علوم مداحی

‏‏‏‏‏‏

4) تدبیر

امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند:
التدبیر قبل العمل یومنک من الندم
آینده نگری قبل از شروع کار تو را از پشیمانی ایمن می سازد و در جای دیگری می فرمایند: من قعدعن حیله اقامته الشدائد. کسی که چاره اندیشی را رها کرد در شداید، درگیر خواهد شد) تدبیر یعنی شناخت مخاطب و محیط - تعیین هدف و محتوی حدشناسی موقعیت شناسی - فرصت سنجی

ویژگیهای شخصیتی و تخصصی مداح

1) تقوی:
تقوی از سفارش امیرالمؤمنین (علیه السلام) است و راجع تقوی و متقین تعابیر و معانی گوناگونی نوشته اند معلم اخلاقی می گوید تقوی عبارت است از:
ت: یعنی ترک گناه
ق: یعنی قیام به واجبات
و: وقوف در شبهات
ا: اخلاص در اعمال
بعضی مفسرین می گویند: تقوی هماهنگی قول و عمل. بالاترین مراتب تقوی پرهیزکاری است.
2) حدشناسی
مداح و مبلغ باید حد خود را بشناسد و به تناسب موقع و مقام خود حرف بزند. و نصیحت کند از مرز خویش فراتر نرود. که خوار و ذلیل می شود.
امام صادق (علیه السلام) فرمود: برای مؤمن شایسته نیست که خویشتن را خوار و ذلیل نماید وسائل الشیعه (ج 11، ص 425) غرور علمی باعث می شود که انسان حد خویش را فراموش کند.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) غرور علمی را به مستی تشبیه می فرمایند.
اگر مداح خوب بخواند، مورد تحسین هم واقه شود و اگر جوان باشد. غرور جوانی هم ضمیمه می شود.
غرور علمی، غرور مدح و ستایش، غرور جوانی انسان را به ورطه سقوط می کشاند باید حد شناس شد. تا در این مهلکه غرور گرفتار نباید.
3) احترام به پیش کسوتان و اساتید:
رسول خدا (صلی الله علیه و الله و سلم) می فرماید: پیران خود را مورد تنظیم و تکریم قرار دهید. که بزرگ شمردن آنها تکریم ذات اقدس الهی است کسی که قدر آنها را بزرگ نشمارد. از پیروان مکتب ما نیست.
4) شناخت هدف در مداحی:
امام علی (علیه السلام) فرمود: اول فکر کن بعد سخن بگو تا از لغزش سالم و محفوظ بمانی و نیز اندازه بگیر بعد ببر بی اندیش بعد بگوی و بفهم بعد عمل کن (غررالحکم ص 315)
5) بداند چگونه می خواهد بگوید؟
حضرت علی (علیه السلام): بهترین کلام آن است که حسن نظم و ترتیب به آن زیبایی و جمال ببخشد. و برای تمام مردم از خواص و عوام قابل فهم باشد مداحان نباید نقل مسموعات کنند. یعنی هرچه شنیده اند را بیان کنند.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) به حارث همدانی در پاسخ به سئوال او می گوید؟
حارث تمام مسموعات خود را با مردم درمیان گذار که چنین عملی کافی است تو را درغگو قلمداد کند. و آنچه از مردم می شنوی، رد مکن که این عمل نیز کفایت می کند تو را نادان به حساب آورند. کسی که از نعمت گویائی زبان و حسن بیان و صوت برخوردار است باید شنیده های عجیب خود را به زبان نیاورد. زیرا انگیزه حسد مردم را بیشتر به تکذیب وامی دارد.
6) فصاحت در مداحی:
فصاحت یعنی روان و مسلط بر موضوع بودن بی تکلیف و زحمت، ساده و محکم و مستدل
عوامل فصاحت:
1. استفاده از سخن و شعر روان و ساده عوام فهم و خواص پسند.
2. ترکیب زیبای شعر با داستان، مقتل با شعر، کلام با شاعر.
3. اندازه گیری سرعت کلام.
4. اندازه گیری صدا.
