4 - مستحب است كه نمازگزار در حال سجده ، انگشتان دست را به هم چسبانده و برابر گوش بگذارد، به گونه اى كه سر آنها رو به قبله باشد.
5 - مستحب است كه انسان در سجده دعا كرده و از خدا حاجت بخواهد و اين دعا را بخواند: يا خير المسؤ لين و يا خير المعطين ارزقنى و ارزق عيالى من فضلك فانك ذوالفضل العظيم ؛ اى بهترين كسى كه از سؤ ال مى كنند! و اى بهترين عطا كنندگان ! روزى بده من و عيال من از فضل خودت . پس بدرستى كه داراى فضل بزرگى .
6 - مستحب است نمازگزار بعد از سجده بر ران چپ خود بنشيند و روى پاى راست را بر كف پاى چپ بگذارد.
7 - مستحب است كه نمازگزار بعد از هر سجده ، وقتى نشست و بدنش آرام گرفت ، تكبير بگويد.
8 - مستحب است بعد از سجده اول ، وقتى بدن آرام گرفت ، گفته شود: استغفر اللّه ربى و اتوب عليه .
9 - مستحب است كه نمازگزار سجده را طول بدهد و در موقع نشستن نيز دست ها را روى ران ها بگذارد.
10 - مستحب است كه نمازگزار براى رفتن به سجده دوم در حال آرامش ‍ بدن ((اللّه اكبر)) بگويد.
11 - مستحب است كه در سجده ها صلوات بفرستد⁽²⁴⁷⁾.
12 - مستحب است كه نمازگزار در هنگام بلند شدن ، دستها را بعد از زانوها، از زمين بردارد.
13 - مستحب است كه مردها آرنجها و شكم را به زمين نچسبانند و بازوها را از پهلو جدا نگه دارند؛ همچنين زنها آرنجها و شكم را بر زمين بگذارند و اعضاى بدن را به يكديگر بچسبانند⁽²⁴⁸⁾.
14 - مستحب است كه انسان در سجده واجب قرآن ، ذكر بگويد و دعايى را كه وارد شده ، ((لا اله الا اللّه حقا حقا...))، بخواند⁽²⁴⁹⁾.
15 - مستحب است كه محل سجده نمازگزار به گونه اى باشد كه همه پيشانى روى آن قرار گيرد⁽²⁵⁰⁾.
16 - مستحب است كه در سجده شكر باز و قفسه سينه و شكم خود را به زمين بچسباند⁽²⁵¹⁾.
17 - مستحب است كه انسان در سجده شكر، صد بار ((شكرالله )) يا ((شكرا شكرا)) و يا سه بار بلكه يك بار (همين ذكر را) بگويد⁽²⁵²⁾.
18 - مستحب است كه انسان بعد از سجده دوم بنشيند⁽²⁵³⁾.
19 - مستحب است كه ذكر سجده بيش از اندازه واجب گفته شود؛ البته عدد فرد فضيلتش بيشتر است تا زوج ⁽²⁵⁴⁾.
20 - خواندن دعا، قبل از ذكر سجده مستحب است . (دعايى كه از ائمه عليهم السلام نقل شده : ((اللهم لك سجدت و...)))⁽²⁵⁵⁾.
21 - قرآن خواندن در سجده مكروه است ⁽²⁵⁶⁾.
22 - فوت كردن محل سجده براى رفع گرد و غبار كراهت دارد⁽²⁵⁷⁾.
مستحبات تشهد و سلام
1 - مستحب است كه نمازگزار در حال تشهد، بر ران چپ خود بنشيند و روى پاى راست را بر كف پاى چپ بگذارد.⁽²⁵⁸⁾
2 - مستحب است كه پيش از تشهد بگويد: ((الحمدلله )) يا بگويد:بسم اللّه و بالله و الحمدلله و خير الاسماء لله .⁽²⁵⁹⁾
3 - مستحب است كه نمازگزار در حالت تشهد، دستها را بر ران ها گذاشته و انگشت ها را به يكديگر بچسباند.⁽²⁶⁰⁾
4 - نگاه كردن به دامان خود، مستحب است .⁽²⁶¹⁾
5 - مستحب است كه انسان بعد از تمام شدن تشهد بگويد: و تقبل شفاعته و ارفع درجته ⁽²⁶²⁾.
