فهرست کتاب


اسرار نماز

ملامحسن فیض کاشانی‏

6 - نماز جمعه

نماز جمعه اختصاص دارد به اینکه به خاطر بگذرانی که روز جمعه، روز بزرگ و سید روزها و عید شریف می باشد. حق تعالی مخصوص گردانیده آن را به این امت، تا تقرب بجویند به وسیله این روز، به جوار رحمت او و دور شوند از دوزخ و از رانده شدن از درگاه الهی و رغبت کنند در این روز به رو آوردن و متوجه شدن به اعمال صالحه و تلافی کنند تقصیرات سائر روزهای هفته خود را و همت خود را برگردانند جانب آنچه مقرب ایشان است به خدا و نزدیک است به حضرت پروردگار، که آن نماز جمعه باشد، و تعبیر فرموده است خداوند متعال از نماز جمعه، در کتاب عزیز خود به ذکرالله و مخصوص گردانیده آن را از سائر نمازها به ذکری که آن مخصوص این نماز می باشد و فرموده: یا ایهاالذین امنوا اذا نودی للصلاة من یوم الجمعة، فاسعوا الی ذکر الله، و ذروا البیع، ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمون سوره جمعه آیه 9 ای کسانی که ایمان آورده اید به خدای تعالی هر موقعی که منادی ندا سر زد در روز جمعه (برای نماز جمعه) البته بشتابید به سوی ذکر خدا و رها کنید خرید و فروش را، چه آنکه این کار (یعنی: آمدن به سوی نماز جمعه و ذکر خدا) بهتر می باشد برای شما، اگر فضیلت نماز جمعه را بدانید.
در این آیه شریفه، نوعی از تأکید و تنبیه می باشد بر اهمیت این کار، کسانی که بصیرت در ادبیات عربی داشته باشند، متوجه می شوند. و از اهم رمزهای آن این است که تعبیر فرموده از نماز جمعه، به ذکر الله چه آنکه این اشارت است به آنکه غرض اصلی از نماز، تنها مجرد حرکات بدن و سکنات و رکوع و سجود نمی باشد، بلکه مقصود اصلی به یاد بودن خدا می باشد به قلب و احضار عظمت او سبحانه است به دل.
پس در این نکته سری می باشد و البته نماز بازدارنده است از فحشاء و منکر، چنانچه در کلام الهی واقع شده: ان الصلاة تنهی عن الفشحاء و المنکر سوره عنکبوت آیه 45 بدرستی که نماز باز می دارد شخص را از کارهای زشت و ناگوار البته نماز در وقتی از فحشاء و منکر، شخص را باز می دارد که با توجه تمام و ملاحظه جلال و ساحت قدس الهی بوده باشد. تفسیرهای زیادی وارد شده است در ذیل این آیه، به طوری که می رساند که مراد از نماز تنها ذکر و جنباندن زبان نمی باشد. پس وقتی که نماز جمعه چنین قابلیت را داشته باشد، لاجرم لازم و واجب است اهتمام به آن، زیاده بر نمازهای دیگر، و واجب است مهیا و مستعد شدن مر ملاقات الهی را و ایستادن در برابر خدا، در آن وقت نیکو با طرزی نیکو.
و به دل بگذران این را که هرگاه فرمان دهد تو را پادشاه بزرگی از پادشاهان دنیا، به تشرف محضر او و آمدن به شتاب در پیشگاه او در وقت معینی، آیا تو مهیا و مستعد نخواهی شد به تمام درجه استعداد؟ آیا مهیا نمی شوی باسکونت و اطمینان و وقار و بالباس فاخر و با استعمال کردن بوی خوش و امثال اینها؟ بر وجهی که مناسب حال آن پادشاه باشد و از همین جا است که در روز جمعه، نظافت و بوی خوش و عمامه نهادن و سرتراشی و شارب گرفتن و ناخن چیدن وارد شده است.
