سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین (ع) جلد دوم (استانداران مصر و بصره)

علی اکبر ذاکری

کارگزاران بصره: 3 - ابوالاوسود دوئلی استاندار بصره

ظالم بن ظالم ابواسود دوئلی از یاران و شیعیان امیرالمؤمنین (علیه السلام) بود و تا آخر عمر بر این اعتقاد باقی ماند. او جزو شاعران و آگاهان به قرآن بود و علم نحو را از امیرالمؤمنین آموخت.
ابو اسود در دوران حکومت امیرالمؤمنین در زمان استانداری عثمان بن حنیف و عبدالله بن عباس سمتهایی را به عهده داشت که به برخی از آنها در شرح حال عبدالله و عثمان اشاره دارد شد.

مسؤولیتهای ابوالاسواد در حکومت علی (علیه السلام)

1 - ابواسود جزو مشاوران و نزدیکان حکومت عثمان بن حنیف و دیگر کارگزاران بصره بود.
2 - او قاضی بصره بود و به این عنوان شهرت یافته است. از این رو ما شرح حال او را در ضمن قضات المؤمنین (علیه السلام) می نگاریم.
3 - کاتب ابن عباس در بصره بود(1098).
4 - جانشین عبدالله در بصره هنگام جنگ صفین بود.
5 - خازن و کارگزار بیت المال بود که ظاهراً بعد از رفتن زیاد بن عبید به فارس به این سمت گماشته شد.
6 - آخرین سمت وی کارگزار بصره پس از فرار عبدالله بن عباس به مکه است. عده ای از مورخین بر کارگزاری ابواسود بر بصره تصریح کرده اند.

کارگزاری ابوالاسود بر بصره

در اسدالغابه می نویسد: علی (علیه السلام) او را بر بصره گمارد(1099) و این در سال چهل اتفاق افتاد(1100).
در روضات الجنات از تاریخ خلیفة بن خیاط نقل می کند که عبدالله بن عباس در هنگام ترک بصره به قصد حجاز، ابواسود دؤلی را به عنوان جانشین خود معرفی کرد و ابواسود دؤلی تا هنگام شهادت علی (علیه السلام) حاکم بصره بود(1101).
ابن سعد نیز در طبقات می نویسد: هنگامی که عبدالله قصد حجاز کرد، ابواسود دؤلی را به عنوان کارگزار بصره معرفی کرد و علی (علیه السلام) او را بر این سمت ابقا نمود(1102). گرچه بخشی از آنچه ابن سعد و خلیفة بن خیاط گفته اند، قابل قبول نیست، ولی اصل ولایت ابواسود را بر بصره ثابت می کند.
ابوالفرج اصفهانی بر خلاف این دو، نقل می کند که ابواسود مانع حرکت عبدالله به جانب حجاز گردید. وی در الاغانی در موارد متعددی از ابواسود تجلیل می کند و در جایی می نویسد: پیر دانش و فقیه مردم و صاحب و یاور علی (صلوات الله علیه) و جانشین عبدالله بن عباس بر بصره ابواسود دؤلی چنین گفته است(1103)... و در تجلیل از او می نویسد: ابواسود دؤلی از وجوه تابعان و فقها و محدثین آنها بوده است و از عمر بن خطاب زیاد روایت کرده و از ابن عباس و دیگران. عمربن خطاب، عثمان بن عفان و علی بن ابی طالب را به کار گماشته اند و او از بزرگان شیعیان علی بود... علی او را بعد از ابن عباس بر بصره گمارد و ابواسود رکنی از ارکان علم نحو و بنیان گذار پایه های آن بود(1104).
وی اضافه می کند: هنگامی که ابن عباس از بصره به جانب مدینه می رفت، ابواسود او را تعقیب کرد که از سفر باز دارد، ولی عبدالله دائیهای خود از بنی هلال را به یاری طلبید و آنها را جلو ابو اسود را گرفتند و میان آنها و ابواسود درگیری شد که نزدیک بود به جنگ تبدیل شود. ابوالاسود جریان را برای علی (علیه السلام) گزارش داد و حضرت او را بر بصره گمارد(1105).
ابوالفرج همچنین می نویسد: علی بن ابی طالب (علیه السلام) ابوالاسود را بر بصره گمارد و طی نامه ای زیاد بن ابیه را بر دیوان و خراج گماشت. زیاد در نامه هایی که به علی (علیه السلام) نوشت، از ابو اسود بدگویی کرد. ابوالاسود نیز طی اشعاری به زیاد پاسخ داد.
از آنچه ذکر شد بخوبی استفاده می شود که ابواسود بعد از فرار عبدالله به مکه، کارگزار بصره شده است و تا هنگام شهادت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این سمت مشغول خدمت بوده است.