6 - مستحب است كه در حالى كه نشسته و بدنش آرام است ، بگويد: السلام عليك ايها النبى و رحمة اللّه و بركاته .⁽²⁶³⁾
مستحبات قنوت
1 - مستحب است كه انسان در هر نماز واجب و مستحب ، پيش از ركوع ركعت دوم ، قنوت بخواند.⁽²⁶⁴⁾
2 - خواندن قنوت پيش از ركوع در نماز وتر مستحب است .⁽²⁶⁵⁾
3 - مستحب است كه نمازگزار هنگام قنوت ، دستها را تا مقابل صورت بلند نمايد.
4 - مستحب است كه كف دست ها را رو به آسمان گرفته و به قصد رجاء، انگشتان دست ها را به جز ابهام ، به هم بچسباند.
5 - مستحب است كه هر دو كف دست ، پهلوى هم و متصل به هم قرار گيرد.⁽²⁶⁶⁾
6 - مستحب است كه نگاه انسان در هنگام قنوت ، به كف دستهايش ‍ باشد.⁽²⁶⁷⁾
7 - مستحب بلكه بهتر است در قنوت گفته شود: لا اله الا اللّه الحليم الكريم لا اله الا اللّه العلى العظيم سبحان اللّه رب السموات السبع و رب الاءرضين السبع و ما فيهن و ما بينهن و رب العرش العظيم و الحمد لله رب العالمين .⁽²⁶⁸⁾
8 - مستحب است كه قنوت بلند خوانده شود؛ ولى در نماز جماعت اگر امام جماعت صداى او را بشنود بلند خواندن قنوت ، مستحب نيست .⁽²⁶⁹⁾
9 - اگر نمازگزار قنوت را فراموش كرده و پيش از آن كه به اندازه ركوع خم شود يادش بيايد، مستحب است كه بايستد و قنوت را بخواند.⁽²⁷⁰⁾
10 - مستحب است كه اگر نمازگزار در ركوع ، يادش بيايد كه قنوت را نخوانده است ، بعد از ركوع قضا كند.⁽²⁷¹⁾
11 - اگر نمازگزار در سجده ، يادش بيايد كه قنوت را نخوانده ، مستحب است كه بعد از سلام ، قنوت را قضا كند.⁽²⁷²⁾
12 - مستحب است كه ماءموم در قنوت از امام متابعت كند؛ اگر چه ماءموم در ركعت دوم به جماعت نرسيده باشد.(ركعت اول ماءموم باشد).⁽²⁷³⁾
آداب مخصوص زنان در نماز
1 - مستحب است كه زن خود را با زيور آلات بيارايد.⁽²⁷⁴⁾
2 - مستحب است كه خضاب داشته باشد.
