(([بـار خـدايا!] خوددارى نمودن از آنچه را كه موجب ((حبط)) حسنات و از بين رفتن بركات مى شود، گردنبند و طوق گردنم ساز (هيچ گاه اين كنده شدن و خوددارى از اين گناهان را از من جدا مساز))).
و باز در اين دعا آمده است :
...و لا تحبط حسناتى بما يشوبها من معصيتك ....⁽⁴⁸⁸⁾
(([بـار پـروردگـارا!] كـارهـاى نـيـك مـرا بـه سـبـب نـافـرمـانـى كـردن از تـو كـه بـا آنـهـا آمـيـخـتـه مـى شـود باطل مفرما)).
4 - دعا جهت فاسد نشدن عبادت به وسيله عجب و كار نيك به واسطه منت نهادن :
امام چهارم (عليه السلام ) در دعاى مكارم الاخلاق از خدا، چنين درخواست مى كند:
...و لا تفسد عبادتى بالعجب و اجر للناس على يدى الخير و لا تمحقه بالمن ....⁽⁴⁸⁹⁾
(((خـداونـدا!] عـبـادتـم را بـه سـبـب عـجـب و خودپسندى ، فاسد مگردان و خير و نيكى براى مردم را به دست من روان ساز و آن را با منت گذاردن تباه مساز.))
بخش دوم : تكفير
...ربنا فاغفرلنا ذنوبنا و كفر عنا سيئاتنا و توفنا مع الابرار.⁽⁴⁹⁰⁾
((پروردگارا! گناهان ما را ببخش و بديهاى ما را بپوشان و ما را با نيكان (و در مسير آنها) بميران )).
فصل اول : معناى تكفير
معناى لغوى تكفير
واژه ((تـكـفـيـر)) از ريـشـه ((كـفـر)) بـه مـعـنـاى پـوشـانـيـدن گـرفـتـه شـده و مـصـدر بـاب تفعيل اين ماده مى باشد، عرب زبانان به كشاورز ((كافر)) گويند؛ زيرا بذر را زير خاك مى پوشاند.
تقول العرب للزارع كافر لانه يكفر البذر بتراب الارض .⁽⁴⁹¹⁾
چنانكه خداوند متعال مى فرمايد:
...كمثل غيث اعجب الكفار نباته ....⁽⁴⁹²⁾
((همانند بارانى كه محصولش ، كشاورزان را در شگفتى فرو مى برد.))
بـه شـب تـاريـك و ظـلمـانـى نيز ((كافر)) گفته مى شود، زيرا با تاريكى اش اشياء را مى پوشاند.⁽⁴⁹³⁾ و چون آنچه در دريا افتد، آن را مخفى مى كند به دريا نيز اين صفت ، اطلاق مى گردد.
كسى كه زره خويش را با پارچه اى پنهان نموده ، گويند: ((قد كفر درعه )).
((مكفر)) به كسى گفته مى شود كه خود را با سلاح پوشانده باشد.
((كفر)) ضد ((ايمان )) است ، زيرا كه آن ، پوشاندن حق است .⁽⁴⁹⁴⁾
به طور كلى هر چيزى كه چيز ديگرى را پنهان كند مى گويند: ((فقد كفره و كفره )).⁽⁴⁹⁵⁾
مراد از كفاره ، آن است كه گناه را مى پوشاند ((الكفارة ما يغطى الاثم )).⁽⁴⁹⁶⁾
كفارات را بدين جهت كه گناهان را مى پوشاند، كفارات گفته اند.⁽⁴⁹⁷⁾
وقـتـى گـفـتـه مـى شود خداوند متعال گناه كسى را ((تكفير)) نمود، يعنى آن را محو ساخت . در ((المصباح المنير)) آمده است : ((كفر الله عنه الذنب محاه )).
راغب مى نويسد: التكفير، ستره و تغطيته حتى يصير بمنزلة ما لم يعمل .
تكفير نمودن يك فعل ؛ يعنى ، آن را پنهان كردن و پوشاندن ، به طورى كه به منزله انجام نگرفتن آن شود.
