آموزش دین

علامه سید محمد حسین طباطبائی

وضو و احکام آن

1 - مستحب است پیش از وضو انسان مسواک نماید و مضمضه کند یعنی آب پاک در دهان بگرداند، و نیز مستحب است استنشاق نماید یعنی آب پاک در بینی بالا به کشد.
دستور و وضو:
در وضو باید صورت را از دستگاه موی سر تا چانه و دستها را از آرنج تا سر انگشتان شست و جلوی سر و پشت پاها را مسح کرد، و این چند چیز باید در وضو مراعات شود:
1 - اعضاء وضو پاک باشند.
2 - آب وضوء پاک و مطلق و مباح(51) باشد.
3 - نیت - یعنی وضو باید برای رضای خدا انجام شود پس اگر برای خنک شدن یا منظور دیگری وضو بگیرند صحیح نیست.
4 - ترتیب - یعنی اول باید صورت بعد دست راست بعد از آن دست چپ را شست پس از آن سر و بعد پاها را مسح کرد.
5 - موالات - یعنی افعال وضو را پشت سر هم انجام دهد و بین آنها بقدری فاصله نیندازد که در موقع شستن یا مسح کردن عضوی عضو قبلی خشک شده باشد ولی اگر کارهای وضو را پشت سر هم بجا آورد ولی بواسطه گرمای هوا یا حرارت زیاد بدن و مانند اینها رطوبت خشک شود و وضوی او صحیح است.
تبصره - لازم نیست مسح سر بر پوست آن باشد بر موی جلوی سر هم صحیح است ولی اگر موی جاهای دیگر سر جلوی سر جمع شود باید آنها را عقب بزنند و نیز اگر موی جلوی سر بقدری بلند باشد که اگر مثلا شانه کنند بصورت می ریزد باید بیخ موها را مسح کنند یا فرق سر را باز کرده بر پوست سر مسح نمایند.
مبطلات وضو:
چیزهائیکه وضو را باطل می کند مبطلات گویند و آنها هشت است:
1 - بول
2 - غایط
3 - ریح (باد) و این در صورتی است که از محل معمولی بیرون آیند یا در اثر کسالت و جراحی، مخرج جای دیگر شده باشد.
4 - بیهوشی
5 - مستی
6 - خوابی که بواسطه آن چشم نبیند و گوش نشنود بنابراین اگر چشم نبیند ولی گوش بشنود باطل نمی شود.
7 - دیوانگی
8 - جنابت و چیزهای دیگری که برای آنها باید غسل کرد و نیز استحاضه که زنان در بعضی اوقات می بینند وضو را باطل می کند.

تیمم

اگر انسان بواسطه تنگی وقت یا مرض یا نداشتن آب و مانند اینها نتواند برای نماز و مانند آن وضو یا غسل را انجام دهد باید تیمم کند.
دستور تیمم:
در تیمم چهار چیز واجب است:
اول - نیت.
دوم - زدن کف دو دست با هم بر خاک یا چیزیکه تیمم بر آن صحیح است.
سوم - کشیدن کف هر دو دست بتمام پیشانی از جائیکه موی سر می روید تا ابروها و بالای بینی و بهتر است که دستها روی ابروها هم کشیده شود.
چهارم - کشیدن کف دست چپ بتمام پشت دست راست و بعد از آن کشیدن کف دست راست بتمام پشت دست چپ. در تیمم بدل از وضو همین مقدار کافی است ولی اگر تیمم بدل از غسل باشد یکمرتبه دیگر دستها را بزمین می زند و پشت دستها را مسح می نماید.
احکام تیمم:
1 - اگر خاک پیدا نشود به ریگ و اگر ریگ نبود بکلوخ و اگر آنهم نباشد باید بسنگ تیمم کرد و در صورتیکه هیچ یک اینها نباشد باید بگرد و غباری که در جائی جمع شده تیمم نمود.
2 - تیمم بر گچ و چیزهای معدنی دیگر صحیح است.
3 - اگر آبرا بقیمت گران بفروشند در صورتیکه انسان بتواند خریداری نماید نمی تواند تیمم کند بلکه باید آبرا خریداری نموده و وضو و غسل را انجام دهد.

