فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

تفسیر نعمانی (بحار، ج 93، ص 6)

فکانت من شریعتهم فی الجاهلیة ان المرأة اذا زنت حبست فی بیت و اقیم باودها حتی یأتی الموت و اذا زنی الرجل نفوه عن مجالسهم و شتموه و آذوه و عیروه و لم یکونوا یعرفون غیر هذا، قال الله - تعالی - فی اول الاسلام: (و اللاتی یأتین الفاحشة من نساءکم فاستشهدوا علیهن اربعة منکم، فان شهدوا فامسکوهن فی البیوت حتی یتوفاهن الموت او یجعل الله لهن سبیلا و اللذان یأتیانها منکم فآذوهما، فان تابا و اصلحا فاعرضوا عنهما، ان الله کان توابا رحیما) فلما کثر المسلمون و قوی الاسلام و استوحشوا امور الجاهلیة انزل الله تعالی: (الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد مهما مائة جلدة) الی آخر الایة فنسخت هذه الایة آیة الحبس و الاذی.

مقدمه تفسیر قمی (ص 6)

و مثله ان المرأة کانت فی الجاهلیة اذا زنت تحبس فی بیتها حتی تموت و الرجل یؤذی فانزل الله فی ذلک: (واللاتی یأتین الفاحشة من نساءکم فاستشهدوا علیهن اربعة منکم، فان شهدوا فامسکوهن فی البیوت حتی یتوفاهن الموت او یجعل الله لهن سبیلا) و فی الرجل (واللذان یأتیانها منکم فآذوهما فان تابا و اصلحا فاعرضوا عنهما ان الله کان توابا رحیما) فلما قوی الاسلام انزل الله: (الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد منهما مائة جلدة) فنسخت تلک.
تفاوت های دیگری هم بین این دو متن تفسیری دیده می شود:
در آغاز هر دو متن، فهرستی از اقسام آیات و مضامین آنها ذکر شده و سپس به شرح این فهرست پرداخته شده است. فهرست در این دو کتاب، به دو شکل متفاوت ارائه گردیده است. پیش تر گفتیم که فهرست تفسیر نعمانی به سه گونه تنظیم شده است: نخست اقسام هفت گانه آیات قرآن و سپس با تعبیر فی القرآن مصطلحات دو گانه قرآنی و آنگاه انواع آیات قرآن ذکر شده که با تعبیر منه آغاز می شود.(682)
در مقدمه تفسیر قمی عناوین به دو شکل نظم یافته اند:(683) اکثر عناوین با منه آغاز می شود و عناوین چندی در پایان فهرست با فیه شروع می گردد. مصطلحات دو گانه قرآنی، آغازگر فهرست تفسیر قمی است، آن هم به این شکل: منه ناسخ و منه منسوخ و منه محکم و منه متشابه و منه عام و منه خاص و... از اقسام هفت گانه آغاز تفسیر نعمانی، تنها چهار قسم آن، آن هم در پایان فهرست تفسیر قمی ذکر شده و سه قسم امر و زجر و جدل در تفسیر قمی نیامده است. عناوین تفسیر قمی را می توان در 47 رقم شماره کرد(684) که 40 عنوان آن با منه و 7 عنوان با فیه آغاز شده است.
ترتیب عناوین در این دو کتاب چه بسا مختلف باشد. در هر یک از آنها عناوینی دیده می شود که در دیگری وجود ندارد. گفتنی است که این تفاوت در ارتباط فهرست عناوین تفسیر قمی و شرح عناوین آن نیز دیده می شود، چنان که در ارتباط فهرست تفسیر نعمانی و توضیح عناوین آن نیز مشاهده می گردد.(685)

مقایسه فهرست عناوین تفسیر قمی و شرح عناوین آن با تفسیر نعمانی

در مقدمه تفسیر قمی، پاره ای از عناوین به همان ترتیب فهرست شرح نشده است(686) که وجه آن چندان روشن نیست.(687)
ده عنوان در فهرست عناوین تفسیر قمی آمده، ولی شرح آنها در این کتاب دیده نمی شود. برخی از آنها در فهرست تفسیر نعمانی هم آمده، ولی توضیح آنها نیامده است.(688)
برخی در فهرست تفسیر نعمانی و توضیح آن ذکر شده(689) و برخی اصلا در تفسیر نعمانی نیامده است.(690)
گفتنی است که در مقدمه تفسیر قمی از رد بر جهمیه (رقم 27) و رد بر قدریه (رقم 32) یاد شده که شرح آن ها نیامده است. در تفسیر نعمانی هم این دو عنوان توضیح داده نشده اگر چه در فهرست عناوین از قدریه یاد شده است.(691) این دو عنوان ابهام دارند و گویا مراد از قدریه همان معتزله(692) و مراد از جهمیه هم ظاهرا همان مجبره است(693) که در هر دو کتاب به آیاتی که دیدگاه آنها را رد می کند اشاره شده است.
در تفسیر قمی عناوین چندی شرح داده شده که در فهرست عناوین نیامده است. برخی در تفسیر نعمانی توضیح داده شده(694) و برخی در تفسیر نعمانی هم توضیح داده نشده است.(695)
یک عنوان هم در تفسیر قمی در فهرست عناوین آمده و شرح شده، ولی اصلا در تفسیر نعمانی نیامده است.(696)
این تفاوت ها از کجا پدید آمده است؟ به نظر می رسد بسیاری از آنها از اختلال در نسخه های این دو کتاب حدیثی نشأت گرفته است.
تنها یک مورد در این دو کتاب کاملا با یکدیگر اختلاف دارند که جالب توجه است: در تفسیر قمی، ج 1، ص 20 این عنوان: اما الرد علی من انکر الرویة(697) توضیح داده شده است. در تفسیر نعمانی در ضمن فهرست عناوین از رد علی من اثبت الرؤیة (رقم 47) یاد شده که البته توضیحی درباره آن ذکر نشده است.
گفتنی است که پاره ای از عناوین فهرست تفسیر قمی، با اندکی تفاوت شرح شده اند که غالبا نقل به معنا بوده و چندان مهم نیست.(698)
باری، با مقایسه عناوینی که در مقدمه تفسیر قمی فهرست شده با شرح آنها و نیز تطبیق آن دو بر تفسیر نعمانی، می توان به پاره ای از تحریفات که به مقدمه تفسیر قمی راه یافته، دست پیدا کرد.