فهرست کتاب


سیمای کارگزاران علیّ بن ابی طالب امیرالمؤمنین (ع) جلد اول

علی اکبر ذاکری

3- عقبة بن عمرو انصاری، جانشین امیرالمؤمنین(ع) در کوفه

زمانی که حضرت امیرالمؤمنین، علی(ع)، می خواستند به جنگ صفّین بروند، عقبه را به عنوان جانشین خود انتخاب کردند.
عقبة بن عمرو به ابومسعود بدری مشهور است. او یکی از اصحاب پیامبر اکرم(ص) بود. شیخ طوسی ره درباره او می نویسد: عقبة بن عمرو انصاری از اصحاب رسول خدا(ص) و جانشین علی(ع) بر کوفه بود. همین تعبیر در قسم اوّل رجال بن داوود نیز آمده است. (275)
او جزو افرادی بود که بعد از بیعت مردم با امیرالمؤمنین(ع) سخنرانی کرده و اظهار داشت: «چه کسی که برای او روزی همچون روز «عقبه» و بیعتی همچون «بیعت رضوان» باشد و رهبر هدایتگری که از جور او ترسیده نمی شود و ظلمی نمی کند و عالمی که جاهل نیست و به تمام مسائل آگاهی دارد». (276)
ابومسعود با این سخنرانی، فضایل علی(ع) و علم و دانش و عدل او را ستایش نمود و مردم را در امر بیعت تشویق کرد.
زمانی که حضرت امیر(ع) برای جنگ صفّین عازم بودند، به حارث اعور دستور دادند که در میان مردم ندا دهد که به سوی اردوگاه لشکر در «نخلیه» بروند و او فریاد برآورد که ای مردم به اردوگاهتان در «نخلیه» بروید. حضرت کسی را دنبال مالک بن حبیب یرعوبی که مسؤول شهربانی حضرت بود، فرستاد و دستور داد که مردم را به لشکرگاه هدایت کند و اینجا بود که عقبة بن عمرو انصاری را فراخواند و وی را جانشین خود در کوفه قرار داد. کم سن ترین افراد باقی مانده از «عقبه لشکر»، افراد هفتاد ساله بودند. حضرت امیر(ع) بعد از آن همراه مردم حرکت کرد. (277)
زمانی که امیرالمؤمنین(ع) در روز دوشنبه، پنجم شوّال به «نخلیه» رسید برای مردم سخنرانی کرد. (278)
و سپس فرمود: «عقبة بن عمرو انصاری را بر شهر کوفه گماردم. مبادا از فرمانم رخ برتابید و یا درنگ کنید؛ زیرا من مالک بن حبیب یربوعی را بر شما گماردم و فرمان دادم که هرگز تخلّف کننده ای را ترک نکند، تا این که او را به شما ملحق سازد. ان شاءاللّه».

فرمان قتل بازماندگان از جهاد

بعد از سخنرانی حضرت، معقل بن قیس ریاحی برخاست و گفت: ای امیرالمؤمنین! سوگند به خدا تنها بدگمان از تو روی برمی تابد و فقط دورویان منافق در انجام فرمان تو درنگ می ورزند. مالک بن حنیف را مأمور کن تا گردن تخلّف کنندگان را بزند. امیرالمؤمنین(ع) فرمود: من او را فرمان داده ام و انشاءالله که از دستورم سرپیچی نمی کند، عده ای خواستند سخن بگویند که حضرت سوار مرکب خود شد. مالک بن حبیب که لگام مرکب علی(ع) را به دست داشت، گفت: «ای امیرمؤمنان! آیا شما همراه با مسلمانان برای کسب پاداش جهاد و پیکار، عازم نبرد هستید و مرا با خود نمی برید و در میان این جمع می گذارید؟».

پاداش خدمتگزاران در پشت جبهه

حضرت امیرالمؤمنین(ع) به مالک بن حبیب فرمود:
«انّهم لن یصیبوا من الاجر شیئاً الّا کنت شریکهم فیه و انت هاهنا اعظم غناء منک عنهم لو کنت معهم».
مؤمنان به پاداشی دست نمی یابند، مگر این که تو نیز با آنان شریک گردی. اینک به تو در رزمگاه نیازی نیست.
مالک گفت: ای امیرالمؤمنین گوش به فرمان شما هستیم و حضرت حرکت کرد. (279)