسيدن آن به دست مردمان از سوى خداوند سبحان نيست ، بلكه از ستمگرى ستمگران است . اسلام از اين حد نيز تجاوز مى كند و درباره تاءمين ارزاق جانوران به تاءكيد سخن مى گويد؛ امام على بن ابيطالب (ع ) مى فرمايد: لكل ذى رمق قوت ⁽¹⁰⁷⁾ هر صاحب رمقى (جاندارى ) را قوت و روزيى است )) (كه بايد به او برسد). پس همه چيز براى همگان است ⁽¹⁰⁸⁾؛ و بنابراين بايد در دسترس همگان قرار گيرد، و هر كس - بدون تفاوتهاى فراوان - از آن بهره مند شود. و بدينگونه روشن مى گردد كه اقتصاد تكاثرى اقتصادى غير انسانى و غير همگانى است . و اين انحصار گرايى در طبيعت متكاثران نهفته است و از اخلاق آنان سرچشمه مى گيرد.
و ما مطمئنيم كه خوانندگان - پس از ملاحظه آيات و احاديث و بحث ها و نظرهايى كه گذشت - بر بسيارى از نشانه ها و آثار جدا كننده اين دو مكتب اقتصادى وقوف يافته اند، و از آنچه دورى تعاليم اسلامى را از پذيرش تكاثر و اتراف - در هر تراز - روشن مى سازد، آگاه گشته اند. از اينرو در اينجا سخن را نمى گستريم ، بلكه تنها به سه نمونه از احوال و صفات مورد بحث در اين فصل نظر مى كنيم :
1- تباه شدن دين و از دست رفتن آن :
پيوند ميان دين و دنيا چگونه بايد باشد؟ اين موضوعى است كه هر كس خواستار عملى شدن مكتب اقتصادى اسلامى است ، بايد آن را بخوبى كشف كند و در روشنى كامل قرار دهد. و از همين راه است كه مى توانيم حدود اصلى مسائل اقتصادى در اسلام ، و آيات و احاديثى را كه - با تعبيرهاى گوناگون - بر ما معلوم مى دارند كه مال فراوان و طلب آن و توجه به آن ، مايه تباهى دين و پايمال شدن حق و عدالت است ، درست بفهميم .
ده مسئله روشنگر
چون در نظر گرفتن برخى از مباحث گذشته - نيز آنچه پس از اين خواهد آمد - براى دريافت و اكتشاف اين موضوع به ما كمك مى كند، ده مسئله را در اينجا به صورت فشرده يادآورى مى كنيم :
(1)- داشتن مال فراوان ملازم با بهره كشى از ديگران است .
(2)- مال فراوان آدمى را به ولخرجى و اسراف و بلند پروازى مى كشاند.
(3)- مايه كار نكردن شخص و بى اعتنايى به امور مى شود.
(4)- محروميت و فقر را براى توده ها در پى مى آورد.
(5)- با نظر اسلامى كه خواستار انفاق مال و پراكندن آن است مخالف است .
(6)- ضد قوام بودن مال و گردش آن در ميان توده هاست .
(7)- باعث اندوختن و احتكار و انحصارى بودن بازرگانى و بالا رفتن نرخها خواهد شد.
(8)- محيط مساعد، براى آنكه اموال و امكانات در انحصار ثروتمندان باشد، فراهم مى آورد.
(9)- پايه هاى موازنه و عدالت اجتماعى را متزلزل مى كند.
(10)- متكاثران را از خدا و گردن نهادن به شرايع و قوانين الاهى - چنانكه بايد - باز مى دارد.
