فهرست کتاب


آموزش دین

علامه سید محمد حسین طباطبائی

اثر این کنجکاوی در زندگی انسان

اگر انسان باین پرسشها که در خصوص آفریدگار جهان و پدید آورنده نظام واحد آن که باقتضاء غریزه برای وی جلوه گر می شود پاسخ مثبت داده مبدء فناناپذیری برای پیدایش جهان و گردش نظام شگفت آور آن اثبات کرده همه چیز را باراده شکست ناپذیر وی که متکی به قدرت و علم بی پایان اوست ارتباط داده است.
در نتیجه یکنوع دلگرمی و امیدواری سراسر وجودش را خواهد گرفت و در سختیها و دشواریهائی که در مسیر زندگی با آنها برخورد می کند و در مشکلاتی که راه هر گونه چاره جوئی را بروی وی می بندد هیچگاه دچار نومیدی مطلق نخواهد شد زیرا می داند که زمام هر علت و سببی هر چه نیرومند هم باشد بدست توانای خدای بزرگ است و همه چیز زیر فرمان اوست.
چنین کسی هرگز باسباب و علل؛ تسلیم مطلق نمی شود و گاهیکه اوضاع جهان بکام وی پیش می رود مغرور نگشته و باد در دماغ نمی اندازد و موقعیت حقیقی خود و جهان را فراموش نمی کند زیرا می داند که اسباب و علل ظاهری سر خود نیستند و طبق فرمانی که از پیشگاه خدای متعال دریافت می کنند پیش می روند و بالاخره چنین انسانی درک می کند که در جهان هستی جز خدای بزرگ بچیز دیگری نباید سر تعظیم فرود آورد و نسبت بهیچ فرمانی جز فرمان وی نباید تسلیم مطلق شد.
ولی کسیکه بپرسشهای نامبرده پاسخ منفی داد از آن امیدواری و واقع بینی و بالاخره از این بلند طبعی و شجاعت فطری برخوردار نیست.
از اینجا است که می بینم در ملتهائی که روح مادیت غلبه دارد روزبروز انتحار و خودکشی زیادتر می شود و کسانیکه همه دلبستگی شان باسباب و علل حسی است با کوچکترین اوضاع نامساعد از سعادت خود نومید شده بزندگی خود خاتمه می دهند ولی کسانیکه از نعمت خداشناسی برخوردار هستند هنگامیکه خود را در کام مرگ هم مشاهده می کنند نومیدی بخود راه نمی دهند و باینکه خدای توانا و بینائی دارند دلگرم و امیدوار می باشند.
حضرت امام حسین (علیه السلام) در آخرین ساعات زندگی خود که از هر سو هدف تیر و شمشیر دشمن بود می فرمود:
تنها چیزی که این مصیبت ناگوار را بر من آسان می سازد آنست که خدا را پیوسته ناظر اعمال خویش می بینم.

روش قرآن کریم در توحید:

اگر انسان با نهادی پاک و دلی آرام نگاهی بجهان هستی نماید در هر گوشه و کنار آن آثار و دلایل وجود پاک آفریدگار را مشاهده خواهد کرد.
و از هر در و یواری بثبوت این حقیقت گواهی خواهد شنید. چه انسان در این جهان با هر چه روبرو می شود یا پدیده ایست که خدا آنرا آفریده یا خاصیتی است که خدا در آن نهاده، یا نظامی است که بامر الهی در همه چیز جاری و حکمفرما گشته آدمی نیز یکی از همانهاست و سراپایش باین حقیقت گواهی می دهد باختیارش بسته است و نه بر نامه زندگی را که از نخستین دم پیدایش پیش می گیرد بتدبیر خود وضع نموده است و نه می تواند این نظام را اتفاقی و تصادفی انگاشته از هم گسیخته فرض کند. و نه می تواند هستی و نظام هستی خود را بمحیطی که در آن بوجود آمده نسبت دهد زیرا هستی محیط نامبرده و نظامی که در آن حکومت می کند ساخته و پرداخته سود آن محیط نیست و از راه اتفاق و تصادف هم بوجود نیامده است.
اینست که انسان گریزی ندارد جز اینکه برای جهان آفرینش مبدئی اثبات کند که پدید آورنده اشیاء و پرورش دهنده آنها می باشد. اوست که هر موجودی را هستی می بخشد و پس از آن در شاهراه بقا با نظام خاصی بسوی کمال مخصوص خودش هدایت می نماید.
و چون آفرینش اشیاء را بهمدیگر مرتبط و نظام واحدی در جهان می بیند ناگزیر قضاوت می نماید که مبدء آفرینش و گرداننده نظام آن یکی بیش نیست.

