فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

مقایسه رساله سعد و تفسیر نعمانی

با وجود شباهت کلی بین این دو متن، تفاوت هایی هم میان آنها دیده می شود:
ترتیب ارائه مطالب مختلف است.
در رساله سعد، مطالب در ابواب مختلف جا گرفته است.
در رساله سعد، احادیثی در لابلای متن افزوده شده است. (به این سه تفاوت در کلام علامه مجلسی اشاره شده است.)
الفاظ این دو متن احیانا تفاوت دارد.
در رساله سعد، فهرست عناوین وجود ندارد.
شیوه اسناد مطالب به ائمه به دو شکل مختلف است.
ظاهر تفسیر نعمانی آن است که این کتاب، حدیث واحدی است از حضرت امیرالمومنین (علیه السلام)، ولی در تفسیر سعد، همان مطالب منقول از امیرالمومنین، به شکل دیگری نقل شده؛ گاه به شکل روایتی مرسل از امام صادق (علیه السلام) و احیانا از امام باقر (علیه السلام) و گاه به شکل نقل غیر مستقیم کلام حضرت امیر (علیه السلام) و گاه به شکل اسناد مطلب به اجماع مسلمین.
برای روشن شدن این گونه های مختلف، سه متن از این دو رساله برگزیده ایم. متن نخست خود از قطعات چندی تشکیل شده است. با مقایسه این دو کتاب، برخی از تفاوت های دیگر این دو هم آشکار می شود:

متن اول : تفسیر نعمانی (بحار، ج 93، ص 10 و 11)

- و نسخ قوله تعالی: و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون قوله عزوجل: ولایزالون مختلفین...
- و نسخ قوله تعالی: و اذا حضر القسمة: و اذا حضر القسمة اولوا القربی و الیتامی و المساکین فارزقوهم منه و اکسوهم و قولوا لهم قولا معروفا قوله سبحانه: یوصیکم الله فی اولادکم للذکر مثل حظ الانثیین الی آخر الایة.
- و من المنسوخ(718) قوله تعالی: (یا ایها الذین آمنوا اتقوالله حق تقاته ولا تموتن الا و انتم مسلمون) نسخها قوله تعالی: (فاتقوا الله ما استطعتم)
- و نسخ قوله تعالی: (و من ثمرات النخیل و الاعناب تتخذون منه سکرا و رزقا حسنا) آیة التحریم و هو قوله جل ثناؤه: (قل انما حرم ربی الفواحش ما ظهر منها و ما بطن و الاثم و البغی بغیر الحق) والاثم ههنا هوالخمر.

رساله سعدبن عبدالله (ورقه 9/2، 10/1)

- و منه ما رواه محمد بن مسلم و غیره عن ابی جعفر (و ابی عبدالله)(719) علیهما السلام فی قول الله عزوجل: و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون فنسختها و لا یزالون مختلفین...
- و روی عن ابی عبدالله (علیه السلام) فی قول الله جل و عز: و اذا حضر القسمة اولوا القربی و الیتامی و المساکین فارزقوهم منه قال نسختها آیة الفرائض قوله یوصیکم الله فی اولادکم للذکر مثل حظ الانثیین الایة.
- و روی عنه فی قول الله (اتقوا الله حق تقاته) قال نسختها (فاتقوا الله ما استطعتم)
(این قطعه در رساله سعد پس از قطعه بعدی آمده است)
- و روی عن ابی عبدالله (علیه السلام) فی قول الله (و من ثمرات النخیل و الاعناب تتخذون منه سکرا و رزقا حسنا)
ثم نزلت آیة التحریم فنسخت هذه الایة، و قد روی بعضهم ان آیة التحریم هی قوله (قل انما حرم ربی الفواحش ما ظهر منها و ما بطن و الاثم) فالاثم هی الخمر لقوله (یسئلونک عن الخمر و المیسر قل فیهما اثم کبیر) فهی الاثم قول بعضهم عن ابی عبدالله (علیه السلام) انه قال ان الله جل و عز حرم الخمر بقوله (انما الخمر و المیسر و الانصاب والازلام رجس من عمل الشیطان فاجتنبوه) فامر باجتناب الرجس، و احتج بقول الله فی تحریم الرجس کله بان الله لم یحرم علی العباد ما حرم الا لعلة فیه، و ذلک قوله (قل لا أجد فیما اوحی محرما علی طاعم یطعمه الا ان یکون میتة او دما مسفوحا او لحم خنزیر فانه رجس) فکل رجس محرم.
تذکر این نکته درباره این دو متن مفید است که در عبارت تفسیر نعمانی در اکثر آیات، نوعی ابهام وجود دارد که ناسخ کدام است و منسوخ کدام؛ ولی عبارت رساله سعد روشن است، و از مقایسه آن با عبارت تفسیر نعمانی روشن می شود که در این آیات، مفعول نَسَخَ بر فاعل مقدم شده است و آیه نخست منسوخ است و آیه دوم ناسخ.