3 - مستحب است كه صدايش را پنهان كند.⁽²⁷⁵⁾
4 - مستحب است كه در حال ايستاده ، پاها را به هم بچسباند.⁽²⁷⁶⁾
5 - مستحب است كه با دست خود پستان ها را به سينه بچسباند.⁽²⁷⁷⁾
6 - مستحب است كه در حال ركوع ، دست را بر روى ران ها بگذارد.⁽²⁷⁸⁾
7 - مستحب است كه در ركوع زانوها را همچون مردان ، تا به آخر به عقب نبرد.⁽²⁷⁹⁾
8 - مستحب است كه وقتى مى خواهد به سجده برود، اول بنشيند.⁽²⁸⁰⁾
9 - مستحب است كه در هنگام سجده ، شكم و سينه را بر زمين انداخته و مانند مردان ، تجافى نكند.⁽²⁸¹⁾
10 - مستحب است كه در هر بار نشستن ، به حالت تربع بنشيند؛ يعنى پاى راست را زير ران چپ و پاى چپ را زير ران راست بگذارد. (به اصطلاح چهار زانو بنشيند).⁽²⁸²⁾
11 - مستحب است كه زن ها در وقت خواندن تشهد، ران ها را به هم بچسبانند.⁽²⁸³⁾
تعقيبات نماز
از حضرت على (عليه السلام ) منقول است كه هر كس از شما از نماز فارغ شد بايد دستها را بلند كند به سوى آسمان و خود را در دعا به تعب افكند.⁽²⁸⁴⁾
1 - مستحب است كه انسان بعد از نماز، مقدارى مشغول تعقيب و خواندن ذكر و دعا و قرآن شود.⁽²⁸⁵⁾
2 - بهتر است انسان پيش از آنكه از جاى خود حركت كند و وضو، غسل و تيمم او باطل شود، رو به قبله تعقيب را بخواند.⁽²⁸⁶⁾
3 - مستحب است كه تعقيب هايى كه بسيار سفارش شده است را بخواند؛ مثل تسبيح حضرت زهرا (عليها السلام ) (34 مرتبه اللّه اكبر، 33 مرتبه الحمدلله ، 33 مرتبه سبحان اللّه ).⁽²⁸⁷⁾
4 - مستحب است كه انسان بعد از نماز، سجده شكر نمايد و بهتر آن است كه در سجده شكر صد مرتبه يا سه مرتبه يا يك مرتبه ((شكرا لله )) يا ((شكرا))يا ((عفوا)) بگويد.⁽²⁸⁸⁾
5 - مستحب است كه انسان بعد از تسبيح حضرت زهرا (عليها السلام ) يك مرتبه ((لا اله الا اللّه )) بگويد.⁽²⁸⁹⁾
6 - مستحب است كه براى خواندن تسبيح حضرت زهرا (عليها السلام ) از تسبيح تربت امام حسين (عليه السلام ) استفاده كند.⁽²⁹⁰⁾
7 - مستحب است كه انسان براى خواندن تسبيح حضرت زهرا (عليها السلام )، از رشته تسبيح كبود (به رنگ آسمان ) استفاده كند.
8 - مستحب است كه نمازگزار بعد از اتمام نماز، سه مرتبه دست را تا روبروى صورت بلند كرده و به زانو (يا نزديك زانو) برگرداند و با هر يك مرتبه ، يك بار ((اللّه اكبر)) بگويد.⁽²⁹¹⁾
9 - مستحب است كه انسان بعد از بلند كردن دست ها براى دعا آنها را بر سر و روى خود بكشد.⁽²⁹²⁾
چرا كه مروى است از امام باقر (عليه السلام ) كه هر بنده اى كه دستها را به سوى خدا بلند كند، حق تعالى شرم مى كند كه دستهاى او را خالى برگرداند...⁽²⁹³⁾
10 - مستحب است كه نمازگزار بعد از نماز، پيش از آنكه پاهاى خود را بگرداند، سه مرتبه اين دعا را بخواند كه خدا گناهان او را بيامرزد؛ اگر چه در زياد بودن مانند كف دريا باشد. استغفر اللّه الذى لا اله الا هو الحى القيوم ذوالجلال و الاكرام و اتوب اليه .⁽²⁹⁴⁾
11 - سنت است كه بعد از نماز گفته شود: اللهم صل على محمد و آل محمد و اءجرنى من النار و اءدخلنى الجنة و زوجنى الحور العين خدايا! رحمت فرست بر محمد و آل محمد و پناهم ده از آتش و داخل كن مرا در بهشت و تزويج ده مرا با حورالعين .⁽²⁹⁵⁾
12 - مستحب است كه نمازگزار بعد از نماز، آيه الكرسى ، سوره و آيه هايى را كه در روايات توصيه شده است ، بخواند.⁽²⁹⁶⁾
13 - مستحب است كه نمازگزار بعد از نماز صبح ، ده مرتبه بگويد: سبحان اللّه العظيم و بحمده و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم ⁽²⁹⁷⁾
14 - مستحب است كه بعد از هر نمازى ، تسبيحات اربعه خوانده شود.