چرا انسان گاهی زیر بار این حقیقت نمی رود؟

این حقیقت با کمترین توجهی برای انسان روشن است و هیچگونه ابهامی در آن نیست؛ جز اینکه انسان گاهی چنان گرفتار کشمکش های زندگی می شود که تمام نیروی شعور خود را در راه مبارزه های حیاتی بکار می اندازد و تمام وقت خود را صرف تکاپوی زندگی می نماید دیگر کمترین مجالی برای رسیدگی باین گونه افکار پیدا نمی کند و در نتیجه از این حقیقت غفلت می ورزد یا اینکه مجذوب ظواهر دلفریب طبیعت شده سرگرم هوسرانی و خوشگذرانی می گردد، و چون پای بندی باین حقایق از بسیاری از بی بند و باریهای مادیت جلوگیری می نماید طبعاً از پی جوئی و بررسی این حقیقت و نظائر آن سر باز می زند و زیر بارش نمی رود.
از اینجاست که در قرآن کریم از راههای گوناگون درباره آفرینش مخلوقات و نظامی که در میان آنها جاری و حکمفرماست عنایت بیشتری بذل گردیده و اقامه برهان شده است چه بیشتر مردم بویژه آنان که شیفته ظواهر دلفریب طبیعتند و نیکبختی را در کامرانی و خوشگذرانیهای زندگی می بینند بواسطه انس بمادیات و محسوسات، توانائی تفکر فلسفی و بررسی نظریات دقیق عقلی را ندارند.
ولی انسان در هر حال جزئی است از جهان آفرینش و از اجزاء دیگر جهان و از نظامهای جزئی و کلی که در آن حکومت می کند لحظه ای بی نیاز نیست و هر لحظه می تواند ذهن خود را متوجه جهان آفرینش، و نظامی که در آن جاری است نماید و بوجود آفریدگار و پروردگار جهان پی ببرد.
خدای متعال در کلام خود می فرماید:
ان فی السموات و الارض لایات للمؤمنین و فی خلقکم و ما یبث من دابه آیات لقوم یوقنون و اختلاف اللیل و النهار ما انزل الله من السماء من رزق فاحیا به الارض بعد موتها و تصریف الریاح آیات لقوم یعقلون.
در آفرینش آسمانها و زمین از برای اهل ایمان آیه ها و نشانه هائی است که آنانرا بسوی توحید رهبری می نماید، و در آفرینش خودتان و اینهمه جنبندگان که در زمین پراکنده می باشند علائم و آثاری است که ارباب یقین را بیگانگی حق می رساند، و در اختلافاتی که شب و روز پیدا می کنند و در نتیجه گاهی با هم برابر و گاهی از همدیگر درازتر و کوتاهتر و گرمتر و سردتر می شوند، و همچنین در بارانی که خدای متعال از آسمان نازل کرده بواسطه آن زمین مرده را زنده می سازد، و همچنین در متوجه ساختن و گردانیدن بادها از سوئی بسوی دیگر، دلائل و شواهد زیادی است که صاحبان عقل و فهم را بدین حق معترف می نماید(11).
توضیح و مثال:
در قرآن کریم آیات بسیاری است که انسان را بتفکر در آفرینش آسمان و خورشید و ماه و ستارگان و زمین و کوهها و دریاها و نبات و حیوان و انسان دعوت می کند و نظام شگفت آوری را که در هر یک از این انواع، حکومت می کتند گوشزد می فرماید.
براستی نیز دستگاه آفرینش و نظامی که فعالیت های گوناگون جهان را به سوی هدفهای آفرینش و آرمانهای هستی پیش میراند بسیار شگفت آور و حیرت بخش است.
دانه گندم یا هسته بادامی که از زمین روئیده بوته ای دارای سنبل یا درختی میوه دار می شود. و از آندم که در شکم خاک قرار می گیرد و پس از آن شکافته شده نوک سبزی بیرون می دهد و ریشه سفید خود را بدل خاک می فرستد تا وقتیکه بسر منزل مقصود برسد سازمانهائی بس بزرگ و پهناور بکار می افتد که عقل از مشاهده عظمت و وسعت آن متحیر می شود.
ستارگان آسمان و خورشید درخشان و ماه تابان و زمین هر کدام با حرکت های وضعی و انتقالی و قوای نهفته خود و همچنین نیروهای اسرارآمیزی که در آن دانه یا هسته ودیعه گذارده شده است و فصول سال و اوضاع جوی و ابر و باران و باد و روزها و شبها در پیدایش یک بوته گندم مثلا کار می کنند و این پدیده تازه را که در مهد پرورش خود خوابانیده اند مانند دایه ها و پرستارها دست بدست می گردانند تا به آخرین مرحله رشد و نمو خود برسد.
و همچنین پیدایش یک نوزاد انسانی که بسی پیچیده تر از یک نوزاد نباتی یا پدیده دیگری است محصول ملیون ها بلکه ملیاردها سال فعالیت پیچیده و منظم دستگاه آفرینش می باشد.
گردش زندگی روزمره یک انسان گذشته از ارتباطاتی که در خارج از وجود خود با جهان آفرینش دارد از یک نظام شگفت آوری در داخل وجودش سرچشمه می گیرد که قرنهای متمادی است افمار تیزبین دانشمندان جهان سرگرم تماشای ظواهر آن می باشد و هر روز پرده ای تازه از روی اسرار آن برداشته می شود و هنوز هم معلوماتشان در برابر مجهولات بسی ناچیز است.