نماز

خداوند متعال می فرماید:
ما سلککم فی سقر قالوا لم نک من المصلین سوره مدثر آیه 42.
وقتی از دوزخیان می پرسند:
چه چیز شما را جهنمی کرد؟ می گویند:
علتش آن بود که ما در دنیا نماز نمی خواندیم.
پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
نماز ستون دین است که اگر قبول درگاه خداوند عالم شود عبادتهای دیگر هم قبول می شود؛ و اگر قبول نشود عبادتهای دیگر هم قبول نمی گردد، و همانطور که اگر کسی شبانه روزی پنج مرتبه در نهر آبی شستشو کند چرک در بدنش نمی ماند نمازهای پنجگانه هم انسان را از گناهان پاک می کند.
و باید دانست کسیکه نماز می خواند ولی بآن اهمیت نمی دهد مانند کسی است که نماز نمی خواند؛ خداوند در قرآن مجید می فرماید:
و یل للمصلین الذین عن صلاتهم ساهون وای بر نمازگزارانی که از یاد خدا غفلت می کنند.
روزی پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) وارد مسجد شدند و دیدند یکنفر نماز می خواند ولی رکوع و سجودش را کاملا انجام نمی دهد آنحضرت فرمود:
اگر اینمرد در حالیکه اینطور نماز می خواند از دنیا برود مسلمان از دنیا نرفته است.
بنابراین باید انسان نماز را با خضوع و خشوع بجا آورد و در موقع خواندن نماز متوجه باشد که با چه کسی سخن می گوید و رکوع و سجود و سایر اعمالش را بطور صحیح انجام دهد تا از نتایج عالیه نماز بهرمند گردد.
خداوند در قرآن راجع بنماز می فرماید:
ان الصلاه تنهی عن الفحشاء و المنکر سوره عنکبوت آیه 45.
یعنی نماز آدمی را از کارهای زشت و ناشایست باز می دارد. و البته همینطور است زیرا آداب نماز طوری است که اگر نمازگزار مراعات کند هیچگاه گرد بدیها نمی گردد.
مثلا یکی از آدای نماز این است که مکان و لباس نمازگزار غصبی نباشد حتی اگر یک نخ غصبی در لباسش باشد نماز او درست نیست و نمازگزاری که مجبور است تا اینقدر از حرام اجتناب کند ممکن نیست در مال حرام تصرف نماید یا حق کسی را ضایع کند.
و نیز در صورتی نماز قبول می شود که آدمی از حرص و حسد و سایر صفات رذیله برکنار باشد و مسلم است که منشأ همه بدیها این صفات ناپسند است و نمازگزار که خود را از این صفات برکنار کند مسلماً از همه زشتیها و بدیها برکنار خواهد بود.
و اگر بعضی از مردم با اینکه نماز می خوانند مرتکب کارهای ناپسند می شوند علتش است که بدستورهای لازم نماز رفتار نمی کنند و در نتیجه نمازشان قبول نمی شود و از ثمرات عالیه آن استفاده نمی کنند.
و بقدری شارع مقدس اسلام بنماز اهمیت داده که در هر حال حتی در حال احتضار نماز را بر آنان واجب کرده و اگر نتواند نماز را بزبان بیاورد باید در دل بگذراند و در حالت جنگ و ترس از دشمن یا حال اضطرار و ناچاری که نمی تواند رو بقبله نماز بخواند توجه بقبله ساقط است و بهر حال که هست باید نماز را انجام دهد.
نمازهای واجب:
نمازهای واجب شش است
1 - نمازهای یومیه(52).
2 - نماز آیات
3 - نماز میت
4 - نماز طواف واجب
5 - نماز قضای پدر و مادر که بر پسر بزرگتر واجب است.
6 - نمازی که بواسطه اجاره یا نذر و قسم و عهد واجب می شود.
مقدمات نماز:
برای انجام نماز یعنی حضور در برابر خداوند عالم و اظهار بندگی و پرستش آن ذات مقدس مقدماتی لازم است که تا فراهم نشوند نماز صحیح نیست و آن مقدمات عبارتند از:
1 - طهارت
2 - وقت
3 - لباس
4 - مکان
5 - قبله
تفصیل این مقدمات بترتیب گفته می شود:
اول - طهارت
نمازگزار باید در حال نماز با طهارت باشد یعنی مطابق وظیفه ئی که دارد نماز را با وضو یا غسل یا تیمم انجام دهد و بدن و لباسش آلوده به نجاست نباشد.
