فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

مقایسه فهرست عناوین تفسیر قمی و شرح عناوین آن با تفسیر نعمانی

در مقدمه تفسیر قمی، پاره ای از عناوین به همان ترتیب فهرست شرح نشده است(686) که وجه آن چندان روشن نیست.(687)
ده عنوان در فهرست عناوین تفسیر قمی آمده، ولی شرح آنها در این کتاب دیده نمی شود. برخی از آنها در فهرست تفسیر نعمانی هم آمده، ولی توضیح آنها نیامده است.(688)
برخی در فهرست تفسیر نعمانی و توضیح آن ذکر شده(689) و برخی اصلا در تفسیر نعمانی نیامده است.(690)
گفتنی است که در مقدمه تفسیر قمی از رد بر جهمیه (رقم 27) و رد بر قدریه (رقم 32) یاد شده که شرح آن ها نیامده است. در تفسیر نعمانی هم این دو عنوان توضیح داده نشده اگر چه در فهرست عناوین از قدریه یاد شده است.(691) این دو عنوان ابهام دارند و گویا مراد از قدریه همان معتزله(692) و مراد از جهمیه هم ظاهرا همان مجبره است(693) که در هر دو کتاب به آیاتی که دیدگاه آنها را رد می کند اشاره شده است.
در تفسیر قمی عناوین چندی شرح داده شده که در فهرست عناوین نیامده است. برخی در تفسیر نعمانی توضیح داده شده(694) و برخی در تفسیر نعمانی هم توضیح داده نشده است.(695)
یک عنوان هم در تفسیر قمی در فهرست عناوین آمده و شرح شده، ولی اصلا در تفسیر نعمانی نیامده است.(696)
این تفاوت ها از کجا پدید آمده است؟ به نظر می رسد بسیاری از آنها از اختلال در نسخه های این دو کتاب حدیثی نشأت گرفته است.
تنها یک مورد در این دو کتاب کاملا با یکدیگر اختلاف دارند که جالب توجه است: در تفسیر قمی، ج 1، ص 20 این عنوان: اما الرد علی من انکر الرویة(697) توضیح داده شده است. در تفسیر نعمانی در ضمن فهرست عناوین از رد علی من اثبت الرؤیة (رقم 47) یاد شده که البته توضیحی درباره آن ذکر نشده است.
گفتنی است که پاره ای از عناوین فهرست تفسیر قمی، با اندکی تفاوت شرح شده اند که غالبا نقل به معنا بوده و چندان مهم نیست.(698)
باری، با مقایسه عناوینی که در مقدمه تفسیر قمی فهرست شده با شرح آنها و نیز تطبیق آن دو بر تفسیر نعمانی، می توان به پاره ای از تحریفات که به مقدمه تفسیر قمی راه یافته، دست پیدا کرد.

تحریفات مقدمه تفسیر قمی

در رقم 5: منه منقطع و منه معطوف آمده که عبارت صحیح آن، منه منقطع معطوف می باشد چنان که در ص 9 شرح شده است. در تفسیر نعمانی رقم 15، عنوان منقطع و معطوف دیده می شود که واو عاطف آن زاید است.
در رقم 16: منه رخصة صاحبها بالخیار ان شاء فعل و ان شاء ترک، به جای فعل، اخذ صحیح به نظر می رسد، چنان که در شرح ص 15 و تفسیر نعمانی رقم 34، آمده است. در رقم 21: منه مخاطبة للنبی صلی الله علیه و آله و المعنی امته، ظاهرا لامته به جای امته صحیح است (شرح ص 16.)
در رقم 22: منه ما لفظه مفرد و معناه جمع، به جای مفرد باید واحد ذکر گردد (شرح، ص 11 و تفسیر نعمانی، رقم 20 و 21.)
در رقم 34: منه رد علی من انکر من المسلمین الثواب و العقاب بعدالموت یوم القیامة، ظاهرا عبارت باید قبل یوم القیامة باشد که مربوط به عذاب قبر است و در ص 19 شرح داده شده است. در تفسیر نعمانی رقم 44 به این شکل آمده است: منه رد علی من زعم ان لیس بعد الموت و قبل القیامة ثواب و عقاب.
در رقم 38: منه رد علی من انکر المتعة و الرجعة، کلمه المتعه زاید به نظر می آید. (شرح ص 24، تفسیر نعمانی، رقم 51.)

و. تفسیر نعمانی و رساله سعدبن عبدالله

مرحوم علامه مجلسی پس از نقل کامل رساله نعمانی در بحارالانوار (ج 93) اشاره می کند که رساله ای قدیمی یافته که آغاز آن چنین است:
حدثنا جعفر بن محمد بن قولویه القمی رحمة الله علیه قال: حدثنی سعدالاشعری القمی ابوالقاسم رحمه الله و هو مصنفه: الحمدلله ذی النعماء والالاء و المجد و العز و الکبریاء، و صلی الله علی محمد سیدالانبیاء و علی آله البررة الاتقیاء، روی مشایخنا عن اصحابنا عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: قال امیرالمومنین صلوات الله علیه: انزل القرآن علی سبعة احرف کلها شاف کاف: امر و زجر و ترغیب و ترهیب و جدل و قصص و مثل.
مرحوم مجلسی می افزاید:
این رساله، حدیث تفسیر نعمانی را تا آخر آورده، ولی ترتیب آن را تغییر داده و آن را بر ابواب، پراکنده و در لابلای آن برخی احادیث افزوده است.(699)
در مجلد 92 بحار پس از ذکر سند این رساله، دو باب از آن نقل شده است: باب التحریف فی الایات التی هی خلاف ما انزل الله عزوجل مما رواه مشایخنا رحمد الله علیهم عن العلماء عن آل محمد صلوات الله علیه و علیهم. باب تألیف القرآن و انه علی غیر ما انزل الله عزوجل.(700)
از آن جا که این رساله غالبا مضمونی همچون تفسیر نعمانی داشته، علامه مجلسی به نقل از تفسیر نعمانی بسنده کرده، و از نقل این رساله خودداری کرده و تنها روایات اختصاصی رساله سعدبن عبدالله را در مجلدات مختلف بحارالانوار آورده است.(701)
از رساله سعدبن عبدالله نسخه ای در کتابخانه آیت الله مرعشی با شماره 2/12366 نگاهداری م شود که در پایان آن آمده است:
هذا ما وصل الی من نسخة الرسالة الشریفة استنسختها بعجلة فی ارض الغری فی شهر جمادی الاولی 1303 و انا العبد محمد باقر بن محمد جعفر الهمدانی البهاری و هذا مطابق للنسخة التی اخذت منها ولکنها لم تکن سالمة حق السلامة کما تری. (ورقه 38/2)
در این رساله، توضیح بیشتری درباره نسخه اصل این رساله داده نشده است. در ادامه نسخه، تفسیر نعمانی نقل شده(702) که عبارت پایانی آن چنین است:
کتب ذا العبد الفاقر محمد المدعو بباقر معجلا لمحض وجود النسخة فی ارض الغری و ختم فی یوم الجمعة 14 شهر جمادی الاولی 1303 من نسخة مغشوشة کتب فی 1063.
این احتمال جدی است که رساله سعد بن عبدالله و تفسیر نعمانی در یک نسخه کنار هم قرار گرفته و مرحوم بهاری این دو را از این نسخه واحد استنساخ کرده باشد.
نسخه مرحوم بهاری در فهرست کتابخانه آیت الله مرعشی، ج 31، ص 259 معرفی شده است.