در تاج العروس از ((بصائر)) نقل مى كند:
التـكفير ستر الذنب تغطيته ، و قوله تعالى : ...لكفرنا عنهم سيئاتهم ...⁽⁴⁹⁸⁾ اى سترناهم حتى تصير كان لم تكن ، او يكون المعنى نذهبها و نزيلها من باب التمريض لازالة المرض والتقذية لذهاب القذى و الى هذا يشير قوله تعالى : ...ان الحسنات يذهبن السيئات ....⁽⁴⁹⁹⁾
((تـكـفـيـر؛ يـعـنـى ، پـنـهـان كـردن و پـوشـانـدن گناه ، و كلام خداوند متعال ((لكفرنا...)) يعنى گناهانشان را پنهان كرديم به طورى كه از اول ، وجـود پـيـدا نـكـرده ، يـا ايـنـكـه مـعـنـاى آيـه شـريـفـه ايـن بـاشـد: مـا گـنـاهـان آنـان را از بـيـن بـرده ، زايل ساخته ايم و اين معنا، از باب تمريض (كه به معناى زايل نمودن بيمارى ) و تقذيه (به معناى بر طرف كردن و بيرون بردن خاشاك از چشم ) مى باشد. و كلام خداوند متعال در آيه ...ان الحسنات يذهبن السيئات ... به همين معناى دوم ، اشاره دارد)).
بعضى از اهل لغت به معناى اصطلاحى تكفير (نزد متكلمان )، نيز توجه كرده و نوشته اند:
التكفير فى المعاصى كالاحباط فى الثواب .
((تكفير در مورد معاصى و گناهان ، مانند ((احباط)) در مورد ثواب است )).
تكفير به معانى ديگر نيز آمده است از قبيل :
1 - خضوع كردن انسان براى ديگرى ، خم شدن انسان و نزديك ركوع بردن سر براى تعظيم نمودن كسى .
2 - به كسى نسبت كفر دادن .
3 - تاج شاهى را نيز تكفير گويند.⁽⁵⁰⁰⁾
نتيجه گيرى
واژه ((تـكـفـيـر)) كـه در مـبـاحـث كـلامـى بـه كـار بـرده مـى شـود، از جـهـت مـعـنـاى لغـوى آن ، آنـچـنـان كـه از كـلمـات اهل لغت بر مى آيد از سه احتمال بيرون نيست :
1 - پنهان نمودن .
2 - محو كردن .
3 - ازاله كردن و از بين بردن .
بـا دقـت در كلمات آنان در مى يابيم كه معناى اصلى آن ، همان احتمال اول است . در كتب لغت نيز وقتى كه اين واژه و ماده آن با صرف نظر از اصطلاح قرآنى و كلامى آن ذكر مى شود به دنبال توضيح اين لغت ، از الفاظى چون ((ستر و تغطيه )) استفاده شده است .
در معجم مقاييس اللغة نيز آمده است :
الكاف و الفاء و الراء اءصل صحيح يدل على معنى واحد و هو الستر و التغطية .⁽⁵⁰¹⁾
((سه حرف (ك ، ف ، ر) ماده و ريشه صحيحى است كه بر يك معنا دلالت دارد و آن ستر و تغطيه (پنهان كردن و پوشاندن ) است .
معناى اصطلاحى تكفير
اصـطـلاح ((تـكـفير)) در نقطه مقابل اصطلاح ((احباط)) قرار دارد و در مورد آن نيز، بين دانشمندان اسلامى اختلاف نظر است ؛ بنابراين ، در مـورد تـعـريـف اصـطـلاحـى واژه ((تـكـفـيـر)) مـى تـوان در كـلمـات مـتـكـلمـان ، وجـوه مـتـعـددى را مـلاحـظـه نـمـود، از قبيل :
1 - ((تكفير)) يعنى ، از بين رفتن استحقاق عقاب به وسيله استحقاق ثواب ، در صورتى كه درجه دومى بيشتر از اولى باشد؛ چنين تعريفى را مى توان از كلام قاضى عبدالجبار⁽⁵⁰²⁾ و خواجه نصيرالدين طوسى استخراج نمود.⁽⁵⁰³⁾
2 - ساقط شدن گناهان پيشين به واسطه طاعات بعدى را تكفير گويند.⁽⁵⁰⁴⁾
3 - سقوط عقاب گناهان قبلى به وسيله ثواب طاعات بعدى و مترتب نشدن آثار متوقع از كارهاى بد بر آنها را ((تكفير)) مى نامند.⁽⁵⁰⁵⁾
4 - ((تكفير)) يعنى ، محو و نابود شدن عقاب قبلى ، توسط طاعت .⁽⁵⁰⁶⁾