صدا نه اینقدر سریع باشد که به مستمع تفهیم نشود. نه اینقدر با تأنی و آهسته باشد که موجب خستگی و بی رغبتی شود. نه اینقدر بلند باشد که صورت فریاد به خود بگیرد نه آهسته که مستمع را برای شنیدن به زحمت بی اندازد.
عوامل ضد فصاحت:
1. به کار بردن کلمات زشت.
2. وقفه در کلام
3. لکنت زبان
4. اضطراب نفس
5. نارسائی علمی و تردید
7) بلاغت در مداحی:
بلاغت سخن گفتن بر وقف مقتضای حال و رعایت همه مقتضیات:
عوامل بلاغت:
1. کمیت کلام
2. رعایت تناسب مجلس
3. شناخت زمان و اقتضائات
الف) زمان طبیعی
ب) زمان تاریخی
ج) زمان اجتماعی
4. به نرمی سخن گفتن
5. نگاه به همه حضار
6. در نقد فرد خاصی را مخاطب نسازد.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید: آداب و روش خود را به فرزندان تحمیل نکنید که چرا آنان برای غیر از زمان شما آخر به ما شده اند.
8) توجه به مسائل روز از جمله:
1. پیشرفت های علمی
2. علوم جدید
3. جو سیاسی
4. احترام به شخصیت مردم
5. قدرشناسی به جا
جزوه آموزشی: مداحی عمومی
استاد: مداح اهل بیت (علیه السلام) حاج قاسم رضایی
فن روضه خوانی (مصیبت خوانی)
فن روضه خوانی (مصیبت خوانی) یکی از فنون مداحی است که تأثیر شگرف و عمیق و ماندگار در دل و جان و روح مخاطب دارد. که اجزاء آن به شرح است.
1. توکل و توسل: هر کاری بدون توکل به ذات اقدس خدای متعال و توسل و اتکاء به ائمه هدی (علیهم السلام) بدون نتیجه خواهد بود یا حداقل نتیجه مثبت و در خور توجه نخواهد داشت.
2. تقسیم بندی روضه خوانی: مجلس را به سه قسمت تقسیم کنیم. مقدمه، اوج، فرود
3. استفاده از منابع متعبر: حتماً باید روضه را از یک منبع معتبر بدست آورد یا حتی المقدور از یک مداح و یا واعظ معتبر که یقین دارد بدون سند نمی خواند استفاده کند.
البته مناسب ترین راه این است که مداح روضه را از کتب معتبر خود ببیند و بخواند. که تأثیر آن چند برابر می شود.
4. تسلط بر واقعه: وقتی پیرامون مصائب یکی از آل ا... مطالعه می کنیم باید از جمیع جهات روضه ها را یاد بگیریم و به حواشی روضه مسلط شویم. ضمن مرور کار رعایت ترتیب، تقدم و تأخر، عاطفه و تعقل، همه اینها برای ما مسجل و به منصه ظهور می رسد. مثلا اگر کسی به جمیع جوانب روضه احاطه داشته باشد. و این مقتل را ببیند (سواری عصر عاشورا دنبال دختر امام حسین (علیه السلام) کرد او سواره و بنت الحسین پیاده) اگر سواره بخواهد از روی مرکب این طفل را متوقف کند. اولین عضوی که به دستش می رسد موی سر است!...
5. تفلیق شعر با روضه: یعنی با روضه مجلس را به اوج رساندن و شعر را در اوج روضه تحویل مستمع دادن و بلعکس. مثلاً روضه قتلگاه را در اوج خواندن و اشاره به این بیت محتشم که: این گوهر فتاده به هامون حسین توست
6. روضه خوانی طولی (ادامه): روضه باید در برخی از مقاطع طولی خوانده شود. که عبارت است از:
الف) واعظ روضه ای را خواند، مداح باید ادامه آن را بخواند.
ب) مداحی روضه ای را می خواند و در اوج تحویل مداح دیگر می دهد. مداح دیگر باید روضه را ادامه دهد. اگر به عقب برگردد و تکرار روضه کند یقیناً باعث کسالت مستمع و در برخی مواقع موجب قساوت قلب خود و متسمعان خواهد بود. البته در مواردی استثنا وجود دارد، به شرطی که مداح جامع الاطراف و زبر دست باشد که بتواند مجلس را به اوج برساند.