پس مبادرت کن وقت داخل شدن جمعه به این شرطها، با دل پاک و کمال توجه بسوی خدا و عمل خالص که نزدیک کننده به خدا باشد و با نیت پیراسته چنانچه می گردی اینطور در وقت ملاقات پادشاهی از پادشاهان دنیا. و اگر بزرگ نکنی همت خود را در این چیزها و رو به این وظائف نیاوری. از قبیل: خوشبو نمودن وزینت کردن، ناچار زیان خواهی برد در معامله خود با خدا، و بعد از این حسرت خواهی خورد. و هر قدر ممکن باشد تو را و بتوانی که زیاد کنی نیت و قصد خود را در آنچه ثواب بر آن مترتب می شود، البته این کار و این نیت را بکن، تا بهره تو افزون و پاداش عمل تو زیاد گردد به واسطه آن نیت.
پس قصد کن به غسل جمعه کردن، استحباب روز جمعه را و توبه نمودن و داخل شدن مسجد را و همچنین به باقی کارهای نیک. و در استعمال بوی خوش، قصد کن عمل کردن به سنت پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را و بزرگ دانستن مسجد و احترام خانه خدا را، چه آنکه خدا دوست ندارد کسی داخل خانه او بشود مگر در حالیکه خوشبو باشد و نیز قصد کن به خوشبو کردن خود حق اشخاصی را که در پهلوی تو هستند در مسجد، تا از مجاورت تو آزار نکشند و تو را به بدبوئی غیبت نکنند و به سبب غیبت تو ایشان به معصیت نیفتند و گفته اند اگر کسی کاری کند که مردم در غیبت بیفتند و او قادر باشد و بتواند آن را از خود دفع کند، لاجرم او شریک در معصیت غیبت آنها خواهد بود چنانچه خدای تعالی فرموده: ولاتسبوا الذین یدعون من دون الله، فیسبوا الله عدوا بغیر علم سوره انعام آیه 108 ناسزا نگوئید به کسانی که می خوانند غیر خدا را (یعنی: به مشرکین و بت پرستان بد نگوئید) زیرا بد گفتن شما به آنها سبب می شود که ایشان هم بد بگویند به خدای تعالی که معبود شما است، از روی ستم و بی دانشی خود.
پس هرگاه حاضر شوی به نماز جمعه، حاضر کن دلت را به جهت فهمیدن خطبه و موعظه و مستعد و مهیا شو به جهت تلقی اوامر و نواهی که از شارع مقدس رسیده است پس بدرستی که همین است غرض اصلی از بلند خواندن خطبه و استماع مردمان و حرام بودن سخن گفتن در اثنای خطبه خواندن. پس بده حق هر صاحب حقی را، بسا باشد که انشاء الله بوده باشی از نوشته شدگان در دیوان سابقین و مقربین زیرا که می نویسند نام نمازگزاران را در این روز شریف، و عرضه می دارند به حضرت پروردگار، و می پوشانند برایشان خلعتهای نور قدسی، و به تحقیق روایت شده است که: ان الملائکة تقف علی ابواب المساجد و بایدیهم قراطیس الذهب و اقلام الفضة، یکتبون الاول فالاول و ان الجنان لتزخرف و تزین، و ان الناس یتسابقون الیها علی قدر سبقهم الی الصلاة، و لاتزال الملائکة یکتبون الداخل الی ان یخرج الامام، فاذا خرج طویت الصحف و دفعت الاقلام و اجتمعت الملائکة عند المنبر یستمعون الذکر و ان الناس فی المنازل و الحظوة علی قدر بکورهم الی الجمعة براستی فرشتگان می ایستند بر درهای مساجد و در دستهای خود کاغذهای طلائی وقلمهای نقره ای دارند می نویسند هر کس را که بیاید در مسجد بامراعات اول و بعد بودن(یعنی: آن را که جلوتر آمده در اول می نویسند و آن را که بعد آمده، بعد می نویسند) و همانا بهشت زیب و زیور می شود و مردم پیش می افتند بسوی بهشت همانطوری که در دنیا پیشی می گرفته اند در نماز، و ملائکه مرتب هر کسی را که داخل مسجد شود می نویسند، تا موقعی که امام درآید. پس وقتی که امام درآمد کاغذها پیچیده و قلمها برداشته و فرشتگان فرا می آیند نزد منبر، گوش می دهند موعظه امام را. آگاه و هوشیار باشید که مردم در پستی و رفعت و انحطاط و ارتفاع و بهره مندی، به اندازه صبح خیزی و مهیا شدن آنها است جهت نماز جمعه.