5 - محو شدن سيئه به وسيله حسنه را ((تكفير)) گويند.⁽⁵⁰⁷⁾
6 - ((تكفير)) يعنى ، اينكه انجام دهنده معصيت كه مستحق عقاب و ذم شده ، از داشتن چنين استحقاقى خارج شود و مستحق مدح و ثواب گردد.⁽⁵⁰⁸⁾
7 - پوشيده شدن آثار عمل بد، توسط عمل نيك را ((تكفير)) نامند.⁽⁵⁰⁹⁾
در بـخـش مـربـوط بـه ((احـبـاط)) بـه تـفـصـيـل گـذشـت كـه امـكـان نـدارد، پـيـكـره عـمـل و اجـزاى تـشـكـيـل دهـنـده آن از قـبـيـل اذكـار، حـركـات و سـكـنـات ، بـعـد از انـجـام آن عـمـل ، مـتـعـلق ((حـبـط)) (بـه مـعـناى نابود كردن و از بين بردن ) قرار گيرد، اين مطلب درباره ((تكفير)) نيز صادق است ؛ پس نمى توان ((تـكفير)) را به نحوى تفسير نمود كه به موجب آن ، فعل نيك ، فعل ناپسند قبلى را معدوم نمايد و اگر ظاهر تعدادى از تعاريف چنين است از دو حـال خـارج نـمـى بـاشـد: يـا بـايـد گـفـت كـه آنـهـا تـعـاريـف درسـت و صـحـيـحـى نـيـسـتـنـد و يـا حمل بر تسامح نمود و مسلما دومى شايسته است ؛ بنابراين ، بهتر است كه ((تكفير)) را چنين تعريف نماييم :
((تـكـفـيـر؛ يـعـنـى ، مـحـو يـا بـاطـل شـدن عـقـاب (يـا اسـتـحـقـاق آن و يـا آثـار) گـنـاهـان بـه وسـيـله ثـواب (يـا اسـتـحـقـاق آن و يـا آثـار) اعمال نيك )).
در اين صورت اولا: اشكال مذكور وارد نيست و ثانيا: چون متكلمان اسلامى در وجود يا عدم چنين تكفيرى (نه به معانى ديگر آن ) اختلاف اساسى دارند؛ پس سزاوار است چنين تعريفى ، مورد توافق همگان قرار گيرد.
مصاديق تكفير
مقصود از اين عنوان ، آن است كه ((تكفير)) درباره چه كسانى مصداق و مورد پيدا مى كند و چه افرادى ممكن است ، اعمالشان تكفير شود.
بـديـهـى اسـت ((تـكـفـيـر)) بـه آن مـعـنـايـى كـه در بـحـث قـبـلى مـورد بـررسـى قـرار گـرفـت و مـحـل نـزاع دانـشـمـنـدان كـلام اسـت ، دربـاره مـعـصـومـان عـليـهـم السـلام و آنـان كـه تـالى تـلو مـعـصـوم هـسـتـنـد، بـه هـيـچ وجـه قـابـل بـحـث نـيـسـت و مـورد نـدارد. هـمـچـنـيـن دربـاره كـفـار، مـنـافـقـان و امـثـال آنـهـا؛ البـتـه اگـر در حال كفر و نفاق ، رهسپار ديار باقى شوند، وگرنه در صورت ايمان آوردن و تسليم حق شدن از اين جهت مانند كسانى هستند كه از ابتدا مؤ من باشند.
((تـكـفـيـر)) در مـورد كـسـانـى مـصـداق پـيـدا مـى كـنـد كـه مـؤ مـن بـوده (چـه از ابـتـدا و چـه بـعـد از كـفـر) و داراى اعـمـال نـيـك و بـد، طـاعـت و مـعـصـيـت بـاشـنـد. دربـاره چـنـيـن افـرادى جـاى ايـن سـؤ ال هـسـت كـه آيـا اعـمـال نـاپسندشان به وسيله اعمال نيك آنها، ((تكفير)) مى شود يا نه ؟ در غير اين صورت كسى كه اصلا گناهى مرتكب نشده و نمى شود و يا آنـكـه پـيـوسـتـه در حـال كـفـر اسـت و ثـوابـى نـخـواهـد داشـت ((تـكـفـير)) معنايى ندارد. البته اگر در معناى ((تكفير)) و ثواب ، توسعه قـائل شـويـم و تـرك اولى سـيـئه مـحـسـوب شـود، دربـاره مـعـصـومـان عـليـهـم السـلام نـيـز صـادق اسـت و هـمـچـنـيـن اگـر اعمال به ظاهر نيك كفار و مانند آنان را، حسنه و داراى ثواب بدانيم ، ((تكفير)) در مورد آنها هم جريان خواهد داشت و شايسته بررسى است .