توجه: این مورد در فنون ردیف خوانی هم مصداق دارد. که قبلاً بحث کرده ایم و انشاءا... مجدداً مرور خواهیم کرد.
7. انصاف در روضه و نقل مطالب: که عبارتست از کم خواندن و رعایت حقوق سایر مداحان و واعظ، بطور مثال در شب شهادت امام هادی (علیه السلام) چند نفر در یک مجلس می خواهند روضه بخوانند مداح شروع کننده باید انصاف داشته باشد و تمام روضه ها را نخواند. که کار برای سایرین سخت شود. مورد دوم انصاف در نقل درست مطالب مثلاً در فلان کتاب دیدم یا از فلان شخص شنیدم و یا فلان شاعر سرود... (خدا سیدبن طاووس را رحمت کند چنین فرمود یا خدا فلان شاعر را بیامرزد چنین سرود.)
8. پیام روضه: روضه حتماً باید دارای پیام باشد حال به کنایه یا وضوح، مثلاً امام حسین (علیه السلام) به شمر می فرماید اگر دست از کشتن من برداری تو را شفاعت می کنم. باید حتماً اشاره شود که هدف امام (علیه السلام) انسان سازی و هدایت است و یا در جای دیگر امام تشنه معرفت است نه تشنه آب و یا اینکه در وصف امیرالمؤمنین (علیه السلام) شاعر می گوید. می زند پس لب او کاسه شیر، می کند چشم اشارت به اسیر. حتما باید یک پیام داشته باشد.
9. شناخت جایگاه روضه (زمان و مکان): برخی از مادحین سخت ترین روضه ها مثل گودال قتلگاه، مثل مرثیه او می دوید و من می دویدم ... را بدون در نظر گرفتن شرایط زمانی و مکانی در محافل می خوانند. در صورتیکه ورود به این مصیبت ها زمان و مکان و مجلس خاص خود را می طلبد. بعنوان مثال در مجالس ختم عمومی که باید از روضه های تشبیهی و تمثیلی استفاده شود و روضه در حد یک گریز باشد. (بلی قدر چمن را بلبل افسرده می داند... غم مرگ برادر را برادر مرده می داند) روضه ای را بخواند که روز عاشورا در هیئت می خواند.
10. مانور دادن روی شخصیت روضه: مثلاً راجع به حضرت علی اصغر (علیه السلام) شیخ انصاری می فرماید: اگر رشته ای از قماط (بند قنداقه) علی اصغر را به ما بدهند همه ما را بس است. یا مقام سایر شهدای کربلا، بزرگی می فرماید: در عرب زره را بر قلب می بندند اما شهدای کربلا مثل عابس ابن شیب شاکری قلبش را روی زره بسته بود. گر از در و دیوار بارد سنگ کینه... من می زنم سنگ حسینم را به سینه.
11. اشک مداح: یکی از مؤثرترین راه نفوذ روضه در دلها سوختن خود مداح و روضه خوان است. سعی کنیم اشعاری پیرامون اشک حفظ کنیم تا استفاده کنیم نه اینکه با عتاب و سرزنش در بعضی مواقع با توهین به مستمع بگوئیم، هر کسی اشک ندارد از مجلس بیرون برود فقط مستمع را خطاب نکند. خود را نیز مورد خطاب قرار دهد. (آتش بگیر تا که بدانی چه می کشم... تصویر سوختن به تماشا نمی شود) برخی از مداحان قدیم با کوچکترین جمله به هم می ریختند. همانطور که بعد از کربلا علی بن حسین (علیه السلام) اینگونه بود و به هر بهانه ای برای پدر و برادران و عموها و شهدای کربلا می گریستند.
12. همسانی و همخوانی لحن با روضه: این همسانی و همخوانی خیلی مؤثر است.
برخی ها روضه، مولودی، نوحه و ارجوزه همه را یکنواخت و با یک لحن می خوانند که این صحیح نیست زیرا باید از حماسه و عاطفه و تأثیرات آن در روضه کلامی استفاده کرد. مثلاً عبارت (لعن در زیارات عاشورا) باید حماسی خوانده شود. آنجایی که می گوئیم (قتلتک) باید لحن محزون باشد. البته این اصل باید در خواندن مناجات و دعا هم لحاظ شود.