شيخ طوسى و ابن بابويه و حميرى به سندهاى صحيح ، از حضرت امام صادق (عليه السلام ) روايت كرده اند كه روزى رسول اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم ) به اصحاب خود فرمودند: آيا اگر آنچه داريد از جامه ها و ظرفها و جمع كنيد و بر روى هم بگذاريد به آسمان مى رسد؟ گفتند: نه يا رسول اللّه (صلى الله عليه و آله و سلم )؛ حضرت فرمودند: آيا مى خواهيد تعليم كنم به شما چيزى را كه اصلش در زمين است و شاخه هايش در آسمان . گفتند: بلى يا رسول اللّه (صلى الله عليه و آله و سلم )! حضرت در ادامه فرمودند: بعد از هر نماز سى نوبت بگوييد: سبحان اللّه و الحمدلله و لا اله الا اللّه واللّه اكبر⁽²⁹⁸⁾.
15 - مستحب است كه بعد از نماز گفته شود: يا من يفعل ما يشاء و لا يفعل ما يشاء اءحد غيره .
(اى كسى كه انجام مى دهد هر چه را مى خواهد و انجام نمى دهد كسى جز او هر چه را كه او بخواهد⁽²⁹⁹⁾).
16 - حضرت امام صادق (عليه السلام ) فرمودند: هر كس بعد از فارغ شدن از نماز پيش از آنكه زانوهاى خود را از جاى حركت دهد، ده مرتبه اين تهليل را بخواند، حق تعالى چهل هزار هزار (چهل ميليون ) گناه او را محو كرده و چهل هزار هزار (چهل ميليون ) حسنه براى او مى نويسد و چنان باشد كه دوازده مرتبه قرآن را ختم كرده باشد: اشهد ان لا الا اللّه وحده لا شريك له الها واحدا اءحدا صمدا لم يتخذ صاحبة و لا ولدا گواهى مى دهم كه نيست معبود بر حقى جز خداى يكتا كه شريك ندارد. معبود يگانه اى است و يكى است ، بى نياز است و براى خودش همسر و فرزندى نمى گيرد.⁽³⁰⁰⁾
در فضيلت اين تهليل ، روايات بسيار وارد شده است ؛ خصوصا در تعقيب نماز صبح ، شام و هنگام طلوع و غروب آفتاب .⁽³⁰¹⁾
17 - مستحب است كه انسان بعد از نماز ريش خود را با دست راست خود گرفته و دست چپ را به سوى آسمان گشوده سه مرتبه بگويد: يا ذاالجلال و الاكرام ارحمنى من النار پس سه مرتبه بگويد: اءجرنى من العذاب الاءليم و سپس هر دو دست را به سوى آسمان گشوده سه مرتبه بگويد: يا عزيز يا كريم يا رحمن يا غفور يا رحيم و سپس پشت دست ها را به سوى آسمان بگرداند و سه مرتبه بگويد: ((اءجرنى من العذاب الاءليم )) پس بگويد: و صلى اللّه محمد و آله و الملائكه و الروح ⁽³⁰²⁾.
18 - گر كسى بعد از نماز مغرب ، سه مرتبه آيات زير را بخواند، آنچه از ثواب در روز گذشته از او فوت شده باشد در مى يابد و نمازش قبول مى گردد و اگر كسى بعد از هر نماز واجب و مستحب آن را بخواند، براى او به عدد تمام ستارگان آسمان و قطرات باران و برگ درختان و ذرات خاك زمين ، حسنات نوشته مى شود و هنگامى كه بميرد به هر حسنه ، ده حسنه در قبر به او داده مى شود: فسبحان اللّه حين تمسون و حين تصبحون و له الحمد فى السموات و الارض و عشيا و حين تظهرون يخرج الحى من الميت و يخرج الميت من الحى و يحيى الارض بعد موتها و كذلك تخرجون سبحان ربك رب العزه عما يصفون و سلام على المرسلين و الحمدلله رب العالمين منزه است خدا، هنگامى كه شب و هنگامى كه صبح مى كنيد و حمد از آن اوست در آسمانها و زمين و شب هنگام و نيمه روز شما. خارج مى كند زنده را از مرده و مرده را از زنده و زنده مى كند زمين را بعد از مردنش و شما همچنان بيرون مى آييد. منزه باد پروردگارت ! پروردگار عزت ، از آنچه وصف كنند و درود بر رسولان و حمد از آن خداست ، پروردگار جهانيان .⁽³⁰³⁾
تعقيبات مخصوص نماز صبح
تعقيب نماز صبح بيشتر از ساير نمازهاست .
از حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم ) نقل است كه هر كس از طلوع صبح تا طلوع آفتاب در مصلاى خود قرار گيرد و به تعقيب مشغول باشد، خدا او را از آتش دوزخ مستور مى گرداند. همچنين در حديثى ديگر فرموده اند كه ثواب حج ، براى او نوشته مى شود.⁽³⁰⁴⁾
تعقيبات نماز صبح عبارتند از:
1 - گفتن هفتاد مرتبه استغفر اللّه ربى و اتوب اليه .⁽³⁰⁵⁾
2 - خواندن يازده مرتبه سوره ((قل هو اللّه احد)).⁽³⁰⁶⁾
3 - گفتن صد مرتبه ماشاءا كان لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم آنچه خدا خواست مى شود و نيست جنبش و توانى ، جز از خداى والا و بزرگ .⁽³⁰⁷⁾
4 - خواندن سوره قدر؛ از امام محمد باقر (عليه السلام ) نقل شده است كه هر كس هفت مرتبه سوره قدر را بخواند، بعد از طلوع فجر، هفتاد صف از ملائكه هفتاد صلوات بر او بفرستند و هفتاد مرتبه بر او ترحم كنند.⁽³⁰⁸⁾
5 - گفتن ده مرتبه سبحان اللّه العظيم و بحمده و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم .⁽³⁰⁹⁾
6 - خواندن صد مرتبه بسم اللّه الرحمن الرحيم لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم .⁽³¹⁰⁾
7 - از حضرت امام صادق (عليه السلام ) روايت شده است كه هر كس بعد از نماز صبح و پيش از تكلم بگويد: ((رب صل على محمد و اءهل بيته )) خداوند روى او را از آتش جهنم نگاهدارد.⁽³¹¹⁾
8 - مستحب است كه مسافر، بعد از هر نماز شكسته ، سى مرتبه بگويد:سبحان اللّه و الحمد لله و لا اله الا اللّه و اللّه اكبر، بلكه بهتر است شصت مرتبه اين ذكر را بگويد.⁽³¹²⁾
براى آگاهى از تعقيبات نماز ظهر، عصر، مغرب و عشا به كتابهاى مفصل دعا و مفاتيح الجنان رجوع نماييد.
