تاریخ سیاسی اسلام جلد1 (سیره رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم))

رسول جعفریان‏

تاریخ نگاری محلی

یکی از گونه های مختلف تاریخنگاری، تاریخنگاری محلی است. این سبک تاریخ نویسی، از قرن سوم به بعد کاملاً متداول بوده و نگاشته های مفصلی در این باره توسط مسلمانان تحریر شده که برخی از آن ها بر جای مانده است. ساختار این کتاب ها به طور عمده بر سه پایه است: اطلاعات جغرافی، تاریخی و رجالی. از میان این سه قسمت، در بسیاری از این قبیل منابع بخش رجالی این تواریخ و شرح حالنگاری آن ها، مفصل ترین قسمت است. بیان چگونگی احداث شهرها و اقوال مربوط به آن، پیشینه تاریخی، تحولات سرنوشت ساز رخ داده در شهر، حکّام و نیز برخی از آگاهی هایی که مربوط به اماکن و یا محصولات شهر است، در نخستین فصول کتاب آورده می شود. پس از آن، به شرح حال رجال آن شهر پرداخته شده و در مواردی صرفا از محدثان و گاه از تمامی مشاهیر شهر به ترتیب الفبایی یا جز آن، یاد می شود. در ضمن شرح حال رجال محدث، در بیشتر موارد احادیثی از طریق آنان نقل می شود که از نظر حدیث شناسی بسیار قابل توجه است.
تاریخ نویسی محلی از همان آغاز مورد توجه بوده است. ابن ندیم در تقسیم بندی آثار هشام کلبی، ذیل عنوان کتبه فِی اخبار البلدان از کتاب البلدان الکبیر، کتاب البلدان الصغیر، کتاب تسمیة من بالحجاز من احیاء العرب، کتاب الحیرة، کتاب اسواق العرب، کتاب الاقالیم یاد کرده است.(29)
متأسفانه علی رغم فراوانی این قبیل آثار در فرهنگ مکتوب تاریخی مسلمانان، شمار اندکی از آن ها بر جای مانده است. کهن ترین اثری که در این زمینه به دست ما رسیده کتاب فتوح مصر و المغرب از ابن عبدالحکم (م 257)(30) و کتاب تاریخ واسط از اسلم بن سهل رزاز معروف به بحشل واسطی (م 292) است که کورکیس عواد آن را منتشر کرده است.
تاریخ اصبهان اثر ابونعیم یک نمونه برای ساختاری است که در بالا از آن یاد کردیم.
مشابه کتاب مزبور، کتاب طبقات المحدثین باصبهان از ابوالشیخ است که بیشتر رنگ رجال شناسانه و حدیثی دارد. تاریخ اصبهان حمزه اصفهانی که فقرات فراوانی از آن در معجم الادباء و منابع دیگر بر جای مانده اما اصل آن از میان رفته است. تاریخ بغداد از مفصل ترین نمونه هایی است که در تمدن اسلامی بر جای مانده است. همینطور تاریخ دمشق ابن عساکر که از متن کامل آن تا کنون پنجاه مجلد نشر شده و مختصر تاریخ دمشق از این منظور که در سی مجلد انتشار یافته است.(31)
تاریخی ترین کتاب که عنوان تاریخ محلی دارد کتاب تاریخ المدینة المنوره از عمر بن شبّه (م 262) است که از مورخان برجسته قرن سوم هجری است.(32)
بخش عمده باقی مانده از این اثر، تاریخ تحولات سیاسی مدینه و برخی از اطلاعات جغرافی این شهر است.
اخبار مکه ازرقی،(33) و نیز اخبار مکه فاکهی(34) از آثار بسیار مهم تاریخی مربوط به شهر مکه است که جنبه تاریخی شان بسیار قوی است و ما پس از این درباره آن ها سخن خواهیم گفت. در همین ردیف باید از تاریخ الموصل ازدی یاد کرد.
شعبه ای خاص از تواریخ محلی که در عصر نخست تدوین تاریخ سخت مورد توجه بوده، آثاری است که درباره فتح شهرها نوشته شده است. نگاهی به آثار مورخان به نام، نشان می دهد که حجم قابل توجهی از آثار آن ها با کلمه فتوح یا فتح آغاز می شود. در میان آثار ابومخنف و مدائنی و نیز عمر بن شبّه و دیگران این قبیل عناوین فراوان است: فتوح کور دجلة، فتوح الدینور، فتوح مدن قم و قاشان و اصبهان، فتوح الشام، فتوح خراسان و جرجان و... در این دانش سهم مدائنی از همه بیشتر است.(35)
سخاوی فهرستی از این نمونه تواریخ محلی را آورده که متأسفانه تعداد زیادی از آن ها از میان رفته است. (36) این فهرست، حاکی از وسعت کاری است که مسلمانان در این زمینه انجام داده اند.