دوم - وقت:
نماز ظهر و عصر هر کدام وقت مخصوص و مشترکی دارند وقت مخصوص نماز ظهر از اول ظهر(53) است تا وقتیکه باندازه خواندن نماز ظهر بگذرد که اگر کسی سهواً هم نماز عصر را در این وقت بخواند نمازش باطل است.
وقت مخصوص نماز عصر موقعی است که باندازه خواندن نماز عصر وقت بمغرب مانده باشد که اگر کسی تا اینموقع نماز ظهر را نخواند نماز ظهر او وقت مخصوص نماز عصر وقت مشترک نماز ظهر و عصر است که اگر کسی اشتباهاً در این وقت تمام نماز عصر را پیش از نماز ظهر بخواند نمازش صحیح است و باید نماز ظهر را بعد از آن بجا آورد.
وقت مخصوص نماز مغرب(54) از اول مغرب است تا وقتیکه از مغرب باندازه خواندن سه رکعت نماز بگذرد وقت مخصوص نماز عشا که به اندازه خواندن نماز عشاء بنصف شب(55) مانده باشد که اگر کسی تا این موقع نماز مغرب را نخوانده باشد باید اول نماز عشا و بعد از آن نماز مغرب را بخواند.
بین وقت مخصوص نماز مغرب و وقت مخصوص نماز عشا وقت مشترک این دو نماز است که اگر کسی در اینوقت اشتباهاً نماز عشا را پیش از نماز مغرب بخواند نمازش صحیح است و باید نماز مغرب را بعد از آن بجا آورد.
وقت نماز صبح از اول فجر(56) صادق است تا بیرون آمدن آفتاب.
سوم - لباس:
لباس نمازگزار چند شرط دارد:
1 - آن که مباح باشد یعنی مال خود نمازگزار باشد اگر مال خودش نیست صاحبش بنماز خواندن در آن راضی باشد.
2 - نجس نباشد.
3 - پوست مردار نباشد؛ خواه از حیوان حلال گوشت یا حرام گوشت.
4 - از پشم یا مو و کرک حیوان حرام گوشت نباشد ولی با لباس خز می شود نماز خواند.
5 - اگر نمازگزار مرد است لباسش ابریشم و طلا باف نباشد و با طلا هم خود را زینت نکند و در غیر نماز هم پوشیدن لباس ابریشمی و زینت کردن بطلا برای مردان حرام است.
چهارم - مکان:
مکان نمازگزار یعنی جائیکه در آن نماز می خواند چند شرط دارد.
1 - مباح باشد.
2 - بی حرکت باشد و اگر ناچار باشد در جائیکه مانند اتومبیل و کشتی حرکت دارد نماز بخواند مانعی ندارد و چنانچه آنها را از قبله بطرف دیگر حرکت کنند بطرف قبله برگردد.
3 - اگر مکان نجس است بطوری تر نباشد که رطوبت آن ببدن یا لباس او برسد ولی جائیکه پیشانی را بر آن می گذارد اگر نجس باشد در صورتیکه خشک هم باشد نماز باطل است.
4 - جای پیشانی از جای زآنهاو سر انگشتان پای او بیش از چهار انگشت بسته پست تر یا بلندتر نباشد.
پنجم - قبله:
خانه کعبه که در مکه معظمه است قبله است و باید رو بروی آن نماز خواند ولی کسیکه دور است اگر طوری بایستد یا بنشیند بگویند رو به قبله نماز می خواند کافی است و همچنین است کارهای دیگری که مانند سر بریدن حیوانات باید رو بقبله انجام گیرد.
کسیکه نشسته هم نمی تواند نماز بخواند باید در حال نماز بپهلوی راست طوری بخوابد که جلوی بدن او رو به قبله باشد و اگر ممکن نیست باید بپهلوی چپ طوری بخوابد که جلوی بدن او رو بقبله باشد و اگر اینرا هم نمی تواند باشد به پشت بخوابد بطوریکه کف پاهای او رو به قبله باشد. اگر نمازگزار بعد از تحقیق نفهمد که قبله کدام طرف است باید بگمانی که از محراب مسلمانان یا قبرهای آنان یا از راههای دیگر پیدا می شود عمل نماید.