فصل دوم : آراى دانشمندان اسلامى درباره تكفير
دربـاره ((تـكـفير)) نيز بين متكلمان و دانشمندان اسلامى اختلاف نظر وجود دارد، ولى نه به آن وسعت و شدتى كه در ((احباط)) بيان شد. از آنـجـا كـه ايـن دو مـوضـوع از جـهـتـى بـه يك مساءله بازگشت مى كند، بيشتر مباحث ، در ((احباط)) در ((تكفير)) نيز مطرح شده و مى شود. از طـرفى از آنجا كه در ((تكفير)) سخن از سقوط عقاب و كيفر گناهان است و اين بر طبق نظر عمده مخالفان نظريه ((احباط)) (يعنى اشاعره و جـمـع كـثـيـرى از امـامـيـه ) مـربـوط بـه تـفـضـل و احـسـان الهـى نـسـبـت بـه بـندگان مى باشد و بعضى از اشكالاتى كه لازمه ((احباط)) بود، ((تـكـفـيـر)) مـسـتـلزم آنها نمى باشد بنابراين ، عمده متكلمان و بلكه تمامى آنان بر وجود ((تكفير)) ولو به صورت اجمالى ، اتفاق نظر دارنـد و اخـتـلاف نـظـرهـاى آنـهـا بـه ايـن بـازگـشـت مـى كـنـد كـه آيـا ((تـكـفـيـر)) از بـاب عدل است يا تفضل ؟ آيا به صورت يك قاعده كلى است و يا فقط در بعضى موارد، وجود دارد؟
جـهـت روشـن شـدن اصـل مـسـاءله ، و نـظرات متكلمان ، مى توان وجود ((تكفير)) كيفيت آن ، و حتى عدم آن را در چند وجه ، تصوير نموده و سپس به بررسى آن پرداخت :
وجه اول :
اصل وجود ((تكفير)) به هر نحو، انكار شود.
وجه دوم :
((تكفير)) وجود دارد و بدين شكل است كه به موجب آن ، آخرين حسنه و فعل نيكى را كه يك انسان به ظاهر مسلمان انجام مى دهد، كيفر تمام گناهان گـذشـتـه اش را سـاقـط سـازد. ايـن وجـه ، درسـت در نـقـطـه مـقابل آن نظرى قرار دارد كه به معتزله نسبت داده مى شود كه يك گناه كبيره ولو در حد نـوشـيـدن يـك قـطـره شـراب ، تـمـامـى اعـمـال نـيـك گـذشـتـه را از بـيـن بـرده و ((حـبـط)) مـى كـنـد. در ايـنـجـا از ((حـسـنـه )) هـر فعل نيك به غير از توبه ، منظور است .
وجه سوم :
هـر حسنه اى كه انجام مى شود، سيئه ما قبلى را ((تكفير)) مى كند و عقاب آن را ساقط مى سازد؛ بنابراين ، كسى كه نماز مى خواند، صدقه مى دهد و... ولى در اين ميان ، هر گناهى را نيز مرتكب مى شود و نه تنها از آنها توبه نمى كند، بلكه مكرر معصيت انجام مى دهد، عقاب نخواهد شد، زيرا هر حسنه اى سيئه پيشين را تكفير مى كند.
وجه چهارم :
اصل اسلام و ايمان يك فرد مسلمان ، تمامى گناهان او را ((تكفير)) ساخته و عقاب آنها را ساقط مى كند.
وجه پنجم :
اسـلام و ايمان ، فقط تكفير كننده كيفر كفر و گناهان فردى است كه واقعا به اسلام گرويده و ايمان آورده است ، ولى آن مسلمانى كه داراى حسنات و سيئات مى باشد، سيئات او بدون توبه ، ((تكفير)) نخواهد شد و افعال نيك وى ، كيفر گناهانش را ساقط نمى سازد.
وجه ششم :
همان وجه پنجم است با اين تفاوت كه در مورد مسلمانى كه داراى حسنات و سيئات است ، بعضى از حسنات (طبق آيات و روايات )، پاره اى از سيئات را ((تكفير)) مى نمايد.