نمونه های دیگری که درباره برخی شهرها به دست ما رسیده عبارتند از: تاریخ بیهق از ابن فندق بیهقی، تاریخ سیستان از مولفی مجهول و تألیف شده میانه سال های 445 تا 725، (با تصحیح ملک الشعراء بهار) تاریخ طبرستان ابن اسفندیار. اثر بسیار مهم در تواریخ محلی شهرهای ایران تاریخ نیشابور حاکم نیشابوری (م 450) است که از میان رفته و تنها نام رجالی که مدخلهای کتاب را تشکیل می داده اند بر جای مانده است.(37)
از متن اصلی کتاب نیز قطعاتی در سایر مآخذ نقل شده است.(38)
تنها در حیطه خراسان برای بسیاری از شهرها یک یا چند کتاب تألیف شده که از بیشتر آن ها آگاهی در دست نیست. برخی از آن ها عبارتند از: تاریخ ابیورد از ابوالمظفر محمد بن احمد ابیوردی (م 597). تاریخ بخارا، یکی از ابوعبدالله محمد بن اسماعیل جعفی بخاری (م 256) که تنها نقلهایی از آن باقی مانده. و دوم از ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی (م 348) فارسی آن از ابونصر احمد بن محمد قباوی (م 522) باقی مانده و متن عربی آن در 1965 در مصر چاپ شده است. سوم از سعد بن جناح و چهارم از ابوعبدالله محمد بن احمد بن سلمان بخاری معروف به غنجار (م 410 یا 412). تاریخ بلخ از نه نفر. تاریخ بیهق یکی از ابن فندق (م 506) که چاپ شده و دیگری از علی بن ابی صالح خواری که از میان رفته است. تاریخ خراسان از هشت نفر که از هیچکدام به جز چند نقل اثری نمانده است. تاریخ خوارزم از شش نفر که اثری جز چند نقل بر جای نمانده است. تاریخ سمرقند از سه نفر. تاریخ کش از دو نفر. تاریخ مرو از یازده نفر. تاریخ نسا، تاریخ نسف، تاریخ نیشابور، تاریخ هرات از نه نفر.(39)
از مهمترین تواریخ محلی، تاریخهایی است که درباره حرمین شریفین نگاشته شده است. این آثار به قدری گسترده و پرمواد است که شاید بتوان مدعی شد هیچ شهری در دنیا تا این اندازه اطلاعات ریزش در آن دوران ثبت و ضبط نشده است. برخی از آثاری که در باره مکه نوشته شده عبارتند از: اخبار مکه فاکهی، اخبار مکه ازرقی، غایة المرام باخبار سلطنة بلد الحرام از عزالدین بن فهد مکی (م 922)، الجامع اللطیف فِی فضل مکة و اهل و بناء البیت الشریف از جمال الدین بن ظهیهر مخزومی (م 986)، الاعلام باعلام بیت الله الحرام. از قطب الدین نهروالی (م 988) و شفاء الغرام باخبار البلد الحرام و العقد الثمین فِی تاریخ البلد الامین هر دو از محمد بن احمد بن علی الفاسی المکی (832) و المغانم المطابة فِی معالم طابة در تاریخ مدینه از محمد بن یعقوب شیرازی فیروزآبادی (م 817) و انحاف الوری باخبار ام القری از نجم بن فهد (م 885).(40)
در قرون بعد، کتاب های زیادی در تاریخ مصر نوشته شد، چند نمونه از آن ها عبارتند از النجوم الزاهرة فِی ملوک مصر و القاهره (در 15 جلد) از جمال الدین ابی المحاسن یوسف بن تغری بردی اتابکی (813 - 874) و کتاب کنز الدرر و جامع الغرر (در9 جلد) از ابوبکر بن عبدالله بن ایبک دواداری که حوادث تا سال 735 را دارد. نمونه دیگر هم کتاب المحاضره جال الدین سیوطی است.
