فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

فرهنگ عدالت مداری و ستم ستیزی در ادعیه اهل بیت علیهم السلام و همسویی قرآن صاعد با قرآن نازل

1. ادعیه اهل بیت علیهم السلام را قرآن صاعد می گویند. این نامگذاری بدون علت نمی تواند باشد. تشابه مفاهیم مطرح شده در ادعیه اهل بیت علیهم السلام با مفاهیم مطرح شده در قرآن کریم، بلکه مطرح شدن مفاهیم قرآنی به صورت دعا و بازخوانی این مفاهیم در قالب ادعیه، مایه تعمیق و نهادینه شدن این مفاهیم می گردد و در دعا کردن و دعا خواندن، این مفاهیم را از عمق وجود خودمان بر زبان می آوریم و آنها را به سمت و سوی معبود خود، با اظهار راز و نیاز بالا می بریم.
2. یکی از مفاهیم بسیار مهم و ارزشمند قرآن کریم که در ادعیه اهل بیت علیهم السلام و زیارات ویژه امام مهدی (علیه السلام) مطرح شده است، مفهوم ارزشی عدل گرایی و ستم ستیزی می باشد.
3. مراتب متفاوت این مفهوم را به خوبی در ادعیه و زیارت امام مهدی (علیه السلام) می توانیم ببینیم. منظور از مراتب، مراحل تحول و تکامل انسان نسبت به شناخت آن تا بالاترین مرتبه تحقق عدالت در جامعه بشری و تجلی آن مفهوم در تمام ابعاد جامعه می باشد.
4. مراتب مذکور را می توانیم به شکل ذیل یادآوری کنیم:
عدالت شناسی، عدالت دوستی، عدالت گرایی، عدالت خواهی (عدالت طلبی)، عدالت مداری، عدالت پروری، عدالت گستری و در برابر آن ستم شناسی، ستم ستیزی، ستم گریزی که در عبارت های مختلف ادعیه اهل بیت علیهم السلام به ویژه در زیارات امام مهدی (علیه السلام) به چشم می خورد و فرهنگ عدالت مداری و ستم ستیزی را در جان و روان پیروان اهل بیت علیهم السلام شکوفا می سازد.

دعاهای ویژه حضرت مهدی (علیه السلام)