مقارنات نماز:
مقارنات نماز یعنی کارهائی که در نماز واجب می شود یازده چیز است.
اول - نیت.
دوم - تکبیره الاحرام.
سوم - قیام.
چهارم - قرائت.
پنجم - رکوع.
ششم - سجود.
هفتم - تشهد.
هشتم - سلام.
نهم - ترتیب.
یعنی اجراء نماز را بدستوریکه معین شده بخواند و پس و پیش نیندازد.
دهم - طمأنیه، یعنی نماز را با وقار و آرامش بخواند.
یازدهم - موالات یعنی اجزاء نماز را پشت سر هم بجا آورد و بین آنها فاصله نیندازد.
پنج چیز از این یازده چیز رکن است که اگر عملاً یا سهواً کم یا زیاد شود نماز باطل است و بقیه رکن نیست و فقط در صورتی نماز باطل می شود که عمداً کم یا زیاد گردد.
ارکان نماز:
ارکان نماز عبارت است از:
1 - نیت.
2 - تکبیره الاحرام.
3 - قیام در موقع تکبیره الاحرام و قیام متصل به رکوع.
4 - رکوع.
5 - دو سجده.
1 - نیت
نیت آن است که انسان را به قصد قربت یعنی برای انجام فرمان خداوند عالن بجا آورد و لازم نیست نیت را از قلب خود بگذراند یا مثلا بزبان بگوید:
چهار رکعت نماز ظهر می خوانم قربه الی الله.
تکبیره الاحرام:
پس از گفتن اذان و اقامه با داشتن نیت و گفتن الله اکبر نماز شروع می شود و چون بواسطه گفتم این تکبیر چیزهائی مانند خوردن و آشامیدن و خنده کردن و پشت بقبله نمودن حرام می شود این تکبیر را تکبیره الاحرام می گویند. و مستحب است در موقع گفتن تکبیر دستها را بالا ببریم و با این عمل بزرگی خدا را در نظر آورده و غیر او را کوچک شمرده و پشت سر بیندازیم.
3 - قیام:
قیام در حال تکبیره الاحرام و قیام متصل به رکوع رکن است ولی قیام در موقع خواندن حمد و سوره و قیام بعد از رکوع رکن نیست؛ بنابراین اگر کسی رکوع را فراموش کند و پیش از رسیدن بسجده یادش بیاید باید باستد بعد برکوع رود و چنانچه بطور خمیده گی بحال رکوع برگردد چون قیام متصل برکوع را انجام نداده نمازش باطل است.
4 - رکوع:
بعد از خوان قرائت باید بقدری خم شود که دستها بزانو برسد و این عمل را رکوع می گویند و رکوع یکمرتبه سبحان ربی العظیم و بحمده یا سه مرتبه سبحان الله باید گفت پس از رکوع باید کاملا بایستد بعد بسجده رود.
5 - سجده:
سجده یعنی پیشانی و دستها را سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاها را بر زمین بگذارد و یکمرتبه سبحان ربی الاعلی و بحمده یا سه مرتبه سبحان الله بگوید. بعد می نشیند و دو مرتبه بسجده رفته ذکر سابق را تکرار می نماید.
محلی که پیشانی را بر آن می گذارد باید زمین یا چیزی باشد که از زمین می روید و بر چیزهای خوراکی و پوشاکی و معدنی سجده جایز نیست.
تشهد و سلام:
اگر نماز دو رکعتی است پس از انجام دو سجده برخاسته و حمد و سوره را می خواند و قنوت(57) را انجام داده و پس از رکوع و دو سجده تشهد(58) را می خواند و نماز را سلام(59) می دهد.
اگر نماز سه رکعتی است پس از تشهد برمی خیزد و حمد تنها را خوانده یا سه مرتبه می گوید سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر و بعد رکوع و دو سجده و تشهد و سلام را انجام می دهد.
چنانچه نماز چهار رکعتی است رکعت چهارم را مثل رکعت سوم انجام داده و بعد از تشهد نماز را سلام می دهد.
