فهرست کتاب


تاریخ سیاسی اسلام جلد1 (سیره رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم))

رسول جعفریان‏

گونه های مختلف تاریخنگاری مسلمانان

درباره انواع نوشته های تاریخی، تقسیم بندی های مختلفی از طرف روزنتال، گیب، الدوری، سواژه و دیگران ارائه شده است. بر پایه آن چه از اسامی کتاب ها و نوشته های تاریخی به دست می آید، می توان نوشته های تاریخی مسلمانان را به چند گروه تقسیم کرد:

سیره نگاری و شرح حال نویسی

شاید این دو عنوان از جهاتی با یکدیگر متفاوت باشند، اما به طور اصولی بر اساس یک سبک نگاشته می شوند. آن چه مسلم است این که ادیان آسمانی به لحاظ وجود عنصر نبوت در آن ها، مقامی والا برای پیامبر قائلند؛ چنین نگرشی، سبب پیدایش دیدگاهی درباره اهمیت فرد به عنوان فرد با ویژگی های منحصر شده است. قرآن در یک نگاه، تاریخ اقوام را بر محور پیامبرشان و حتی با نام او می شناساند. در این روش، افزون بر این که محور اصلی را دین می داند، اهمیت انبیا را نیز نشان می دهد. از این رو، اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، از همان ابتدا، توجه به سیره و شرح حال پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پیدا کرده و در شرح حال زندگانی و ویژگی های آن حضرت، خاطراتی را حفظ و نقل کردند. بعدها این نوع سیره نگاری، به شکل جزئی ترین درباره خلفا، سلاطین و علما و حتی سایر طبقات نیز در شکل شرح حال نویسی رایج گردید.
شرح حال، از آن جهت که کمتر عنصر زمانی را مد نظر قرار می دهد، تاریخ به معنای مصطلح نیست، اما از جهتی، از مهمترین منابع تاریخی به شمار می آید. این به لحاظ در بر داشتن آگاهی های نسبتاً گسترده از درون زندگی فردی و اجتماعی مردم و افراد شاخص اجتماع است! اطلاعاتی که بیشتر از کمک به شناخت تحولات سیاسی، در بازیابی وجوه دینی و فرهنگی ملت ها به کار می آید.
چنین شیوه ای در میان مسلمانان، در حد بسیار گسترده ای به کار گرفته شد. کتاب های بی شماری در شرح حال فقها و علمای مذاهب فقهی و اعتقادی مختلف به نگارش در آمد.
شرح حال محدثان، فلاسفه، پزشکان و نیز در این اواخر تک نگاری هایی درباره افراد عالم یا سیاستمدار و همچنین مجموعه های مهم و مفصلی نوشته شد. این قبیل آثار کتاب شناسی ویژه خود را می خواهد. بنای نوشته حاضر تنها مرور بر نوشته های تاریخی به معنای خاص بوده است. با این حال اشارتی به این قبیل کتاب ها داریم.
در یک تقسیم بندی کلی می توان آثار شرح حال را به چند دسته تقسیم کرد:
شماری از این آثار به شرح حال اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اختصاص دارد که چهار کتاب معروف در این باره عبارتند از: الاستیعاب فِی معرفة الاصحاب از ابن عبدالبر (368 - 463)، معرفة الصحابة از ابونعیم اصفهانی (430)، اسد الغابة فِی معرفة الصحابة از ابن اثیر (م 630)، و الاصابة فِی تمییز الصحابة از ابن حجر عسقلانی (م 852).
برخی از آن ها، شرح حال رجال را در قالب تاریخ شهرها آورده اند، مانند: تاریخ بغداد، از خطیب بغدادی (م 463)، تاریخ نیشابور از حاکم نیشابوری (که اصل آن مفقود شده)، السیاق که ذیل تاریخ نیشابور است و بر جای مانده. تاریخ اصبهان، از ابونعیم، طبقات المحدثین باصبهان از ابوالشیخ، التدوین فِی اخبار قزوین از رافعی (قرن ششم)، اعلام النبلاة بتاریخ الحلب الشهباء از محمد راغب الطباخ الحلبی، بغیة الطلب فِی تاریخ حلب از ابن العدیم، تاریخ جرجان از ابوالقاسم حمزة بن یوسف سهمی (م 427).
مفصل ترین این آثار تاریخ دمشق ابن عساکر (499 - 571) است که از متن اصلی تا کنون پنجاه مجلد نشر شده (بیروت، دارالفکر) و تا هشتاد خواهد رسید. مختصر تاریخ دمشق از ابن منظور نیز در سی مجلد (دمشق، دارالفکر المعاصر) منتشر شده است.
برخی به عنوان تاریخ محدثان به صورت طبقات نوشته شده که مهم ترین آن ها طبقات الکبری از ابن سعد، کتاب الطبقات خلیفة بن خیاط و تذکرة الحفاظ ذهبی است.
بسیاری اختصاص به عالمان یک مذهب خاص دارد مانند طبقات الشافعیه از سُبکی و طبقات الحنابلة ابن ابی یعلی و الطبقات السنیة فِی تراجم الحنفیة از تقی الدین بن عبدالقادر تمیمی الداری حنفی (م 1005 یا 1010)، و الجواهر المضیئة فِی طبقات الحنفیة از محیی الدین عبدالقادر بن محمد قرشی حنفی (696 - 775).
برخی به ترتیب الفبایی تمامی بزرگان اسلامی را اعم از فقیه و محدث و مورخ و سیاستمدار فهرست کرده است. مجموعه های بزرگ معجم الادباة از یاقوت حموی، وفیات الاعیان از ابن خلکان (608 - 681)، سیر اعلام النبلاء، الوافی بالوفیات از صفدی (م 764)، فوات الوفیات از ابن شاکر کتبی، از این دسته اند. در همین ردیف باید از حلیة الاولیاء ابونعیم اصفهانی (م 430) که فهرست بلندی از قشر زاهدان و عارفان به دست داده، یاد کرد.
منابع خاصی تنها بر محور دانش رجال نوشته شده و کمتر شرح حال تفصیلی افراد را آورده اند. برخی از این دسته کتاب ها عبارتند از: تاریخ یحیی بن معین، تاریخ ابی زرعة الدمشقی، تاریخ الکبیر بخاری، الجرح و التعدیل ابوحاتم رازی، الثقات و المجروحین ابن حبان، تهذیب الکمال مزّی (654 - 742)، الکامل فِی ضعفاء الرجال ابن عدی، میزان الاعتدال ذهبی، لسان المیزان ابن حجر (73 - 852)، و تهذیب التهذیب همو.
برخی تحت عنوان نسب، که در این جا به معنای لقب است، شرح حال افراد را آورده اند. مانند الانساب از سمعانی، و یا الاکمال از ابن ماکولا.
شاید از همه این ها باارزش تر و مفصل تر کتاب های تاریخ عمومی اند که ذیل حوادث هر سال، در گذشتگان را آورده اند. بسیاری از این افراد را در هیچ منبع عمومی شرح حال، نمی توان یافت. نمونه های این آثار را در جای خود معرفی خواهیم کرد.