13. مقتضیات مجلس: یکی از نکات دقیق که باید در روضه خوانی روی آن دقت شود، توجه به مقتضیات مجلس از نظر سن، فرهنگ، زمان، مکان، محضر علماء و مراجع، جمع نوجوانان، جوانان، گروه های تحصیلی کرده، قشر دانشجو، اساتید پزشک ها و... می باشد. که باید مداح برای پروراندن روضه و تهیج عواطف از آن استفاده کند. بعنوان مثال اگر در جمع پزشکان باید مداحی کند از اصطلاحات و معارف حرفه پزشکی استفاده نماید. در نمونه عملی یکی از مادحین بمناسبت شهادت حضرت زهرا (س) در جمع عده از پزشکان در پرورش مصیبت سؤال کردند؟ آیا شکستن استخوان دست باعث مرگ می شود. گفتند اگر استخوان سیاه شود و درمان نشود بله باعث مرگ می شود شروع کرد روضه دست شکسته بی بی فاطمه الزهراء (س) را خواندن.
14. بکارگیری و همزبانی با مستمع: با قطع کمات آخر غزل مصیبت ها مستمع را تهییج کنیم که او هم روضه خوان اهل بیت (علیهم السلام) باشد.
15. اتمام احسن: سعی شود در اوج مصیبت روضه با جملات علی لعنه ا... علی القوم الظالمین و سیعلمون الذین ظلمو ای منقلب ینقلبون و یا اشعارتک بینی (دشمنت کشت ولی نور تو خاموش نگشت...) مصیبت را تمام کنیم.
16. استفاده به جا از فن گریز از مرثیه ای به مرثیه دیگر
17. استفاده از جملات عربی صحیح: استفاده از جملات عربی صحیح (متن مقتل یا روایات) که از زبان حضرات معصومین علیهم السلام یا شهدای کربلا و یا بازماندگان حادثه کربلا نقل شده است. بسیار کارساز و هنرمندانه است.
18. استفاده از قول های صحیح: به واسطه کثرت مقاتل باید اقوالی که به واقعیت نزدیک تر است بیان کنیم. مثلاً داستان آمدن زن غساله به خرابه در روضه حضرت رقیه (س)، آیا کسی باور می کند که در شام کسی به فکر کمک به اهل بیت باشد. یا مثلاً کسی صلاحیت این را دارد که به بدن دختر امام حسین (علیه السلام) دست بزند! مگر حضرت زینب (س) یا بنی هاشم یا امام سجاد (علیه السلام)!
19. عدم بکارگیری واژه های نامتعارف و امروزی: مثلاً به جای تل - تپه - به جای مشک - قمقمه به جای گلیم - موکت به جای عمود - گرز - به جای محمل و کجاوه هر اصطلاح که در زمان و مکالمات عرب مرسوم بوده و بیشتر خریدار دارد.
20. برخورد مودبانه در محافل روضه با مستمعین: به عنوان مثال:
به جای اینکه بگوئیم: چراغ ها را خاموش کنید - بگوئیم محبت کنید نور محفل را کم کنید.
به جای اینکه بگوئیم: بلند شوید سینه بزنید - بگوئیم به احترام امام قیام بفرمائید و روی پا بایستید باستید... .
به جای اینکه بگوئیم: کسی تکیه ندهد همه بیائید جلو بگوئیم کسانی که عذری ندارند و می توانند وسط مجلس بنشیند محبت کنند.
به جای اینکه بگوئیم: کسی بیرون نرود - بگوئیم اگر تمایل دارید با حضورتان گرمی بخش محفل باشید.
به جای اینکه بگوئیم: دیشب نبودید از کیسه تان رفت - بگوئیم دیشب جای دوستان خالی بود.
21. برخورد متواضعانه با مستمعین: مردم در این مواقع دوست دارند با مداح گرم بگیرند.
هر چه مداح بیشتر بتواند با روضه خوانی صحیح در قلبهای مستمعین نفوذ کند اقبال دوستداران اهل بیت (علیهم السلام) به او بیشتر خواهد شد. و کلید مصونیت از عجب تواضع است.