شیعه نیز سهمی در نگارش تواریخ محلی داشته است.(41) از آثار کهن در این زمینه که بر هر اثری تقدم دارد، کتاب نحل العرب از محمد بن بحر رهنی (اوائل قرن چهارم) است.(42)
یاقوت در باره این مؤلف و کتاب او نوشته است: لَهُ تصانیف منها: کتاب سماه کتاب نحل العرب یذکر فیه تفرق العرب فِی البلاد فِی الاسلام، و من کان منهم شیعیا و من کان منهم خارجیا او سنیا فیحسن قوله فِی الشیعة و یقع فیمن عداهم. وقفت علی جزء من هذَا الکتاب ذکر فیه نحل اهل المشرق خاصة من کرمان و سجستان و خراسان و طبرستان. از این کتاب جز آن چه یاقوت در معجم البلدان نقل کرده چیزی بر جای نمانده است.
کتاب البلدان و المساحة یا با نام البنیان فِی احوال البلدان از احمد بن محمد بن خالد برقی است. مؤلف تاریخ قم در قرن چهارم از این کتاب در تاریخ شهر قم بهره گرفته که محتمل است از همان کتاب البلدان او استفاده کرده باشد.(43)
در نسخه چاپی در موارد متعددی نقل از برقی مطالب تاریخی مربوط به قم آورده و در یک مورد می گوید: برقی در کتاب بنیان چنین آورده...(44) احتمال دیگر آن که کشف الظنون آورده و آن این که نام کتاب التبیان فِی احوال البلدان بوده است.(45)
کتابی با نام البلدان و السماحة به پدر احمد، یعنی محمد بن خالد نیز نسبت داده شده است.(46)
کتابی نیز با نام البلدان و السماحة ابوجعفر محمد بن عبدالله بن جعفر بن حسین بن جامع حمیری، در قرن سوم داشته است. وی در جستجوی کتاب احمد برقی بوده و در این باره از بغداد و ری و قم جستجو کرده اما آن را نیافته، پس از آن خود کتابی در این باره نوشته است.(47)
کتاب مهم دیگر در این زمینه تاریخ قم از حسن بن محمد بن حسن قمی است که آن را در سال 378 نوشته است. این اثر مهم تاریخی، جالب ترین و علمی ترین کتابی است که در تمدن کهن اسلامی نگاشته شده است. تواریخ محلی که در تمدن اسلامی نگاشته شده بخش عمده اش شرح حال رجال شهرهاست. در حالی که کتاب تاریخ قم، به دقت به نگارش مطالب علمی درباره تاریخ شهر پرداخته است. مؤلف در مقدمه کتاب را به بیست باب تقسیم کرده که متأسفانه تنها ترجمه فارسی پنج باب آن بدست آمده است. از متن عربی آن نیز خبری در دست نیست. متن فارسی آن از حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی است که در سال 805 به انجام رسیده است. در این کتاب صرف نظر از آگاهی هایی که درباره قبیله اشعری از زمانی که در یمن بوده و پس از آن نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده و آن گاه به عراق و سپس به قم مهاجرت کرده اند به تفصیل پرداخته است. در آن میان از نقش آن ها در فتوحات به ویژه فتح برخی از مناطق ایران نیز سخن گفته شده است.
کتاب با ارزش اما مفقود دیگر تاریخ ری منتجب الدین صاحب الفهرست است که در قرن ششم می زیسته است. تنها مواردی از این کتاب را ابن حجر در لسان المیزان نقل کرده است. ابوسعد منصور بن حسین ابی مؤلف کتاب ادبی پر ارج نثر الدر هم کتابی با نام تاریخ ری داشته است.(48) کتاب دیگر تاریخ طبرستان از ابن اسفندیار است. این اثر جاودانه، مهمترین متنی است که در تاریخ طبرستان نگاشته شده و مؤلف که در قرن ششم می زیسته، از مورخان شیعی بوده است. تاریخ رویان از مولانا اولیاء الله آملی نیز از دیگر تواریخ محلی بسیار با ارزش است. وی در این کتاب بخشی از دیدگاه های تاریخی شیعه را به ویژه تا زمان امامان علیهم السلام به دست داده است.
افزون بر کتاب هایی که در شمار تواریخ محلی اند، کتاب های جغرافی نیز که کارشان بیان جغرافیان دنیا یا مناطق محدودی بوده، اطلاعات تاریخی و رجالی فراوانی را عرضه کرده اند. کتاب هایی چون اخبار البلدان از ابن فقیه هَمَدانی، مسالک و ممالک از اصطخری احسن التقاسیم از مَقدسی(49) و مهم تر از همه معجم البلدان از یاقوت حموی و الروض المعطار محمد بن عبدالمنعم حمیری از این دست منابع هستند.