نماز آیات:
نماز آیات بواسطه چهار چیز واجب می شود:
اول - گرفتن خورشید.
دوم - گرفتن ماه اگرچه کمی از آنها گرفته شود و کسی هم از آن نترسد.
سوم - زلزله اگرچه کسی هم نترسد.
چهارم - رعد و برق و بادهای سیاه و سرخ و مانند اینها در صورتیکه بیشتر مردم بترسند.
دستور نماز آیات:
نماز آیات دو رکعت است و در هر رکعت پنج رکوع دارد و دستور آن اینست که انسان بعد از نیت؛ تکبیر بگوید و یک حمد و یک سوره تمام بخواند و برکوع رود و سر از رکوع بردارد دوباره یک حمد و یک سوره بخواند و برکوع رود تا پنج مرتبه و بعد از بلند شدن از رکوع پنجم دو سجده نماید و برخیزد و رکعت دوم را هم مثل رکعت اول بجا آورد و تشهد بخواند و سلام دهد.
در نماز آیات ممکن است انسان بعد از نیت و تکبیر و خواندن حمد، آیه های یک سوره را پنج قسمت کند و یک آیه یا بیشتر از آن را بخواند و برکوع رود و برخیزد و بدون اینکه حمد بخواند قسمت دوم از همان سوره را بخواند و بکوع رود و همینطور تا پیش از رکوع پنجم، سوره را تمام نماید و بعد از آن برکوع رود و دو سجده کند و رکعت دوم را بهمین دستور انجام دهد و نماز را تمام نماید.
نماز مسافر:
کسیکه مسافر است با شش شرط باید نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت بخواند.
1 - سفر او کمتر از هشت فرسخ نباشد یا بخواهد چهار فرسخ برود و چهار فرسخ برگردد.
2 - از اول مسافرت قصد هشت فرسخ را داشته باشد.
3 - در بین راه از قصد خود برنگردد.
4 - سفرش معصیت نباشد.
5 - شغل او مسافرت نباشد.
پس کسیکه شغل او مسافرت است (مانند راننده) باید نمازش را تمام بخواند مگر آنکه ده روز در منزل خود بماند که در اینصورت تا سه مرتبه که مسافرت کند باید نمازش را شکسته بخواند.
6 - بحد ترخص برسد؛ یعنی از وطنش یا جائیکه قصد کرده ده روز در آنجا بماند بقدری دور شود که دیوار شهر را نبیند و صدای اذان آنجا را نشنود.
نماز جماعت:
مستحب است که مسلمانان نمازهای یومیه را به حالت اجتماع بخوانند و ثواب نماز جماعت چندین هزار برابر نمازی است که بتنهائی و فرادی خوانده شود.
امام جماعت باید مکلف و مؤمن و عادل و حلال زاده باشد و نماز را بطور صحیح بخواند و اگر مأ مرد است امام او هم باید مرد باشد. - باید بین امام و مأموم پرده یا چیز دیگری نباشد که مانع از دیدن امام شود ولی اگر مأموم باشد بودن پرده و مانند آن اشکال ندارد. - جای امام بلندتر از جای مأموم نباشد ولی اگر مقدار خیلی کمی (بقدر چهارت کمتر) بلندتر باشد اشکال ندار مأموم باید عقب تر از امام یا مساوی او بایستد.
احکام نماز جماعت:
1 - مأموم باید غیر از حمد و سوره همه چیز نماز را خودش بخواند ولی اگر رکعت اول یا دوم او رکعت سوم یا چهارم امام باشد باید حمد و سوره را هم بخواند و اگر بواسطه خواندن سوره برکوع امام نمی رسد باید فقط حمد را بخواند و خود را در رکوع بامام برساند و اگر نرسید باید بقصد فرادی نماز را تمام کند.
2 - مأموم باید رکوع و سجود و کارهای دیگر نماز را با امام یا کمی بعد از امام بجا آورد ولی تکبیره الاحرام و سلام نماز را حتماً باید بعد از امام بگوید.
3 - اگر موقعی که امام در رکوع است اقتدا کند و برکوع امام برسد نمازش صحیح است و یک رکعت حساب می شود.