پیامبر (صلی الله علیه و الله و سلم) بالای منبر بود، شخصی وارد شد، پیامبر عبای خود را دادند تا آن شخص روی آن بنشیند. حضرت فرمود: ان التواضع یزید صاحبه رفعه، فتواضعوا یرفعکم ا... (تواضع موجب سربلندی و سرافرازی می شود. تواضع کنید تا خدا را بلند گرداند.)
22. اخلاص در روضه خوانی: نقل شده آیت ا... سعیدی بالای منبر بودند یکی از اساتید وارد شد فوراً از منبر پائین آمد و فرمود وا... ایشان از من سزاوارتر است اگر دیدیم مداحی وارد شد و بهتر از ما روضه می خواند در واگذاری محفل دریغ نکنیم گاهی بر منبر نرفته مزد می دهند.
23. ظاهر مداح
24. خودخواهی در روضه
25. تفهیم در روضه
دکلمه خوانی یا مداحی شاعرانه
به عقدیه اکثر استادان مداحی ممتازترین نوع و عالی ترین مرتبه مداحی، فن دکلمه خوانی است که در این فن مداح لازم است موارد ذیل را رعایت نماید:
1. شعر واقعی و سطح بالا بخواند که مضامین و تشابیه ادبی والایی داشته باشد.
2. تلفظ عبارات و کلمات را از لحاظ اعراب صحیح ادا کند و بخواند.
3. اول خودش شعر را فهمیده تا بتواند با هنر تفهیم برای مستمعین جا بیاندازد.
4. سطح مستمعین را با ادای شعر صحیح و مفاهیم عالی بالاتر ببرد.
5. اگر مداحی نتواند شعر را درست دکلمه خوانی کند حتماً در آهنگین خواندن مشکل خواهد داشت.
6. حالات جملات و عبارات مثل پرسشی، تعجبی، حماسی، عاطفی، خبری لازم است رعایت شود.
7. احساس و هیجان داشتن و صاحب حال بودن مداح سبب منقلب شدن مستمعین می گردد.
8. هر کسی که علاقمند به مداحی است ولی صدای خوبی ندارد می تواند با داشتن بیان دکلمه مداح خوبی شود.
9. رفتارهای نمایشی و تجسمی متناسب با حالات جملات در شعر لازم الاجر است.
10. در آهنگین خواندن مداحی، اغلب کلام و شعر خوب تفهیم و ادا نمی شود ولی در دکلمه خوانی شعر - و مطلب ضایع نمی گردد.
11. ظاهر مناسب یک مداح دکلمه خوان بسیار تأثیر گذار خواهد بود.
12. طنین و جنس صدای متناسب بسیار تأثیرگذار خواهد بود.
13. مداح دکلمه خوان را مستمعین به چشم استاد می نگرند و این عامل مهمی برای رشد خودخواهی شما خواهد بود.
14. یاد گرفتن مداحی شاعرانه (چون شعر و مقتل دو پایه مهم و اصلی مداحی هستند) بر هر مداحی لازم است خیلی از مداحان هستند که آهنگین مداحی می کنند ولی قادر به دکلمه خوانی با همه شرایط این فن نیستند.
چون تمامی این چهارده بند فن دکلمه خوانی نیاز به تمرین و الگو و معلم دارد بنابه درخواست برخی از ذاکرین و ضعفی که در همه مداحی دوستان مشاهده شده لازم می دانم در این دوره اختصاصی شرکت نمایند و سخت گیری های این حقیر را تحمل کنند (در غیر این صورت توقع مداحی در مجالسی که حقیر هستم را نداشته باشند.) حتی شاگردان قدیمی تر را می توان گفت بی ادعا هنوز در این فن به مرحله کمال نرسیده اند پس بدون ادعا و غرور در این دوره شرکت نمائید. (مدت کار و مداحی و آموزش مداحی شاعرانه و دکلمه خوانی 20 جلسه خواهد بود). (دوره بعدی دوره کامل فن مرثیه خوانی خواهد بود که پایه دوم اصلی مداحی است مخصوص کسانی است که در این دوره ها از اول شرکت نمایند.)
با تشکر - ع د