تک نگاری در مسائل و وقایع مهم

تک نگاری حادثه ها، گونه ای دیگر از نوشته های تاریخی است که مسلمانان از آن در ثبت وقایع مهم بهره جسته اند. چنین نگاشته هایی اغلب پیرامون روزهای پرحادثه است و از این جهت شباهت با ایام العرب دارد. ایام العرب روزهای جنگ و درگیری و طبعاً پرماجرا بوده است. این سبک، از لحاظ درونی، ترکیب اخبار یک حادثه است و می توان آن را اولین سبک تاریخنگاری دانست که میان مسلمانان به کار گرفته شده است. بعدها تواریخ عمومی از پیوستن این تک نگاری ها پدید آمدند.
نظم موجود در این تک نگاری ها، بر اساس حوادثی است که منجر به حادثه شده، به طوری که در شکل بیان حادثه، تنها ترتیب داخلی تحولات ریز آن حادثه رعایت می شود.
ابومخنف، هشام کلبی و مداینی از جمله مورخانی هستند که بیشتر نگاشته هایشان تک نگاری به همین سبک است. عناوین برخی از کتاب های ابومخنف چنین است: کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب الشوری، مقتل عثمان، مقتل حجر بن عدی، وفاة معاویه و ولایة ابنه یزید، و قصة الحرة و حصار ابن الزبیر و...(21)
در بسیاری از موارد و شاید مورد بالا، ترتیب تک نگاری ها به گونه ای است که چینش منظم آن ها، یک کتاب چند جلدی را درباره یک دوره طولانی فراهم می آورد.
تک نگاری، تنها مربوط به حوادث نظامی و سیاسی نبود، بلکه آن چه از موضوعات اجتماعی می توانست، از زوایه تاریخی - اجتماعی مورد علاقه مورخ قرار گیرد، سوژه قرار گرفته است. متأسفانه بسیاری از این آثار از میان رفته است. از این نمونه کتاب ها به موارد زیر می توان اشاره کرد: کتاب المعمَّرین؛ به معنای شناساندن کسانی که عمر طولانی کردند. کتاب المثالب؛ زشتی های قبایل و افراد. کتاب الاوائل؛ اولین کارها به دست چه کسانی صورت گرفت. کتاب اسواق العرب؛ بازارهای عرب. کتاب المؤدوات؛ دختران زنده به گور شده. کتاب فخر الکوفة علی البصره، کتاب اسماء بغایا قریش فِی الجاهلیة و من وَلَدانَ؛ نام زنان بدنام قریش و فرزندان آن ها. کتاب من تزوَّج من الموالی فِی العرب؛ عجم هایی که با زنان عرب ازدواج کردند و...
این ها نمونه کتاب هایی است که برخی از بزرگترین مورخان تک نگار، همچون هشام کلبی، مداینی و دیگران تألیف کرده اند. این نوشته ها گر چه در متون تاریخی مورد استفاده قرار گرفته، اما کتابهای ادبی، بیشترین بهره را از آن ها برده اند. روزنتال با اشاره به شکل خبری و حدیثی که در ابتدا، قالب گزارش های تاریخی بوده، تک نگاری را شکل پایانی ثبت خبر می داند؛ گام بعدی صورت وقایع نگاشتی است.(22)