وجه هفتم :
اگـر مـجموعه حسنات يك مسلمانى در طول عمر وى ، بيش از سيئات او باشد، كيفر سيئات ، توسط پاداش حسنات از بين مى رود و فقط به او، ثواب داده خواهد شد.
بررسى وجوه مزبور
بـطـلان چـهـار وجـه اول ، بـديـهـى و روشـن اسـت . وجـه اول بـاطـل اسـت ، زيـرا انـكـار اصـل وجـود تـكـفـيـر سـيـئات و سـقـوط عـقـاب ولو بـه هـر شـكـل آن ، خـلاف صـريـح آيـات ، روايـات ،⁽⁵¹⁰⁾ دليل عقل ⁽⁵¹¹⁾ و اجماع دانشمندان اسلامى است .
وجـه دوم و سـوم نـيز مردود است ، زيرا اگر قرار باشد يك كار نيك ، تكفير كننده يك گناه و يا گناهان يك عمر انسان فاسد باشد، نتيجه آن لغو و بـيـهـوده بـودن احكام و تكاليف الهى است و با هدف خلقت تنافى پيدا مى كند و انسانهاى فاسد را هر چه بيشتر به انجام كارهاى زشت و جرى شدن نـسـبـت بـه ارتـكـاب گـنـاهـان بـزرگ ، تـشـويـق و تـرغـيـب مـى سـازد و روشـن اسـت كـه ايـن بـا حـكـمـت بـالغـه ذات اقـدس الهـى و عدل خداوند به هيچ وجه سازگار نيست .
جناب استاد آيت الله معرفت در اين زمينه مى نويسد:⁽⁵¹²⁾
((مـساءله تكفير سيئات توسط حسنات ، به صورت اجمالى آن ، از آن مسائلى است كه هيچ شكى در آن راه ندارد، زيرا صريح قرآن و اخبار متواتر بـر آن دلالت دارد. امـا آيـا ايـن تـكـفـيـر، عـام اسـت و بـه صـورت مـطـلق ، شـامـل تـمـامـى حـسـنـات نـسـبـت بـه كل سيئات مى شود؟ يا اينكه داراى شروط و قيود است و تفاصيلى دارد؟
مـا كـه بـه عدل و حكمت ذات اقدس الهى معتقد هستيم ، نمى توانيم تكفير را به صورت عام و مطلق بپذيريم و ملتزم شويم ، زيرا كمترين نتيجه اين التـزام آن اسـت كـه افـرادى كـه گـناهان كبيره را انجام مى دهند، نسبت به انجام آن جراءت پيدا كرده و بدون هيچ گونه مبالات ، مرتكب انواع گناه و مـعصيت شوند و يك فرد گناهكار، پيوسته به دنبال هوا و هوس خويش دست به انجام هر معصيتى بزند و دلش را به اين شاد و قانع سازد كه نماز مى خواند و صدقه مى دهد، و قرآن هم مى فرمايد:
...ان الحسنات يذهبن السيئات ....⁽⁵¹³⁾
((خوبيها بديها را از بين مى برد)).
و شـايـد ((عـمـر سـعـد)) بـا ايـنـكـه بـه گـنـاه عـظـيـم بـه شـهـادت رسـانـدن فـرزنـد رسـول خـدا (صـلى الله عـليـه و آله و سـلم ) اعـتـراف داشـت بـه هـمـيـن راءى و نـظـر تمايل داشت كه مى گويد:⁽⁵¹⁴⁾
ددد فان صدقوا فيما يقولون اننى @#@# اتوب الى الرحمان من سنتين دددد
اگر در آنچه آنان مى گويند صادق باشند، من در دو سال آخر توبه مى كنم .
سـپـس جـنـاب اسـتـاد، داسـتـان آن مـردى را كـه صـوفـى بـود و دزدى مـى كـرد و بـه فـقـرا احـسـان مـى نـمـود، نقل مى كند:
روزى امام صادق (عليه السلام ) شخصى را ديد كه از مغازه نانوايى ، دو قرص نان و از مغازه ميوه فروشى دو انار سرقت كرد، سپس آنها را با خود بـرد و بـه شـخـص مـريـضـى احـسـان نـمـود و بـه او داد، در ايـن هـنـگـام امـام (عـليـه السـلام ) بـه او اعـتـراض كـرد و او در جـواب بـه آيـه شريفه ذيل تمسك نمود.