1. دعاهای ویژه حضرت مهدی (علیه السلام) عبارتند از:
الف - دعا درباره مساله مهدویت و شخص امام مهدی (علیه السلام).
ب - دعاهای رسیده از امام مهدی (علیه السلام) برای پیروان خود، که برخی برای حل مشکلات شخصی (فردی) یا اجتماعی و برخی برای حل مشکلات جامعه اسلامی بیان شده است که:
أ - گاهی به نوع ستم ها و مشکلات توجه می دهد.
ب - گاهی دیگر به فرد موعود برای حل این مشکلات که خود امام زمان (علیه السلام) می باشد توجه می دهد، و حفظ و بقای او را برای تحقق آرمان های عالی اسلامی از خداوند عادل و رحمان می طلبد و گاهی به هر دو مورد توجه می دهد.
2. در این ادعیه نمودی و نمایشی زیبا از فرهنگ عدالت مداری و ستم ستیزی می بینیم.
3. این ادعیه از لحاظ اختصار و تفصیل بسیار متنوع است: گاهی بسیار کوتاه یا متوسط و گاهی مفصل و طولانی. با توجه به نوع مطالب مطرح شده در هر یک از دعاهای کوتاه، متوسط و طولانی، اولویت های اعمال شده در این دعاها بدست می آید.
4. چنانچه به نام ها و محتوای این ادعیه توجه شود، دعاهای توجه دهنده به شخص امام مهدی (علیه السلام) و جایگاه و موقعیت الهی او و نقش و اهداف مورد نظر اسلام برای وجود او، حداقل به پنج عنوان می توان دست یافت:
الف - دعاهای فرج و استغاثه.
ب - دعاهای توسل.
ج - صلوات (و درود فرستادن.)
د - دعاهای ندبه.
ه دعاهای عهد.
5. در صورتی که مفاهیم مطرح شده در این دعاها را جمع بندی نماییم به دورنمایی روشن و گویا از خطوط کلی حکومت عدل مدار امام مهدی (علیه السلام) رهنمون می شویم و با بازخوانی این دعاها، با توجه به فراوانی هر یک از مفاهیم و ارزش ها و خطوط و اصول کلی یا برنامه های تفصیلی، می توانیم به اهمیت و جایگاه هر مفهوم با ارزش آن اصول مذکور پی ببریم.
6. همسویی سایر ادعیه اهل بیت علیهم السلام نیز با ادعیه ویژه امام مهدی (علیه السلام) در زمینه عدالت مداری و عدالت گستری قابل توجه بوده و تمام آنها در فرهنگ سازی نقش ویژه دارند؛ زیرا فرهنگ اسلامی اهل بیت علیهم السلام بر اساس و پایه ای ارزشی استوار بوده و عدالت گستری و ظلم ستیزی خمیر مایه مواضع اهل بیت علیهم السلام در کردار و رفتار و گفتار آنان بوده، به گونه ای که در پرتو عبودیت حق تعالی، عبودیت و عدالت مداری، دوشادوش هم مطرح می گردند. و بر پایه عدل مطلق الهی تمام برنامه ها و الگوها ترسیم و ارزیابی می شوند. و ضمن بیان تکیه گاه های عدالت پروری و عدالت گستری، به ریشه یابی ستمگری در انسان پرداخته و به نمونه ها و الگوهای عدالت خواه، عدالت مدار و ظلم ستیز توجه داده می شود.
بدین ترتیب می بینیم که با یک روش علمی و با شیوه ای عملی و بسیار متین به ستم ستیزی، عدالت مداری و عدل پروری پرداخته شده است.