باید یاد آور شد که کتاب بالنسبه جامعی درباره ادبیات جغرافی در تمدن اسلامی نگاشته شده که با دقت درباره آثاری که در این زمینه نوشته شده، بحث کرده است. عنوان این کتاب تاریخ الادب الجغرافی العربی از کراتشکوفسکی (م 1951) است که صلاح الدین عثمان هاشم آن را به عربی ترجمه کرده است.(50)

تاریخنگاری فرهنگی و اجتماعی

اصطلاح تاریخ میان مسلمانان، شامل بیان سال تولد و وفات و به دنبال آن حوادثی بوده که عنصر زمان در آن نقش دارد. از این رو تصور مسلمانان از تاریخ، تنها شامل حادثه ها و دگرگونی های عمده سیاسی و انسانی است. سخاوی موضوع تاریخ را عبارت از رویدادهای برجسته عجیب و غریب می داند که هدفش ترغیب و تحذیر و شادمان ساختن و موقوف کردن کارهای شیطانی است.(51)
بدین ترتیب تحولات فرهنگی به عنوان یک پدیده تاریخی، مورد نظر مسلمانان بوده است و حال آن که جزو اساسی ترین مباحث تاریخی است. چنین تحولاتی نه در قالب تاریخی، بلکه در صورت دیگری و با اهداف ویژه ای در منابع ادبی آمده است. منابعی که در تاریخ شعر و شاعری و نیز به هدف بیان موضوعات مهم انسانی و اجتماعی تدوین شده اند، حاوی بخش مهمی از مواد فرهنگی است که می تواند در تحقیق و تتبع در سیر تحولات فرهنگی مسلمانان، کمک شایسته ای به محققان بکند.
در واقع ارتباط تاریخ و ادب در قرون نخست بسیار استوار بوده و بسیاری از مورخان نخست، در هر دو زمینه تالیفاتی داشته و آثاری را آفریدند که آثاری ادبی - تاریخی یا به عکس است. بسیاری از نوشته های مدائنی در تاریخ و اخبار شعر و شاعران است. آثار محمد بن حبیب (م 240) هیثم بن عدی (م 207) و نیز ابوعبیده (م 209) همین ویژگی را دارد.
برخی از قدیمی ترین مجموعه های ادبی که بر جای مانده، عبارتند از عیون الاخبار از ابن قتیبه (م 276)، البیان و التبیین از جاحظ (م 255)، الکامل فِی اللغة و العغدب از ابوالعباس محمد بن یزید مبرد (م 285)، عقد الفرید از ابن عبد ربه (م 328)، نشوار المحاظرة از قاضی تنوخی (م 384)، بهجة المجالس و انس المجالس از ابن عبد البر نثر الدر ابوسعد آبی (م 421)،(52) محاضرات الادباء و محاورات الشعراء و البلغاء از راغب اصفهانی (اوائل قرن پنجم)، ربیع الابرار از زمخشری (م 538)، التذکرة المحدونیه(53) از ابن حمدون (م 562) و المحاسن و المساوری از ابراهیم بن محمد بیهقی.
در این کتاب ها، موضوعات مهم ادبی و اجتماعی، سوژه نقل بسیاری از اخبار فرهنگی و تاریخی شده است. موضوعاتی نظیر، سلطنت و حکومت، جنگ ها، امثال، زنان، عدالت، عشق، علم، خیانت، ترس و قضاوت محور نقل و روایات تاریخی و فرهنگی گوناگونی شده که هر کدام آن ها از شخصی و درباره دیار و منطقه ای است که به صورت یک کشکول ادبی فراهم آمده است. این آثار مهم ترین مواد را برای تدوین تاریخ اجتماعی در بر دارند.
کتابهایی نیز در تاریخ شعر و شاعری نگاشته شده که اهمیت فراوانی در تاریخ نگاری فرهنگی دارد؛ همچون طبقات الشعراء از ابن سلام (م 231)، الشعر و الشعرا، از ابن قتیبه و مهم تر از آن ها اثر نفیس و پر ارج الاغانی از ابونصر اصفهانی (م 356) است که دائرة المعارف شاعران و بسیاری از رجال سیاسی و مشتمل بر نقل های فرهنگی و حتی تاریخ برخی از تحولات سیاسی است. این کتاب برگرفته از آثار فراوان مشابه است که از میان رفته و خوشبختانه این مجموعه عظیم برای ما باقی مانده است.(54)

سیره نویسی و سیره نگاران