...من جاء بالحسنة فله عشر امثالها و من جاء بالسيئة فلا يجزى الا مثلها....⁽⁵¹⁵⁾
((هر كس كار نيكى به جا آورد ده برابر پاداش دارد و هر كس كار بدى انجام دهد، جز بمانند آن ، كيفر نخواهد ديد)).
و بـيـان داشـت كـه وقـتـى دو قـرص نـان و دو انـار سـرقـت نـمـودم چـهـار سـيـئه مـرتـكـب شـدم و زمـانـى كـه آنـهـا را صـدقـه دادم چهل حسنه انجام دادم ؛ بنابراين ، هنوز سى و شش حسنه باقى مى ماند. امام (عليه السلام ) او را مورد عتاب و سرزنش قرار داده و فرمودند: مگر كلام خدا را نشنيده اى كه مى فرمايد:
...انما يتقبل الله من المتقين .⁽⁵¹⁶⁾
((خدا، تنها از پرهيزكاران مى پذيرد)).
وقتى آنها را به فقير (يعنى به غير صاحب آن ) دادى و صاحب آن مال راضى نبود، اضافه بر چهار سيئه اولى ، چهار سيئه ديگر نيز مرتكب شدى ، سپس ‍ امام (عليه السلام ) در پايان حديث فرموده اند:
بمثل هذا التاءويل القبيح المستكره يضلون و يضلون .
((همانند چنين تاءويل زشت و ناپسند از آيات قرآن است كه آنان گمراه مى شوند و ديگران را گمراه مى سازند)).⁽⁵¹⁷⁾
اين روايت به وضوح بر فاسد و مردود بودن نظر مزبور، دلالت دارد.
بررسى وجه چهارم
در ايـن وجـه گفته شد كه اسلام و ايمان به تنهايى ، تمامى سيئات را ((تكفير)) مى كند بنابراين ، يك فرد مسلمان چون ايمان دارد، هر گناه و فسقى را كه مرتكب شود در قبال آن ، عقاب و عذاب نخواهد شد، زيرا ايمانش تمامى كيفرهاى گناهان وى را از بين مى برد، اين وجه ، نظر گروهى از فرقه مرجئه مى باشد.
بـه ((مـقاتل بن سليمان مرجئى )) نسبت داده شده است كه وى قائل است : ((الايمان يحبط عقاب الفسق ؛ ايمان عقاب فسق را حبط كرده و از بين مى برد)).⁽⁵¹⁸⁾
((ابـن حـزم )) نـيـز مـى نـويـسـد كـه بـعـضـى از مـرجـئه مـى گـويـنـد: ((لا تـضـر مـع الاسـلام سـيئة ؛ با وجود اسلام ، هيچ گناهى ضرر نمى زند)).⁽⁵¹⁹⁾
شهرستانى به جاى واژه ((اسلام )) واژه ((ايمان )) را نقل مى كند.⁽⁵²⁰⁾
در مـورد مـساءله مرتكب كبيره فرقه مرجئه (در برابر فرقه هاى ديگر كه او را كافر، منافق ، فاسق و يا در مرتبه اى بين كافر و مؤ من مى دانند) معتقد است كه وى مؤ من مى باشد و انجام گناه كبيره او را از ايمان خارج نمى سازد.⁽⁵²¹⁾
در ((شـرح المـواقـف )) آمـده اسـت كه ، مرجئه بر اين نظرند كه تمامى گناهان اعم از كبيره و صغيره به صورت مطلق [ولو بدون توبه ] مورد عفو و بخشش ‍ قرار مى گيرد.⁽⁵²²⁾
فـخـر رازى دليـلى را از آنـان نـقـل مـى كـنـد كـه اسـتـدلال شـده اسـت ؛ ثـواب ايـمـان ، عـقـاب كـفـر را زايـل مـى كند، پس بايد ثواب آن از عقاب كفر بيشتر باشد و از طرفى روشن است كه عقاب كفر از عقاب معصيت فسق بيشتر است ؛ بنابراين ، بايد ثواب ايمان ، عقاب فسق و گناهان را زايل كند.⁽⁵²³⁾