پس وقتی که گذرانیدی اینها را به دل خود و و دانستی که ملائکه می شنوند صدای تو را و ایشان دور تو هستند و خداتو را می بیند پس لازم است بر تو که ردای هیبت بر دوش اندازی و دراعه آرامش ببرافکنی و در پرده خشیت درآئی تا مستحق شوی که افاضه شود بر تو رحمت ایزدی و سبک گرداند سنگینی تو را برکت خدا، و مقبول فرماید نماز تو را و دعای تو را مستجاب و مسموع نماید. و البته در این روز زیاد کن در ذکر و استغفار و دعاء و تلاوت قرآن، وصلوات بفرست بر پیغمبر و آل او (صلی الله علیه و آله و سلم) و صدقه کن، چه آنکه این روز شریفی است و فضیلت آن فایض و رحمت آن واسع می باشد. پس هرگاه محل قابل باشد سعادت حاصل می گردد، و مراد تو با افزونی بدست می آید. و یاد بیاور که در روز جمعه ساعتی می باشد که خدا حاجت هیچ مؤمنی را در آن ساعت برنمی گرداند، پس جهد کن که ملائکه بیایند نزد تو در وقت دعا کردن، یا در حالت استغفار یا در حالت ذکر؛ به احسن احوال. پس به درستی که حق تعالی عطا می کند ذکر را بیشتر از آنچه عطا می کند سائل را، و اگر ممکن باشد و بتوانی، اقامت کن مجموع این روز را در مسجد، و الا تا عصر بوده باش با حسن مراقبت و کوشش تمام بسا باشد که بهره مند شوی به آن ساعتی ذکر شد. چه آنکه بعضی گفته اند آن ساعت مبهم است در تمام روز جمعه به واسطه محافظت تمام اوقات آن روز.
و روایت شده که آن ساعت میانه فارغ شدن امام است از خطبه، تا آنکه مردمان در صفها راست بایستند و بعضی گفته اند: آن ساعت آخر روز جمعه می باشد تا هنگام فرو رفتن آفتاب. و امروز را مخصوص خود بگردان از میانه ایام هفته، به امید آنکه بشود کفاره گناهانت و استدراک از برای بقیه ایام هفته و کافی است نماز جمعه در اهتمام به روز جمعه و وظایف آن، بدرستی که خدای تعالی گردانیده است نماز جمعه را افضل اعمال بنی آدم بعد از ایمان. چنانکه ناطق است به این معنا اخبار، و تصریح کرده اند بر آن علماء آثار و اخبار، به طوری که دلیل آورده اند بر اینکه واجب افضل است از سنت. و نماز یومیه، افضل است از نمازهای غیر یومیه. وصلاة وسطی، افضل است از نمازهای یومیه. و مختار آن است که صلاة وسطی نماز ظهر است و نماز جمعه، اولی است از نماز ظهر بنابراین نماز جمعه افضل نمازها است. پس ثابت می شود به همین دلیل که نماز جمعه افضل همه اعمال می باشد، و این دلیل واضحی است.
و واجب است اهتمام تمام به شأن آن. و خطر تمام در سستی کردن به شأن آن می باشد نسبت به کسی که در شأن آن تأم داشته باشد و به تحقیق آگاه کرده است بر جمیع این اموری که ذکر شد قول خدای تعالی بعد از امر به آن ذلکم خیر لکم ان کنتم تعملون این کار برای شما بهتر می باشد اگر شما دانسته باشید.
امر شده است به خواندن سوره جمعه و منافقین در آن چند نماز، تا مکرر شود شنیدن آن و زیاد گردد رغبت در آن و در سوره منافقین فرموده است (بعد از آنکه نماز جمعه را در سوره جمعه ذکر نامیده است.): یا ایها الذین امنوا لاتلهکم اموالکم و لا اولادکم عن ذکرالله، و من یفعل ذلک فاولئک هم الخاسرون سوره منافقون، آیه 9 ای کسانی که ایمان و باور دارید خدا را، مبادا غافل کند مالها و فرزندان شما، شما را از یاد و ذکر خدا، چه آنکه هر کس چنین باشد ناچار از زیانکاران خواهد بود پس تکرار این دقایق در فکر تو، بسا باشد که سبب شود تا از رستگاران گردی پس حاضر کن دلت را در این روز برای رستگاری و فوز عظیم خداوندی.

