فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

تفاوت های دو تفسیر

با وجود نزدیکی کلی ساختار این دو تفسیر و مباحث آنها، دو تفاوت اصلی بین آن دو دیده می شود:
نخست این که تفسیر نعمانی تحریری مستقل دارد، ولی مقدمه تفسیر قمی به عنوان مقدمه بر متن تفسیر نگارش یافته است.(680) لذا بارها به متن تفسیر ارجاع داده شده و تاکید شده که نمونه های بیش تری از آیات مرتبط در جای مناسب در متن تفسیر آمده است.(681)
تفاوت دوم که شاید تا اندازه ای ناشی از تفاوت نخست باشد، گستردگی تفسیر نعمانی است: مقدمه تفسیر قمی حدود 22 صفحه و قسمت مشابه آن در تفسیر نعمانی حدود 93 صفحه (بیش از چهار برابر آن) است؛ در ذیل هر عنوانی در تفسیر نعمانی، آیات بسیاری ذکر شده که بیش تر آنها در مقدمه تفسیر قمی دیده نمی شود؛ در آیات مشترک هم تفسیر نعمانی مفصل تر است. به عنوان نمونه، اولین بحث مطرح شده در این دو تفسیر، یعنی مبحث ناسخ و منسوخ را با یکدیگر مقایسه می کنیم:
در تفسیر نعمانی، نخست علت پیدایش نسخ در قرآن بیان شده که در تفسیر قمی در این جا ذکر نشده است. در تفسیر نعمانی شانزده آیه منسوخ با توضیح کیفیت نسخ برخی از آنها آورده شده که تنها دو آیه از آنها در مقدمه تفسیر قمی ذکر شده و توضیح همان دو آیه هم مختصرتر است. در این جا آیه اول تفسیر نعمانی در بحث نسخ را با عبارت مشابه آن در تفسیر قمی - که دومین آیه مربوط به ناسخ و منسوخ است - در کنار هم قرار می دهیم تا مقایسه آنها آسانتر گردد:

تفسیر نعمانی (بحار، ج 93، ص 6)

فکانت من شریعتهم فی الجاهلیة ان المرأة اذا زنت حبست فی بیت و اقیم باودها حتی یأتی الموت و اذا زنی الرجل نفوه عن مجالسهم و شتموه و آذوه و عیروه و لم یکونوا یعرفون غیر هذا، قال الله - تعالی - فی اول الاسلام: (و اللاتی یأتین الفاحشة من نساءکم فاستشهدوا علیهن اربعة منکم، فان شهدوا فامسکوهن فی البیوت حتی یتوفاهن الموت او یجعل الله لهن سبیلا و اللذان یأتیانها منکم فآذوهما، فان تابا و اصلحا فاعرضوا عنهما، ان الله کان توابا رحیما) فلما کثر المسلمون و قوی الاسلام و استوحشوا امور الجاهلیة انزل الله تعالی: (الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد مهما مائة جلدة) الی آخر الایة فنسخت هذه الایة آیة الحبس و الاذی.

مقدمه تفسیر قمی (ص 6)

و مثله ان المرأة کانت فی الجاهلیة اذا زنت تحبس فی بیتها حتی تموت و الرجل یؤذی فانزل الله فی ذلک: (واللاتی یأتین الفاحشة من نساءکم فاستشهدوا علیهن اربعة منکم، فان شهدوا فامسکوهن فی البیوت حتی یتوفاهن الموت او یجعل الله لهن سبیلا) و فی الرجل (واللذان یأتیانها منکم فآذوهما فان تابا و اصلحا فاعرضوا عنهما ان الله کان توابا رحیما) فلما قوی الاسلام انزل الله: (الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد منهما مائة جلدة) فنسخت تلک.
تفاوت های دیگری هم بین این دو متن تفسیری دیده می شود:
در آغاز هر دو متن، فهرستی از اقسام آیات و مضامین آنها ذکر شده و سپس به شرح این فهرست پرداخته شده است. فهرست در این دو کتاب، به دو شکل متفاوت ارائه گردیده است. پیش تر گفتیم که فهرست تفسیر نعمانی به سه گونه تنظیم شده است: نخست اقسام هفت گانه آیات قرآن و سپس با تعبیر فی القرآن مصطلحات دو گانه قرآنی و آنگاه انواع آیات قرآن ذکر شده که با تعبیر منه آغاز می شود.(682)
در مقدمه تفسیر قمی عناوین به دو شکل نظم یافته اند:(683) اکثر عناوین با منه آغاز می شود و عناوین چندی در پایان فهرست با فیه شروع می گردد. مصطلحات دو گانه قرآنی، آغازگر فهرست تفسیر قمی است، آن هم به این شکل: منه ناسخ و منه منسوخ و منه محکم و منه متشابه و منه عام و منه خاص و... از اقسام هفت گانه آغاز تفسیر نعمانی، تنها چهار قسم آن، آن هم در پایان فهرست تفسیر قمی ذکر شده و سه قسم امر و زجر و جدل در تفسیر قمی نیامده است. عناوین تفسیر قمی را می توان در 47 رقم شماره کرد(684) که 40 عنوان آن با منه و 7 عنوان با فیه آغاز شده است.
ترتیب عناوین در این دو کتاب چه بسا مختلف باشد. در هر یک از آنها عناوینی دیده می شود که در دیگری وجود ندارد. گفتنی است که این تفاوت در ارتباط فهرست عناوین تفسیر قمی و شرح عناوین آن نیز دیده می شود، چنان که در ارتباط فهرست تفسیر نعمانی و توضیح عناوین آن نیز مشاهده می گردد.(685)