فهرست کتاب


انتظار موعود فصلنامه علمی - تخصصی ویژه امام مهدی (عج) سال چهارم، شماره پانزدهم، بهار 1384

مرکز تخصصی مهدویت

اشاره:

اعتقاد شیعه امامیه این است که امام و پیشوای امت اسلامی پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله باید از خطا و گناه معصوم باشد. آنان بر این عقیده از راه عقل و وحی دلیل آورده اند. در نوشتار پیشین دلایل عقلی آنان را مطرح نمودیم. در این نوشتار به تبیین دلایل وحیانی آن، از منظر قرآن کریم می پردازیم.

آیه ابتلاء ابراهیم (علیه السلام)

قرآن در آیه 124 سوره بقره از امتحان حضرت ابراهیم (علیه السلام) و آزمون هایی الهی سخن گفته و یادآور شده است که ابراهیم آزمون ها را با موفقیت کامل پشت سر گذاشت. در این هنگام خداوند او را به مقام امامت نایل ساخت. ابراهیم (علیه السلام) درباره این مقام برای فرزندان خویش سؤال کرد که آیا آنان نیز از چنین مقامی برخوردارند؟ خداوند در پاسخ او فرمود: این عهد و پیمان الهی شامل ظالمان از فرزندان او نمی شود. متن آیه چنین است:
و اذا ابتلی ابراهیم ربه بکلمات فأتمهن قال انی جاعلک للناس اماما، قال و من ذریتی، قال لاینال عهدی الظالمین.
ای پیامبر صلی الله علیه و آله، یادآور آنگاه که پروردگار ابراهیم او را به آزمون هایی مبتلا ساخت و او آن آزمون ها را به اتمام رسانید. خداوند به او فرمود: من تو را پیشوای مردم قرار دادم. ابراهیم گفت: از ذریه من نیز از امامت بهره ای خواهند داشت؟ خداوند به او فرمود: عهد من شامل حال ظالمان نمی شود.

آزمون ابراهیم

هدف از آزمایش انسان ها به طور معمول این است که توانمندی و شایستگی افراد نسبت به کاری برای آزمایش کننده، آزمایش شونده و افراد دیگر معلوم شود. اما از آنجا که چیزی بر خداوند پوشیده نیست، فلسفه امتحان الهی بروز شایستگی و توانمندی افراد برای خود آنان و دیگران است. نتیجه نهایی آزمون های الهی هم شکوفا شدن استعدادها و فعلیت یافتن آن هاست تا بدین وسیله شایستگی بهره مندی از پاداش های خداوند را به دست آوردند و به کمال مقصود دست یابند. البته کسانی که به دلیل غفلت و سستی از این آزمون ها مردود گردند، مستحق کیفر و شقاوت خواهند شد امیرالمومنین (علیه السلام) در این باره فرموده است:
خداوند با اینکه عالم تر از همه به حال بندگان خویش است آنان را با اموال و فرزندان می آزماید تا به این وسیله استحقاق آنان را نسبت به پاداش و کیفر آشکار سازد.(83)
درباره این که آزمون ابراهیم چگونه انجام گرفته است، و مقصود از کلمات در آیه مورد بحث چیست، آرای گوناگونی نقل شده است:
الف: از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که آزمون ابراهیم این بود که در خواب دید فرزندش اسماعیل را ذبح می کند.
به نظر می رسد آنچه در این روایت آمده، به عنوان یکی از مهم ترین آزمون های حضرت ابراهیم (علیه السلام) بوده است و نه آنکه این، تنها آزمون ابراهیم بوده است.
ب : از ابن عباس در این باره سه تفسیر نقل شده است:
1. خصلت ها یا سنت های دهگانه ای بود که همگی به نظافت و طهارت بدن مربوط می شدند.(84)
2. سی خصلت یا دستورالعمل از شریعت اسلامی بوده است.(85)
3. مقصود مناسک حج است.
ج: حسن بصری می گوید: منظور از کلمات، امتحان های ابراهیم هستند، که به واسطه احتجاج او با پرستشگران ستارگان و ماه و خورشید، ذبح فرزندش اسماعیل، افکندن او در آتش و هجرت او از زادگاهش، صورت گرفت.
د: ابو علی جبایی گفته است: مقصود، آزمودن ابراهیم به همه طاعات عقلی و شرعی است.
ه: مجاهد گفته است: مقصود از کلمات، جمله ...قال انی جاعلک للناس اماما... و آیات پس از آن است. بر این اساس، امامت از موارد امتحان ابراهیم بوده است نه مقاصد، که پس از امتحان به وی اعطا شده باشد.
امین الاسلام طبرسی پس از نقل قول های یاد شده می گوید: الایة محتملة بجمیع هذه الاقاویل التی ذکرناها(86)؛ آیه، همه اقوال یاد شده را بر می تابد.
ولی از نظر علامه طباطبایی آنچه از مجاهد نقل شده است قابل اعتنا نیست؛ زیرا در قرآن اطلاق کلمات بر بخش هایی از کلام، معهود نیست.(87)
ابن جریر طبری پس از نقل قول های یاد شده (به جز قول اول) گفته است:
خداوند خبر داده است که ابراهیم را به کلماتی که آن ها را به او وحی کرده، آزموده است. همچنین خبر داده است که او این آزمون ها را به صورت کامل انجام داده است. اما نسبت به این که آن کلمات چه بوده است، احتمال دارد همه مواردی که نقل شده یا برخی از آن ها درست باشد؛ زیرا ابراهیم (علیه السلام) - مطابق آنچه درباره او به ما رسیده است - همه آزمون های یاد شده را انجام داده است. ولی در مورد کلمات در آیه مورد بحث نه می توان گفت که همه آن ها مقصود است و نه می توان گفت بعضی خاص مورد نظر است؛ زیرا در این باره روایت معتبری در دست نیست.(88)
ابن کثیر نیز نظریه مجاهد را مخالف سیاق می داند و نظریه طبرسی را - که همه اقوال را احتمال داده است - بر می گزیند.
قرطبی از ابو اسحاق زجاج نقل کرده که گفته است: قول های مختلف در تفسیر کلمات با یکدیگر ناسازگار نیستند؛ زیرا ابراهیم با همه آن ها مورد امتحان قرار گرفته است.(89)
در این باره می توان گفت که گرچه در کلام الهی منظور از کلمات بیان نشده است، ولی از سیاق آیه به دست می آید که کلمات هر چه بوده، در اثبات و اظهار شایستگی حضرت ابراهیم برای نیل به مقام امامت تأثیر داشته است.(90)
با توجه به احادیثی که از ائمه اطهار (علیه السلام) روایت شده است، خداوند مقام امامت را پس از مقام خلت به ابراهیم اعطا کرده است.(91) مقام خلت آن است که انسان غرق در محبت و دوستی خداوند گردد و در راه او از مال، جان و فرزند درگذرد. بر این اساس می توان گفت که امتحان هایی چون ذبح فرزند، افکنده شدن در آتش توسط نمرود و حجرت از وطن و گذاردن فرزندان خویش در سرزمین سوزان عربستان از جمله کلمات و آزمون های مورد نظر در آیه مورد بحث می باشد.
این مطلب نیز روشن شد که این آزمون ها در دوران نبوت و رسالت او انجام گرفته است.