و همه آنچه ذكر شد، پديده هايى است متضاد با اسلام ، كه به سست كردن اعتقاد دينى در جامعه اسلامى مى انجامد، و اسلام را به ناتوانى در اصلاح مردم و خوشبخت كردن ايشان متهم مى سازد.⁽¹⁰⁹⁾
2- پرستش درهم و دينار (پول پرستى ):
هدف گشتن مال براى فعاليت آدمى در زندگى ، شالوده مفاسد اصلى و فرعى برخاسته از نظام تكاثرى است . ارتباط انسان با مال در اين نظام ارتباطى سالم نيست تا در آن ، مال بتواند وسيله اى براى خدمت كردن به انسان باشد. هر تلاشى كه به دست متكاثر صورت مى گيرد، براى رشد دادن توليد يا افزايش سود و بهره بردارى هر چه بيشتر است ، در صورتى كه هدف تلاش اسلامى ، پيشبرد زندگى آدمى و اصلاح شئون وى و بالا بردن آن شئون است . يك تلاش ، در دو مكتب اقتصادى اسلامى و تكاثرى ، چنان است كه در يكى به اداى تكليف و عبادت خداى متعال مى انجامد، و در ديگرى به پرستش شيطان و نفس و درهم و دينار.
و اين دو جهتدارى ، دو امر ذهنى نيست ، بلكه واقعيتى وجود دارد كه آنها را تاءييد مى كند؛ چه بسيار اتفاق مى افتد كه آدمى چنان گمان مى كند كه همه براى هدفهاى درست اسلامى مى كوشد و به ارزشها و معيارهاى الاهى ايمان دارد، ليكن در واقع خارجى ، نتيجه اى جز اين به دست مى آيد، زيرا از تجاوز و ستمگرى و فريبكارى براى كسب مال بيشتر و سود بيشتر دست برنمى دارد، و همه روزگار خود را در طلب مال سپرى مى كند، بى آنكه همه حقوقى را كه بر عهده دارد بپردازد، يا براى رفع نياز بيچارگان بصورتى گسترده و راستين و شايسته به چاره گرى برخيزد.
3- جاه و مقام خيالى (كاذب ):
شخصيت اصلى و واقعى انسان ، در تصور اسلامى ، برخاسته از پيروى اصول انسانيت ، همچون عقل و معرفت و علم و پرهيزگارى و عاطفه و مردم دوستى و نيكى كردن به مردمان و صفات و خصلتهاى نيك ملكوتى ديگر است . در اين طرز تصور، مال و ثروت به هيچ كس ارزش يا شخصيتى نمى بخشد، بلكه وسيله اى است براى رشد دادن شخصيت ، از راه مصرف كردن آن بر وفق مقياسهاى درست . و در مقياس ‍ تكاثرى و فزونخواهانه قضيه بر عكس اين است ، زيرا كه مال در آنجا بخشنده شخصيت و تثبيت كننده آن است ، كه - بنابر احاديث - يسود غير السيد، و يؤ يد غير الاءيد آن كسى را كه بزرگ نيست بزرگ مى كند، و آن را كه ناتوان است نيرومند مى سازد)). و در اين ديدگاه ، هر چه مال بيشتر باشد شخصيت بزرگوارتر، و هر چه سود فراوانتر شود شخصيت بزرگتر خواهد شد. و از اينجاست كه شخصيت واقعى انسان به شخصيتى دروغين و موهوم و ساختگى مبدل مى شود. و فقر (كه نتيجه اى از تكاثر است )، در اين مقياس ، شخصيت انسان را مى زدايد و آن را محو مى كند. بنابراين ، تكاثر و نظام تكاثرى و سرمايه دارى ، از دو سو به انسان و انسانيت و اجتماع بشرى و ارزشها آسيب مى رساند: از سوى متكاثر، با بخشيدن شخصيت خيالى و فاقد ارزش به او؛ و از سوى نادار، با زدودن شخصيت اصلى او، كه هيچ غبارى بر آن ننشسته است .