مستحبات ديگر در باب نماز
1 - اگر لباس نمازگزار در حال ايستاده ، عورت را مى پوشاند، ولى ممكن است در حالت ديگر نپوشاند، مستحب است كه با آن لباس ، نماز نخواند.⁽³¹³⁾
2 - مستحب است كسى كه نشسته نماز مى خواند، در حال خواندن حمد و سوره ، مربع بنشيند (چهار زانو).⁽³¹⁴⁾
3 - مستحب است كه نمازگزار عاجز، در حال ركوع (كه نشسته انجام مى دهد) دو زانو بنشيند.⁽³¹⁵⁾
4 - مستحب است نمازگزارى كه نشسته نماز مى خواند، در حالت ركوع بر روى دو پاشنه پاى خود ننشيند بلكه باسنش را از روى دو پاشنه پايش بلند كرده و صورتش برابر با جلوى دو زانويش شود.⁽³¹⁶⁾
5 - احتياط مستحب است كه اگر نمازگزار بعد از سجده دوم ، شك بين چهار و شش و بيشتر از شش كرد، بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام كرده و دو سجده سهو به جا آورد و نماز را هم دوباره بخواند.⁽³¹⁷⁾
6 - اگر كسى بعد از سلام ، در صورتى كه از حالت نماز خارج نشده ، يادش ‍ بيايد كه دو سجده را فراموش كرده ، بعد از اين كه دو سجده را به جا آورد و تشهد و سلام را نيز تكرار كرد و براى سلامى كه اول گفته دو سجده سهو به جا آورد، مستحب است كه اصل نماز را هم اعاده نمايد.⁽³¹⁸⁾
7 - اگر انسان احتمال دهد كه نماز قضايى دارد يا نمازهايى را كه خوانده ، صحيح نبوده ، مستحب است كه براى احتياط، قضاى آن را به جا آورد.⁽³¹⁹⁾
8 - اگر انسان نمازهايى از او قضا شده و مى داند كه كدام يك جلوتر قضا شده ، احتياط مستحب آن است كه به ترتيب نمازهايش را قضا كند.⁽³²⁰⁾
9 - مستحب است كه بچه مميز را (بچه اى كه خوب و بد را مى فهمد) به نماز خواندن و عبادتهاى ديگر عادت كند؛ همچنين مستحب است كه او را به قضاى نمازها نيز وادار نمايند.⁽³²¹⁾
10 - اگر نمازگزار نداند كه بدن يا لباس او نجس است و بعد از نماز بفهمد، احتياط مستحب آن است كه اگر وقت دارد دوباره نماز را به جا آورد.⁽³²²⁾
11 - بنا بر احتياط مستحب ، بايد زن عقب تر از مرد بايستد و جاى سجده او از جاى ايستادن مرد كمى عقب تر باشد.⁽³²³⁾
مكروهاتى ديگر در باب نماز
1 - مكروه است كه انسان در نماز، صورت را كمى به طرف راست و چپ بگرداند.
2 - مكروه است كه انسان در نماز، چشم ها را ببندد.⁽³²⁴⁾
3 - مكروه است كه نمازگزار در نماز، چشم ها را به طرف راست و چپ بگرداند.⁽³²⁵⁾
4 - مكروه است كه نمازگزار در نماز، با ريش و دست خود بازى كند و انگشت ها را داخل هم نمايد.⁽³²⁶⁾
5 - انداختن آب دهان در نماز كراهت دارد.⁽³²⁷⁾
6 - نگاه كردن به خط قرآن يا كتاب يا خط انگشترى در نماز كراهت دارد.⁽³²⁸⁾
7 - كراهت دارد كه موقع خواندن حمد و سوره و گفتن ذكر، براى شنيدن حرف كسى ساكت شد، بلكه هر كارى خضوع و خشوع را در نماز از بين مى برد مكروه است .⁽³²⁹⁾
8 - هنگامى كه انسان خوابش مى آيد، مكروه است نماز بخواند.⁽³³⁰⁾
9 - مكروه است كه انسان موقع خوددارى از بول و غايط، نماز بخواند.⁽³³¹⁾
10 - پوشيدن جوراب تنگ كه پا را فشار دهد در نماز، مكروه است .⁽³³²⁾
11 - مكروه است كه نمازگزار در نماز، دهن دره كند.
12 - مكروه است كه نمازگزار در نماز، انگشتان خود را بشكند.⁽³³³⁾
13 - كراهت دارد كه انسان در نماز آه بكشد، به گونه اى كه مشتمل بر يك حرف باشد.