بـطـلان ايـن راءى مـرجـئه از بـطـلان وجـه دوم و سـوم ، بـسـى آشـكـارتـر اسـت : زيـرا در آن دو وجـه ، حـداقـل عـلاوه بـر ايـمـان ، حـسـنـات بـه عـنـوان عـامـل تـكـفـيـر سـيـئات مـطـرح شـده ، ولى آنـچـه در كـلام فـخـر رازى بـه عـنـوان دليـل از آنـان ذكـر شـده اسـت تـمـام نـمـى بـاشـد، زيرا اگر منظور آنان از ايمان ، صرف ايمان ظاهرى و گفتن شهادتين باشد - آنچنان كه بعضى تـصـريح كرده اند و در بحث مربوط به ايمان گذشت - روشن است كه چنين ايمانى هيچ گونه تاءثيرى در سقوط عقاب ، چه از كفر و چه از فسق و گناه ندارد؛ و اگر مقصودشان از ايمان ، ايمان واقعى باشد اولا: مؤ من داراى چنين ايمانى ، تا آنجا كه توان دارد از گناه پرهيز مى كند و ثانيا: بر فـرض كـه از مـحـرمـات و گـنـاه دورى نكند و خودش را در انجام هر معصيتى ، مجاز بداند و دست به ارتكاب هر جنايتى بزند، اين گناهان به مرور، ايـمانش را ضعيف كرده و چه بسا او را به كفر و انكار حق بكشاند. اضافه بر آن ، ابراز چنين راءيى چيزى جز به بازى گرفتن دين خدا و مخالفت صريح با حكمت بالغه ذات اقدس الهى ، نخواهد بود.
ناگفته نماند كه در اين زمينه رواياتى وارد شده است كه ظاهر آن بر نظر مرجئه دلالت دارد از جمله آنچه ((يوسف بن ثابت )) مى گويد: از امام صادق (عليه السلام ) شنيدم كه فرمود:
الايمان لا يضر معه عمل و كذلك الكفر لا ينفع معه عمل .⁽⁵²⁴⁾
((با وجود ايمان هيچ عملى زيان ندارد و با كفر (نيز) هيچ عملى سود ندهد)).
ولى بـدون تـرديـد نـمـى تـوان بـه ظـاهـر آن تـمـسـك كـرد و آن را اخـذ نـمـود و بـايـد آن را تـاءويـل كـرد، چـنـانـكـه عـلامـه مـجـلسـى - رحـمـه الله - بـيـان داشـتـه اسـت : مـراد از ((ضـرر))، داخل شدن در آتش يا جاويدان بودن در آن است .⁽⁵²⁵⁾
امام خمينى ؛ بعد از نقل كلام علامه مى نويسد:
((بـنـابـر ايـنكه مراد، دخول نار باشد، منافات ندارد با عذابهاى ديگر كه در برزخ و مواقف قيامت از آنها بشود. و نويسنده گمان مى كند كه ممكن است اين اخبار را حمل كرد به آنكه ايمان ، قلب را طورى منور مى كند كه اگر فرضا گاهى خطا يا گناهى از انسان صادر شود، به واسطه آن نور و مـلكـه ايـمان جبران كند به توبه و رجوع الى الله نمايد و صاحب ايمان بالله و يوم الآخرة نگذارد اعمالش به روز حساب افتد؛ پس در حقيقت اين اخبار، حث بر تمسك به ايمان و بقاى به آن است ...)).⁽⁵²⁶⁾
((مـحـمـد بـن حـفـص )) مـى گـويـد: شـنـيـدم مـردى از امـام صـادق (عـليـه السـلام ) از قـول مـرجـئه راجـع به كفر و ايمان پرسيد و عرض كرد: مرجئه بر ما احتجاج مى كنند و مى گويند: چنانچه كسى را كه ما كافر مى دانيم نزد خدا هم كافر است ، همچنين مؤ من هم ، زمانى كه به ايمانش اقرار كرد او را نزد خدا مؤ من مى دانيم حضرت فرمود:
سـبحان الله و كيف يستوى هذان ؟ والكفر اقرار من العبد فلايكلف بعد اقراره ببينة و الايمان دعوى لا تجوز الا ببينة و بينته عمله و نيته فاذا اتفقا فالعبد عند الله مؤ من ....⁽⁵²⁷⁾
((سبحان الله ! چگونه اين دو برابرند؟ در صورتى كه كفر فقط اقرار بنده است (به اينكه خدايى نيست ) و پس از اقرارش از او گواه و دليلى نـخـواهـنـد؛ ولى ايـمـان ادعـايـى اسـت كـه جـز بـا دليـل ثـابـت نـشـود و دليـل مـؤ مـن ، عمل و نيت او است كه اگر متفق شدند (نيت و عمل ) بنده نزد خدا مؤ من است ...)).
