فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

مهدویت

منبع: دایرة المعارف جهان نوین اسلام
(چاپ دانشگاه آکسفورد انگلستان)
مولف: عبدالعزیز ساشادینا
مترجم: بهروز جندقی

اشاره:

در این مقاله، مولف محترم که دارای تحقیقات وسیعی در زمینه مهدویت است ابتدا به بررسی ویژگی های مهدویت از دیدگاه قرآن پرداخته است و ترسیم سیمای معنوی - اخلاقی مهدویت در اسلام را مد نظر قرار داده است و حماسه بشری جست و جوی عدالت و صلح را جوهر مهدویت می داند.
در بخشی دوم مقاله، مولف به تحلیل تاریخی و جامعه شناختی مهدویت روی آورده است و در سه مقطع تاریخی کلی به بررسی سیر مهدی گرایی و نهضت های مربوط به مهدویت پرداخته است: مقطع اول، دوران ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به عنوان منجی بشریت و همچنین ائمه اطهار علیهم السلام و دو سلسله جبار بنی امیه و بنی عباس را در بر می گیرد، مقطع دوم عبارت است از پایان هزاره اول اسلام که افراد در گروه های مختلفی اقدام به احیای امیدهای مردم نسبت به ظهور یک مصلح الهی نمودند مانند سید محمد جانپور که در هند ادعای مهدویت کرد یا مهدی سودان محمد احمد ابن عبدالله که طی دو دهه آخر قرن نوزدهم در آن کشور ظهور کرد.
مقطع سوم، اواخر قرن بیستم را در بر می گیرد که انقلاب اسلامی ایران، بحران خلیج فارس و دیگر حوادث مهم سیاسی ای دوران از جمله وقایع و نشانه های بحث انگیز ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) به شمار می آیند.
مهدویت در مفهوم مداخله خداوند در تاریخ بشر - از طریق تعیین مهدی (شخص به درستی هدایت شده) برای رهایی مردم از ظلم و ستم در آخرالزمان - ویژگی مهم بحث نجات و رستگاری در اسلام است. امیدها و انتظارات مربوط به مهدویت، بخشی از اعتقاد اولیه مسلمانان به (حضرت) محمد به عنوان پیامبر آخرالزمان بود. در آن موقعیت معادشناختی، انتظار می رفت که پیامبر با رسالت جهانی، بشریت را به سوی جامعه ای آرمانی رهنمون سازد.
این انتظارات همچنین جزو گرایش های اصلاح طلبانه و احیاگرانه جوامع یهودی - مسیحی عربستان در قرن های ششم و هفتم بود. پرداختن قرآن به واقعه قریب الوقوع روز قیامت و آیات الساعه ( نشانه های قیامت) - که نشان دهنده بی نظمی در عالم و دوران ترس و وحشت قبل از روزهای پایانی است - در درون شرایط فرهنگی و ایدئولوژیکی مربوط به پیشگویی درباره مهدویت در مبحث معاد و نجات و رستگاری (ادیان) ابراهیمی قابل فهم است.

ویژگی های مهدویت از دیدگاه قرآن

سیمای ظاهری اسلام، تحقق آن در جامعه ای سیاسی - دینی - یعنی امت - بود و (این امت) از تمام افرادی که در سراسر جهان به خداوند و وحی الهی از طریق محمد صلی الله علیه و آله ایمان داشتند، تشکیل می شد. از این رو اعتقاد مسلمانان به رهبری مسیحایی که هدایت شده الهی است - یعنی مهدی - ریشه در قبول این امر دارد که کار و نقش محمد صلی الله علیه و آله - به عنوان پیامبر هدایت شده الهی - ایجاد این امت آرمانی بوده است.
وحی اسلامی خود را بطور جدی درگیر تعیین آن دسته از شرایط بشری می داند که مانع از تحقق اهداف غایی الهی درباره بشریت است. تمدن بشری - آنگونه که قرآن تصریح می کند - سابقه جهاد (مبارزه) دائم علیه خودمحوری بشر و کوته فکری خودپرورده او است؛ یعنی همان دو منبع اصلی تنازع و نابودی بشریت که ملازم آن است. پیش از آن که واقعا بتوان از طریق جهاد اصغر بر دشمن بیرونی که مانع از تحقق جامعه بشری مبتنی بر عدالت و صلح است، غلبه کرد، ابتدا باید از طریق جهاد اکبر بر دشمن درون پیروز شد. مبحث نجات و رستگاری در اسلام نشانگر وضعیت بحرانی بشر است و به سرنوشت عام بشر - یعنی حماسه بشری جست و جوی عدالت و صلح - معنا می بخشد؛ معنایی که انسان ها شدیدا بدان نیازمندند. این است جوهر مهدویت در اسلام.
خداوند طی دوران مختلف، در تاریخ مداخله نموده و نمونه هایی زنده، یعنی پیامبران را - که می توانند ماهیت واقعی بشر و کمال او را از طریق ایمان به خداوند متذکر گردند - به سوی مردم روانه می کند. در آخرالزمان، پس از آن که بشر زمان را به هدر می دهد و باز هم زمانی که خود را نیازمند احیای معنویت و اخلاق می داند تا وظیفه تاریخی خود در ایجاد نظم الهی بر روی زمین بر عهده بگیرد، خداوند عیسی و مهدی را خواهد فرستاد تا ایمان ناب و خالص را احیا نمایند و کارهای ناروایی را که علیه بندگان درستکار خداوند روا داشته شده، جبران نمایند.
در این میان، انسان ها باید به تلاش خود ادامه دهند تا ماهیت ازلی خود را از طریق اسلام (تسلیم) بشناسند. این است سیمای معنوی - اخلاقی مهدویت در اسلام.