14 - ناله كردن در نماز به طورى كه مشتمل بر يك حرف باشد مكروه است . ⁽³³⁴⁾
15 - شكستن نماز به خاطر مالى كه اهميت ندارد، مكروه است .⁽³³⁵⁾
16 - پوشيدن لباس سياه ، چرك ، تنگ ، لباس شرابخوار و لباس كسى كه از نجاست پرهيز نمى كند، براى نماز مكروه است .⁽³³⁶⁾
17 - پوشيدن لباسى كه نقش صورت روى آن است ، براى نماز كراهت دارد.⁽³³⁷⁾
18 - باز بودن دكمه هاى لباس در نماز، كراهت دارد.⁽³³⁸⁾
19 - به انگشت كردن انگشترى كه نقش صورت بر روى آن حك شده است ، مكروه مى باشد.⁽³³⁹⁾
20 - خواندن نماز واجب در خانه كعبه و بر بام آن مكروه است ؛ و در حالت ناچارى مانعى ندارد.⁽³⁴⁰⁾
21 - چيزى بر دهان بستن ، هم براى مرد و هم براى زن مكروه است .⁽³⁴¹⁾
22 - پيچيدن جامه بر خود در نماز، مكروه است .⁽³⁴²⁾
آداب نماز جماعت
فضيلت نماز جماعت
مستحب است كه نمازهاى واجب مخصوصا نمازهاى يوميه را به جماعت بخوانند و در نماز صبح ، مغرب و عشا، براى همسايه مسجد و كسى كه صداى اذان را مى شنود بيشتر سفارش شده است .⁽³⁴³⁾
در روايتى آمده است كه اگر يك نفر به امام جماعت اقتدا كند، هر ركعت از نماز آنان ثواب صد و پنجاه نماز و اگر دو نفر اقتدا كنند، هر ركعتى ثواب ششصد نماز دارد و هر چه بيشتر شوند، ثواب نمازشان بيشتر مى شود تا به ده نفر برسند، عده آنان كه از ده گذشت اگر تمام آسمانها كاغذ و درياها مركب و درختها قلم و جن و انس و ملائكه نويسنده شوند، نمى توانند ثواب يك ركعت آن را بنويسند.⁽³⁴⁴⁾
در اينجا بعضى از آداب نماز جماعت را متذكر مى شويم :
1 - مستحب است كه انسان صبر كند تا نماز را به جماعت بخواند و نماز جماعت از نماز اول وقت كه فرادى (تنها) خوانده شود بهتر است . همچنين نماز جماعتى را كه مختصر بخوانند از نماز فرادى كه آن را طول بدهند، بهتر مى باشد.⁽³⁴⁵⁾
2 - وقتى كه نماز جماعت بر پا مى شود، مستحب است كسى كه نمازش را فرادى خوانده ، دوباره نمازش را به جماعت بخواند.⁽³⁴⁶⁾
3 - بعد از تكبير امام اگر صف جلو، آماده نماز و تكبير گفتن آنان نزديك باشد، كسى كه در صف بعد ايستاده مى تواند تكبير بگويد، ولى احتياط مستحب آن است كه صبر كند تا تكبير صف جلو تمام شود.⁽³⁴⁷⁾
4 - احتياط مستحب آن است كه جاى سجده ماءموم با جاى كسى كه جلوى او ايستاده ، فاصله اى نداشته باشد.⁽³⁴⁸⁾
5 - اگر موقعى كه انسان مشغول خواندن نماز مستحبى است جماعت بر پا شود، چنان چه اطمينان ندارد كه اگر نماز را تمام كند به جماعت برسد، مستحب است كه نماز را رها كرده و مشغول جماعت شود. همچنين اگر اطمينان نداشته باشد كه به ركعت اول مى رسد مستحب است كه به همين دستور رفتار نمايد.⁽³⁴⁹⁾
6 - اگر موقعى كه انسان مشغول خواندن نماز سه ركعتى يا چهار ركعتى است نماز جماعت بر پا شود، چنانچه به ركوع ركعت سوم نرفته و اطمينان ندارد كه اگر نماز را تمام كند به جماعت برسد، مستحب است كه به نيت نماز مستحبى ، نماز را دو ركعتى تمام كرده و خود را به جماعت برساند.⁽³⁵⁰⁾