در ادامه روايت ، اين مطلب بيان شده است كه احكام و مقررات اسلامى بر اساس گفتار و كردار افراد جارى مى شود و از اين نظر چه بسا، شخصى كه مؤ منان به ايمانش شهادت دهند و احكام اهل ايمان را بر او جارى كنند، ولى وى نزد خدا كافر باشد.
بـنـابـرايـن ، نمى توان گفت ، هر كسى كه به او در ظاهر، مؤ من گفته مى شود، ايمان وى تمامى گناهانش را ((تكفير)) و جبران مى كند و انجام هيچ گناهى - هر چند جنايتى بزرگ و گناه كبيره باشد - به او ضرر و زيان نمى رساند.
بررسى وجه پنجم
در ايـن وجـه آمـده بـود كـه ايـمـان ، فـقـط كـيـفـر كـفر و معاصى در حال كفر را تكفير مى نمايد و ((حسنات )) مسلمانى كه داراى سيئات نيز هست ، عـامـل تـكـفـيـر نـيـست و هيچ عاملى غير از توبه و شفاعت نمى تواند عقاب گناهان وى را ساقط نمايد، وليكن تا آنجا كه جستجو و پيگيرى شد، كسى يافت نشده است كه اين وجه را به عنوان راءى خويش اتخاذ نمايد، و مهمتر اينكه بر خلاف صريح آيات ، روايات و اتفاق اماميه ، اشاعره ، معتزله و ديـگـران مـى باشد.⁽⁵²⁸⁾ اين مطلب را همگان قبول دارند كه اجتناب از گناهان كبيره موجب تكفير گناهان صغيره مى باشد چنانكه در سوره نسا مى خوانيم :
ان تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم ...⁽⁵²⁹⁾ ((اگر از گناهان بزرگى كه از آن نهى مى شويد پرهيز كنيد، گناهان كوچك شما را مى پوشانيم )).
همچنين در سوره هود آمده است :
...ان الحسنات يذهبن السيئات ...⁽⁵³⁰⁾ ((خوبيها بديها را از بين مى برد)).
اين آيه به طور اجمال دلالت دارد كه پاره اى از حسنات تكفير كننده برخى از سيئات است .
بررسى وجه ششم و هفتم
اخـتـلاف اسـاسـى ميان اهل اعتزال و مخالفانشان درباره ((نظريه تكفير)) در اين دو وجه ، متمركز است . در اين قسمت ، ابتدا، نظرات آنان ذكر مى شود و سپس مورد بررسى قرار مى گيرد.
نظر كسانى كه تكفير را يك قاعده كلى و لازم مى دانند
بـه ((ابـوعـلى جـبـايـى )) نـسـبـت داده مـى شـود كـه وى ، قـول بـه وجـود تـكـفـيـر را بـه صـورت يـك قـاعـده كـلى و لازم قـبـول دارد. او مـعتقد است اگر درجه ثواب در مقايسه با درجه عقاب بيشتر باشد، ثواب ، عقاب را از بين مى برد،⁽⁵³¹⁾ همان طور كه در صورت عـكـس آن ، عـقـاب ، ثـواب را ((حـبـط)) مـى كـنـد و ايـن هـمـان نـظـريـه ((احـبـاط)) اسـت كـه تـفـصـيـل آن گـذشـت ؛ بـنـابـرايـن ، از ديـدگـاه ((ابـوعـلى )) و طـرفـداران او، مـهـم ايـن اسـت كـه در بـيـن ثـواب و عـقـاب ، اقـل و اكـثـر، كـدام بـاشـد؛ پـس ملاك ، اكثر بودن است كه اگر عقاب ، اكثر باشد ((احباط)) جارى است و اگر ثواب ، اكثر باشد ((تكفير)) جـريـان دارد. شـايـد بـه هـمـيـن دليـل ، مـعـتـقـدان بـه ايـن نـظـريـه ، مـسـاءله ((تـكـفـيـر)) را بـه صـورت مستقل مطرح نساخته اند و مخالفان آن نيز جداگانه جواب نداده اند.