فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

ه. مقایسه تفسیر نعمانی با مقدمه تفسیر قمی

در مقدمه تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی، پس از ذکر خطبه کتاب که تنها در مواردی اندک با خطبه تفسیر نعمانی همسان است، با عبارت قال ابوالحسن علی بن ابراهیم الهاشمی القمی، اقسام آیات قرآن و مفاهیم گوناگون آن در 47 عنوان شماره شده و سپس هر عنوان به اختصار توضیح داده شده و یک یا دو آیه و گاه سه آیه به عنوان مثال آورده شده است.
ساختار کلی این دو تفسیر به هم نزدیک است و در تبیین مباحث، مشابهت های بسیار میان آن دو می توان دید. در لابلای قسمت های پیشین این مقاله به نمونه هایی از این امر اشاره کردیم؛ از جمله گفتیم که مبحث محکم و متشابه در تفسیر قمی و تفسیر نعمانی، نقاط مشترک چندی دارند: تفسیر متشابه در این دو تفسیر شبیه یکدیگر است؛ در جای جای جلد اول تفسیر قمی، معانی الفاظ مختلف بیان شده که نتیجه تفسیر خاصی است که از آیات متشابه ارائه شده است؛(676) وجوه مختلف واژه ها نیز در تفسیر قمی، غالبا همان وجوه تفسیر نعمانی است. و لذا افزودیم که بی تردید، بین تفسیر نعمانی و تفسیر قمی ارتباطی ویژه وجود داشته و به نظر می آید یکی از دیگری یا هر دو از منبع مشترک دیگری اخذ و اقتباس نموده اند.(677) همین ارتباط سبب می گردد که پاره ای از اشکالات نسخه ای تفسیر نعمانی با توجه به تفسیر قمی اصلاح گردد و برخی از ابهامات تفسیر نعمانی برطرف گردد.(678) به عنوان نمونه، در آغاز تفسیر نعمانی عناوینی از علوم قرآنی یاد شده که توضیح آن نیامده است، در مقدمه تفسیر قمی پاره ای از این عناوین توضیح داده شده، البته اکثر آنها در تفسیر قمی هم نیامده است.(679)
در این جا بار دیگر به مقایسه دقیق تر تفسیر نعمانی با مقدمه تفسیر قمی می پردازیم.

تفاوت های دو تفسیر

با وجود نزدیکی کلی ساختار این دو تفسیر و مباحث آنها، دو تفاوت اصلی بین آن دو دیده می شود:
نخست این که تفسیر نعمانی تحریری مستقل دارد، ولی مقدمه تفسیر قمی به عنوان مقدمه بر متن تفسیر نگارش یافته است.(680) لذا بارها به متن تفسیر ارجاع داده شده و تاکید شده که نمونه های بیش تری از آیات مرتبط در جای مناسب در متن تفسیر آمده است.(681)
تفاوت دوم که شاید تا اندازه ای ناشی از تفاوت نخست باشد، گستردگی تفسیر نعمانی است: مقدمه تفسیر قمی حدود 22 صفحه و قسمت مشابه آن در تفسیر نعمانی حدود 93 صفحه (بیش از چهار برابر آن) است؛ در ذیل هر عنوانی در تفسیر نعمانی، آیات بسیاری ذکر شده که بیش تر آنها در مقدمه تفسیر قمی دیده نمی شود؛ در آیات مشترک هم تفسیر نعمانی مفصل تر است. به عنوان نمونه، اولین بحث مطرح شده در این دو تفسیر، یعنی مبحث ناسخ و منسوخ را با یکدیگر مقایسه می کنیم:
در تفسیر نعمانی، نخست علت پیدایش نسخ در قرآن بیان شده که در تفسیر قمی در این جا ذکر نشده است. در تفسیر نعمانی شانزده آیه منسوخ با توضیح کیفیت نسخ برخی از آنها آورده شده که تنها دو آیه از آنها در مقدمه تفسیر قمی ذکر شده و توضیح همان دو آیه هم مختصرتر است. در این جا آیه اول تفسیر نعمانی در بحث نسخ را با عبارت مشابه آن در تفسیر قمی - که دومین آیه مربوط به ناسخ و منسوخ است - در کنار هم قرار می دهیم تا مقایسه آنها آسانتر گردد:

تفسیر نعمانی (بحار، ج 93، ص 6)

فکانت من شریعتهم فی الجاهلیة ان المرأة اذا زنت حبست فی بیت و اقیم باودها حتی یأتی الموت و اذا زنی الرجل نفوه عن مجالسهم و شتموه و آذوه و عیروه و لم یکونوا یعرفون غیر هذا، قال الله - تعالی - فی اول الاسلام: (و اللاتی یأتین الفاحشة من نساءکم فاستشهدوا علیهن اربعة منکم، فان شهدوا فامسکوهن فی البیوت حتی یتوفاهن الموت او یجعل الله لهن سبیلا و اللذان یأتیانها منکم فآذوهما، فان تابا و اصلحا فاعرضوا عنهما، ان الله کان توابا رحیما) فلما کثر المسلمون و قوی الاسلام و استوحشوا امور الجاهلیة انزل الله تعالی: (الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد مهما مائة جلدة) الی آخر الایة فنسخت هذه الایة آیة الحبس و الاذی.