7 - اگر ماءموم در ركعت اول و دوم نماز صبح ، مغرب و عشا صداى امام را نشنود، مستحب است كه حمد و سوره را آهسته بخواند.⁽³⁵¹⁾
8 - مستحب است كه ماءموم در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر، به جاى حمد و سوره ذكر بگويد.⁽³⁵²⁾
9 - اگر ماءموم يك مرد باشد، مستحب است كه طرف راست امام بايستد و اگر يك زن باشد، در طرف چپ امام ، به گونه اى كه جاى سجده اش مساوى با زانو يا قدم امام باشد.⁽³⁵³⁾
10 - اگر ماءموم يك مرد و يك زن يا يك مرد و چند زن باشند، مستحب است كه مرد، طرف راست امام و باقى پشت سر امام بايستند و اگر چند مرد يا چند زن باشند پشت سر امام بايستند و اگر چند مرد و چند زن باشند مردها عقب امام و زن ها پشت مردها بايستند.⁽³⁵⁴⁾
11 - اگر امام و ماءموم هر دو زن باشند، احتياط آن است كه امام كمى جلوتر بايستد.⁽³⁵⁵⁾
12 - مستحب است كه امام در وسط صف بايستد.⁽³⁵⁶⁾
13 - مستحب است كه اهل علم و كمال و تقوى در صف اول بايستند.⁽³⁵⁷⁾
14 - مستحب است كه صف هاى جماعت منظم باشد.⁽³⁵⁸⁾
15 - مستحب است كه بين كسانى كه در يك صف ايستاده اند فاصله نباشد و شانه آنان هم رديف با يكديگر باشد.⁽³⁵⁹⁾
16 - مستحب است كه بعد از گفتن ((قد قامت الصلاة )) ماءمومين برخيزند.⁽³⁶⁰⁾
17 - مستحب است امام جماعت رعايت حال ماءمومى را كه از ديگران ضعيف تر است بكند و عجله نكند تا افراد ضعيف به او برسند.⁽³⁶¹⁾
18 - مستحب است كه امام جماعت ، قنوت ، ركوع و سجود را طول ندهد، مگر آنكه بداند همه كسانى كه به او اقتدا كرده اند، مايل به اين كار هستند.⁽³⁶²⁾
19 - مستحب است كه امام جماعت در حمد و سوره و ذكرهايى كه بلند مى خواند، صداى خود را به قدرى بلند كند كه ديگران بشنوند؛ ولى بايد بيش از اندازه صدا را بلند نكند.⁽³⁶³⁾
20 - اگر امام در ركوع بفهمد كسى تازه رسيده و مى خواهد اقتدا كند، مستحب است كه ركوع را دو برابر هميشه طول بدهد و بعد برخيزد، اگر چه بفهمد كس ديگرى هم براى اقتدا وارد شده است .⁽³⁶⁴⁾
21 - مستحب است كه براى بر پا كردن جماعت امامى كه قرائتش بهتر است ، از امام هاى ديگر مقدم شود.⁽³⁶⁵⁾
مكروهات نماز جماعت
1 - اگر در صف هاى جماعت جا براى ايستادن باشد، مكروه است كه انسان تنها بايستد.⁽³⁶⁶⁾
2 - مكروه است كه ماءموم ذكرهاى نماز را طورى بگويد كه امام بشنود.⁽³⁶⁷⁾
3 - مسافرى كه نماز ظهر، عصر و عشا را دو ركعت مى خواند، مكروه است كه در اين نمازها به كسى كه مسافر نيست اقتدا كند.⁽³⁶⁸⁾
4 - كسى كه مسافر نيست ، مكروه است كه در نمازهاى ظهر، عصر و عشا به مسافر اقتدا كند.⁽³⁶⁹⁾
5 - كراهت دارد كسى كه مرض جذام يا پيسى دارد، براى ماءموم سالم امامت كند.⁽³⁷⁰⁾
6 - كراهت دارد كسى كه حد و تازيانه خورده و توبه كرده است ، امامت كند.⁽³⁷¹⁾
7 - كراهت دارد مسلمانى كه در بلاد كفر ساكن است ، براى مسلمانى كه در بلاد اسلامى ساكن است ، امامت كند.⁽³⁷²⁾