پایه های عدالت پروری و ظلم ستیزی در ادعیه مهدوی

بنابر آنچه گذشت می توان گفت که پایه های عدالت پروری و عدالت گستری در ادعیه شریفه به شکل ذیل قابل طرح و بررسی می باشد:
1. عدالت مداری حق یک اصل پذیرفته شده و مورد قبول همه انسان ها می باشد.
2. این عدالت مداری در قلمرو تکوین و تشریع دوشادوش هم بوده و از همدیگر جدا نمی شوند.
3. برای تحقق عدالت باید از درون انسان ها شروع کنیم تا به گسترش عدالت در سطح جامعه بشری موفق شویم.
4. برای تضمین عدالت پروری احتیاج به انسانهای عدالت مدار، عدالت پیشه و عدالت پرور داریم، که در تمام جوامع بشری از طرف خدای متعال برای هدایت بشر برانگیخته شده اند و حجت های معصوم الهی که خود عدالت پیشه و ظلم ستیز بوده اند بیانگر این عدالت مداری الهی و ستم ستیزی بوده و انبیا و اولیای معصوم، سلسله ای بهم پیوسته و وارث و مکمل همدیگر بوده اند تا بشر را به عالی ترین مراحل عدالت رهنمون نمایند.
5. با توجه به اصل فوق که می گوید: تا انسان ها از درون متحول نگردند و ریشه های ستمگری در درون وجودشان خشکانده نشود، عدل پروری و عدالت گستری امری ناممکن و غیر عملی خواهد بود ادعیه بزرگترین نقش را در این بعد می توانند ایفا کنند و باعث پاکسازی انسان از درون شوند. تاریخ پیروان اهل بیت علیهم السلام این واقعیت را نیز به خوبی نشان داده است.
6. خدای عادل و رحیم، اولین و مهم ترین تکیه گاه، فطرت سالم انسان ها دومین تکیه گاه، و رهبران معصوم الهی که صد در صد عدل پیشه اند، بهترین الگو و سومین تکیه گاه برای عدل پروری و عدالت گستری می باشند.
7. زمینه های ستم و ستمگری و انحراف در ادعیه شریفه مورد توجه قرار گرفته، و به قلمروهای فردی و اجتماعی عدل نیز اشاره و در برخی زمینه ها به تفصیل پرداخته شده است. در حقیقت به شاخص های ستمگری و عدالت گستری نیز تذکر داده شده و دور نمای عدل مهدوی ترسیم شده است.
در دعاهای عصر جمعه و... عموما به این زمینه ها، قلمروها و ابعاد بیش تر توجه شده است.
نمونه هایی از ادعیه ذیلا بیان می شود:
اللهم صل علی محمد سیدالمرسلین و خاتم النبیین و حجة رب العالمین...؛
اللهم ادفع عن ولیک و خلیفتک و حجتک علی خلقک و لسانک المعبر عنک...؛
اللهم عرفنی نفسک فانک ان لم تعرفنی نفسک لم اعرف رسولک...؛(722)
دعای افتتاح؛
دعای ندبه.
8. تمام مفاهیم ارزشی در ادعیه اهل بیت علیهم السلام به صورت یک منظومه بهم پیوسته مطرح می گردد و هر چند در هر دعا یک یا چند مفهوم مورد توجه قرار داده می شود، اما با یک نگاه جامع به ادعیه اهل بیت علیهم السلام این منظومه بسیار قابل توجه بوده و در دعاهای تک مفهومی نیز از این پشتوانه منظومه وار استفاده می شود، خواننده ادعیه در مکتب اهل بیت علیهم السلام چنانچه به تمام مفاهیم ادعیه توجه نماید، به تمام ابعاد ارزشی تسلط پیدا می کند و ذهنیت شخص تک بعدی رشد نمی کند.
9. کتاب و سنت در ادعیه اهل بیت علیهم السلام سمبل عدالت مداری است.(723) به همین دلیل احیای کتاب و سنت، در سیره اهل بیت علیهم السلام و به ویژه در سیره امام مهدی (علیه السلام) هدفی اساسی و سمبلیک بوده، که نشان دهنده قیام امام (علیه السلام) به قسط، احیا کننده عدل، نابود کننده ظلم و نفی کننده تحریف ها و کژروی ها است.
به نمونه هایی از این اصل در آخر این بخش که در ادعیه مهدوی آمده است توجه خواهیم نمود. ضمنا فراموش نکنیم که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تمسک به کتاب و سنت را (البته سنتی که نزد عترت است، عترتی که تجسم عینی کتاب و سنت است) مایه مصونیت امت از انحراف معرفی کرده است و احیای سنت واقعی را احیای اسلام و قرآن می داند که در دعاهای حضرت مهدی (علیه السلام) مکررا به این مطلب تذکر داده شده است.
10. اهل بیت علیهم السلام عموما خود را قائم به حق معرفی نموده و این ویژگی را خدای متعال و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای آنان قرار داده(724) و امام مهدی (علیه السلام) سمبل این قیام به حق و بارزترین مصداق قیام به حق معرفی شده است.(725) به همین دلیل ذکر نام امام مهدی (علیه السلام)، یادآوری نام او و دعا برای وجود مبارک او، یاد قیام به حق و عدالت گستری او است، و مهدویت و عدالت گستری لازم و ملزوم هم بوده، چنان که روایات نبوی بر این تلازم صحه گذاشته و خود پیامبر صلی الله علیه و آله آن را آغاز نموده است. و در تمام ادعیه ای که به تعجیل فرج آل محمد صلی الله علیه و آله توجه داده شده است، به تعجیل فرج و ظهور امام مهدی (علیه السلام) منصرف بوده(726) و تمام آنها تعجیل فرج جامعه انسانی و طلوع آفتاب عدالت مهدوی بر جامعه بشری را خواهان است.