و ثروتمندان ، با تكيه بر اين شخصيت خيالى ، خود را سرپرستان و وكيلان و مدافعان و حقوق محرومان مى پندارند، و از اين راه سلطه هاى تجاوز كارانه خود را بر اجتماع تحميل مى كنند، و بواقع فرمانروايان بر مردم مى شوند، هر چند بظاهر چنين سمتى نداشته باشند. آرى ، آنجا كه حديث از واقعيتى سخت اسف انگيز سخن گفته است : من كثر ماله راءس ⁽¹¹⁰⁾ هر كس مالش فراوان شود به سرورى مى رسد))، راست گفته است . و هيچ زيان و خسارتى - براى جامعه - بزرگتر از اين نيست ، زيرا كه آنان - به نص حديث نبوى - بدترين بدان امتند،⁽¹¹¹⁾ و آيا زيانى از اين بالاتر مى شود، اگر آنان - چه بظاهر و چه در واقع - رياست يابند، و در آن نفوذ داشته باشند، و در احزاب سياسى و اجتماعى و مجالس قانونگذارى و دستگاههاى حكومت دخالت كنند؟⁽¹¹²⁾ آيا ممكن است كه اينگونه كسان - بگونه اى راستين و شايسته - براى خير توده ها و فراهم آوردن وسايل آسايش مردم و پايين آوردن نرخها و امورى مهم مانند اينها اقدامى به عمل آورند؟
و قرآن آسمانى ، اين باليدن به شخصيت خيالى دروغين و مركزيت بخشيدن به آن را از سوى متكاثران و اطرافيان شادخوار ايشان ، از آشكارترين نشانه هاى اجتماعات جاهلى ، و از نيرومندترين وسايلى مى شمارد كه مستكبران و سرمايه داران ، بوسيله آن جنگ با پيامبران و انذارگران مى پرداختند و مى گفتند: و نحن اءحق بالملك منه و لم يؤ ت سعة من المال ⁽¹¹³⁾ - ما براى پادشاهى شايسته تر از اوييم ، كه مال فراوانى ندارد، يا فلولا اءلقى عليه اءسورة من ذهب ⁽¹¹⁴⁾ پس چرا دستبرنجنهاى زرين ندارد (و با طلا او را نياراسته اند؟). و اينهمه را از آنروى مى گفتند كه در نظر آنان برترين ارزش از آن مال و طلا بود.
جامعه اى كه برترى در آن به مال باشد، و شخصيت انسانى با داشتن مال ارزيابى شود، و شرف و بزرگوارى با درهم و دينار به دست آيد، اجتماعى منحط و جاهلى است ، كه به معيارهاى جاهليت نخستين پايبند است ، چنانكه پيامبر اكرم (ص ): به آن اشاره كرده است : يتفاضلون باءحسابهم و اءموالهم ⁽¹¹⁵⁾ به حسبها و مالهاى خود (مانند دوران جاهليت ) براى خويش فضيلت قائل مى شوند))، و در بخش ديگرى از حديث شريف چنين فرموده است : ... و شرفهم الدراهم و الدنانير...⁽¹¹⁶⁾ اينان شرف خويش را در درهم و دينار (پول و پولدارى ) مى دانند... .
و اينهمه تعاليم گوناگون كه در اسلام بر ضد تكاثر و اتراف آمده است ، همه تلاشى است دايمى و مستمر و قاطع براى ويران كردن معيارهاى دروغين ، و متزلزل ساختن پايگاههاى اشرافيت ، و دگرگونسازى وسيع نظام ارزشى ، با محكم كردن ارزشهاى الاهى و انسانى و فرو ريختن هر چه بر ضد آن است ، تا ريشه فرمانروايى ((باند))هاى متكاثر و متكبر كنده شود، و تمايلات تكاثرى و استكبارى و آثار آنها در زندگى آدمى و اجتماعات انسانى برافتد.
فصل هيجدهم : اسلام و نظام تكاثرى اترافى ، مبارزه اى فراگستر(11)
- پاره اى از احوال متكاثران و توانگران و صفات ايشان (2)
اء- پايمال كردن ارزشهاى والا براى تثبيت ارزشهاى ناچيز
قرآن :
1 و قال الملاء الذين كفروا من قومه : لئن اتبعتم شعيبا انكم اذا لخاسرون ⁽¹¹⁷⁾
سران كافر قوم او (شعيب ) گفتند: اگر از شعيب پيروى كنيد، در آن صورت از زيانكاران خواهيد بود.
2 بل قالوا: انا وجدنا آباءنا على اءمة و انا على آثارهم مهتدون # و كذلك ما اءرسلنا من قبلك فى قرية من نذير، الا قال مترفوها: انا وجدنا آباءنا على اءمة و انا على آثارهم مقتدون # قال : اءولو جئتكم باءهدى مما وجدتم عليه آباءكم ؟ قالوا: انا بما اءرسلتم به كافرون# ⁽¹¹⁸⁾