7 - نماز عید

بدان که عید، روزی است که قسمت می کنند در آن جایزه ها را و پراکنده می کنند رحمت ها را و افاضه می کنند موهبت ها را، بر کسانی که روزه داشته اند آن را و قیام نموده اند به وظایف آن. پس زیاد کن خشوع خود را در نماز آن روز، و تضرع کن نزد خدای تعالی پیش از نماز و بعد از نماز، و بخواه که اعمالت را قبول و از تقصیراتت درگذرد. و شرمنده باش از اینکه مبادا عمل تو مردود شود و خودت رسوا و مطرود گردی. به درستی که عید نیست تنها برای کسی که لباس فاخر و نو پوشیده باشد، بلکه عید از برای کسی است که ایمن و سالم ماند از تهدید و وعید الهی. و مستحق شده باشد الطاف الهی را به واسطه صوالح اعمال خود. پس استقبال کن روز عید را به آنچه استقبال کردی روز جمعه را از وظائف پاکیزگی و استعمال بوی خوش و غیر اینها، از اسبابی که سبب مهیا شدن و رو آوردن دل به جانب پروردگار خود است. بسا باشد که صلاحیت مناجات و حضور نزد پروردگار را به هم رسانی، از جهت آنکه این روز، روز تشریف و زمان بلند قدری است. قبول می شود در این روز اعمال و مستجاب می گردد در آن دعوتها. ناچار برگردان شادی خود را در آن به جانب آن چیزی که خلق شده است عید برای آن، و عید را قرار نداده اند برای آنکه از خوردنیها و پوشیدنیها و غیر اینها از لذائذ فانیه دنیویه، محظوظ و بهره مند گردانی نفس خود را، بلکه نامیده اند آن روز را عید، جهت آنکه می رسد در آن روز عوائد و اضافات الهی به کسانی که اعمال خیر و تجارت، جهت روز واپسین انجام داده اند و انجام می دهند.

8 - نماز آیات

پس یاد کن زمان صدور علامتهای وحشتناک، هولهای آخرت و زلزله های آن. و هنگام گرفتن خورشید و ماه، تاریکی روز قیامت. و ترس مردم و التجاء ایشان و ازدحام آنها را در عرصه قیامت و وحشت ایشان را از مؤاخذه و عقوبت و استیصال، و زیاد کن در دعا و تضرع و خضوع و خشوع و بیم از رهائی از این گونه گرفتاریها را در قیامت و برگشتن نور بعد از ظلمت و مسامحه فرمودن خدا از لغزشهای تو در آن روز. و توبه کن، از همه گناهان خود و نیک توبه کن، شاید خدا نظر کند به تو در حالی که تو شکسته دل و سربزیر و شرمنده باشی از تقصیر خود. پس قبول کند توبه تو را و مسامحه فرماید از لغزش تو. چه آنکه خدای تعالی توجه می کند به دلهای شکسته و دوست می دارد نفسهای خاشع و گردنهای خاضع را. و وحشت کن از زیر بار گناه ماندن و بیمناک باش از بازگشت بسوی مکافات.