فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

تحریفات مقدمه تفسیر قمی

در رقم 5: منه منقطع و منه معطوف آمده که عبارت صحیح آن، منه منقطع معطوف می باشد چنان که در ص 9 شرح شده است. در تفسیر نعمانی رقم 15، عنوان منقطع و معطوف دیده می شود که واو عاطف آن زاید است.
در رقم 16: منه رخصة صاحبها بالخیار ان شاء فعل و ان شاء ترک، به جای فعل، اخذ صحیح به نظر می رسد، چنان که در شرح ص 15 و تفسیر نعمانی رقم 34، آمده است. در رقم 21: منه مخاطبة للنبی صلی الله علیه و آله و المعنی امته، ظاهرا لامته به جای امته صحیح است (شرح ص 16.)
در رقم 22: منه ما لفظه مفرد و معناه جمع، به جای مفرد باید واحد ذکر گردد (شرح، ص 11 و تفسیر نعمانی، رقم 20 و 21.)
در رقم 34: منه رد علی من انکر من المسلمین الثواب و العقاب بعدالموت یوم القیامة، ظاهرا عبارت باید قبل یوم القیامة باشد که مربوط به عذاب قبر است و در ص 19 شرح داده شده است. در تفسیر نعمانی رقم 44 به این شکل آمده است: منه رد علی من زعم ان لیس بعد الموت و قبل القیامة ثواب و عقاب.
در رقم 38: منه رد علی من انکر المتعة و الرجعة، کلمه المتعه زاید به نظر می آید. (شرح ص 24، تفسیر نعمانی، رقم 51.)

و. تفسیر نعمانی و رساله سعدبن عبدالله

مرحوم علامه مجلسی پس از نقل کامل رساله نعمانی در بحارالانوار (ج 93) اشاره می کند که رساله ای قدیمی یافته که آغاز آن چنین است:
حدثنا جعفر بن محمد بن قولویه القمی رحمة الله علیه قال: حدثنی سعدالاشعری القمی ابوالقاسم رحمه الله و هو مصنفه: الحمدلله ذی النعماء والالاء و المجد و العز و الکبریاء، و صلی الله علی محمد سیدالانبیاء و علی آله البررة الاتقیاء، روی مشایخنا عن اصحابنا عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: قال امیرالمومنین صلوات الله علیه: انزل القرآن علی سبعة احرف کلها شاف کاف: امر و زجر و ترغیب و ترهیب و جدل و قصص و مثل.
مرحوم مجلسی می افزاید:
این رساله، حدیث تفسیر نعمانی را تا آخر آورده، ولی ترتیب آن را تغییر داده و آن را بر ابواب، پراکنده و در لابلای آن برخی احادیث افزوده است.(699)
در مجلد 92 بحار پس از ذکر سند این رساله، دو باب از آن نقل شده است: باب التحریف فی الایات التی هی خلاف ما انزل الله عزوجل مما رواه مشایخنا رحمد الله علیهم عن العلماء عن آل محمد صلوات الله علیه و علیهم. باب تألیف القرآن و انه علی غیر ما انزل الله عزوجل.(700)
از آن جا که این رساله غالبا مضمونی همچون تفسیر نعمانی داشته، علامه مجلسی به نقل از تفسیر نعمانی بسنده کرده، و از نقل این رساله خودداری کرده و تنها روایات اختصاصی رساله سعدبن عبدالله را در مجلدات مختلف بحارالانوار آورده است.(701)
از رساله سعدبن عبدالله نسخه ای در کتابخانه آیت الله مرعشی با شماره 2/12366 نگاهداری م شود که در پایان آن آمده است:
هذا ما وصل الی من نسخة الرسالة الشریفة استنسختها بعجلة فی ارض الغری فی شهر جمادی الاولی 1303 و انا العبد محمد باقر بن محمد جعفر الهمدانی البهاری و هذا مطابق للنسخة التی اخذت منها ولکنها لم تکن سالمة حق السلامة کما تری. (ورقه 38/2)
در این رساله، توضیح بیشتری درباره نسخه اصل این رساله داده نشده است. در ادامه نسخه، تفسیر نعمانی نقل شده(702) که عبارت پایانی آن چنین است:
کتب ذا العبد الفاقر محمد المدعو بباقر معجلا لمحض وجود النسخة فی ارض الغری و ختم فی یوم الجمعة 14 شهر جمادی الاولی 1303 من نسخة مغشوشة کتب فی 1063.
این احتمال جدی است که رساله سعد بن عبدالله و تفسیر نعمانی در یک نسخه کنار هم قرار گرفته و مرحوم بهاری این دو را از این نسخه واحد استنساخ کرده باشد.
نسخه مرحوم بهاری در فهرست کتابخانه آیت الله مرعشی، ج 31، ص 259 معرفی شده است.

گزارش اجمالی از نسخه مرحوم بهاری(703)

در آغاز این رساله، عنوان تفسیر سعدالاشعری القمی قدس سره مشاهده می شود و پس از بسمله و سند و خطبه کتاب، متن رساله همچون نقل مرحوم مجلسی آغاز می گردد. پس از توضیح آیات مربوط به ترغیب و ترهیب و جدل (ورقه 1/1)، قصص را به سه قسم: ما کان قبل النبی صلی الله علیه و آله و ما کان فی عصره و ما حکی الله جل و عز عما یکون بعده تقسیم کرده و به توضیح این اقسام پرداخته است و آیاتی را شاهد مثال می آورد (ورقه 1/2 و 2/1). در ادامه، مثال هایی برای مثل آورده است. درباره امر و نهی در این قسمت رساله توضیحی دیده نمی شود.
در ادامه این رساله به تقسیم قرآن به چهار نوع: ما تاویله فی تنزیله و ما تاویله مع تنزیله و ما تاویله قبل تنزیله و ما تاویله بعد تنزیله و توضیح این انواع و ذکر شواهدی برای آن ها پرداخته است (ورقه 2/1 به بعد). باب الناسخ و المنسوخ (ورقه 8/1)، باب المحکم و المتشابه (ورقه 10/1) در ادامه رساله آمده است. سپس دو بابی که به طور کامل در بحار آمده، در این رساله (ورقه 16/1 تا 22/1) مشاهده می گردد. بحث های مختلفی که در تفسیر نعمانی آمده. در این رساله هم آورده شده که غالبا در ابواب گوناگون قرار گرفته و مطالب آن نیز گسترده تر از مطالب تفسیر نعمانی می باشد، هر چند چارچوب کلی مطالب در دو کتاب یکی است.
در این نسخه عناوین و سرفصل معمولا با رنگ قرمز نوشته شده و اصلاحاتی با این رنگ مشاهده می گردد که شاید ناشی از مقابله با نسخه اصل یا تصحیح اجتهادی باشد.