فهرست کتاب


اسرار نماز

ملامحسن فیض کاشانی‏

درِ ششم: سجود

مستحب است که قبل از سجود، تکبیر بگوید: در حال قیام و چون به سجود رود، نخست دو کف دست بر زمین نهد، سپس زانوها و زن به عکس این کند و باید که انگشتان هر دو دست را به جانب قبله قرار دهد و از هم نگشاید و هیچیک از دستها را به پهلو نچسباند و زانوها را از هم دور دارد و از پیشانی، مقدار یکدرهم یا بیشتر به سجده گاه برساند (نه کمترک) و بر خاک سجده کند، نه بر چوب و سنگ و امثال آن از چیزهائی که سجود بر آن جائز است و بهتر آنکه بر خاک مزار ائمه معصومین (علیهم السلام) باشد، به خصوص تربت کربلا. و اگر اعضاء سجود را، همه را برهنه کند و بر خاک رساند، افضل است.
و قبل از تسبیح بگوید: رب لک سجدت پروردگار من از بهر تو سجده کردم و بک امنت و به تو ایمان آوردم ولک اسلمت و تو را فرمان بردم و علیک توکلت و کار خود به تو واگذاشتم وانت ربی و توئی پروردگار من. سجد وجهی سجود کرد روی من للذی خلقه مر آن کسی را، که آفریده است او را به دانائی و توانائی و شق سمعه و بصره و برگشود گوش و چشم او را به شنوائی و بینائی، و الحمدلله رب العالمین و همه ستایش ها و ثناها، بر خدای راست که پروردگار جهانیان است. تبارک الله احسن الخالقین بزرگ و برتر و دائم و ثابت خدای، که بهترین آفرینندگان است:
ز ابر افکند قطره ای سوی یم - ز صلب آورد نطفه ای در شکم
از آن قطره، لؤلوی لالا کند - وزین صورتی سرو بالا کند
سبحان ربی الاعلی منزه و مقدس می خوانم و پاک و پاکیزه می دانم، پروردگار برتر و فراتر خود را، از هرچه جناب متعال او را نسزد و عزت جلال او را نشاید. و بحمده در حالتی که مشغول ستایش و نیایش اویم که توفیق بخشیده است مرا که تنزیه و تقدیس او بجای آرم.
حد این سر نیست او را سجده کردن، لاجرم - سر به زیر افکنده ام بیچاره من از شرم دوست
و تا ملال حاصل نشده، مکرر تسبیح گوید، مگر امام که بر سه نوبت اقتصار می کند.
امام جعفر صادق (ع) فرمود: به خدا که زیان نکرد، هر که حقیقت سجود را چنانکه باید به فعل آورد، گرچه در همه عمر به یک نوبت باشد. و ظفر نیافت آنکه فریب داد نفس خود را در مثل این حال، غافل و بی خبر از آنچه حق تعالی مهیا کرده است از بهر سجود کنندگان از خیر دنیا و سعادت آخرت. و دور نگشت از خدای هرگز هر که در سجود، نیکو نزدیک شد به خدای عزوجل. و نزدیک نگردد به او هرگز، هر که نیک بجای نیارد ادب سجود را و نگاه ندارد حرمت آن را و دل به غیر حق تعالی دهد در سجود. در اینصورت، عبادت چنین کسی چگونه خواهد بود؟
پس سجود کن، سجود آن کس که بس به پستی گراید و بسیار فروتنی نماید آفریدگار را عزوجل و خود را خوار و ذلیل او گرداند و داند که از خاکی آفریده شده که همه بر آن پای می نهند و از نطفه ای پدید آمده که همه آن را پلید می شمرند.
در حدیث نبوی وارد شده است که نزدیکتر وقتی که بنده را به خداست، حالت و فرصت سجود است، که حق تعالی درباره آن فرمود: واسجد واقترب، به سجده درآی و نزدیک آی و از امثال این اخبار و غیر آن، مستفاد می شود که بهترین افعال نماز، سجود است. بنابراین، به درازا کشاندن و فرو ماندن در آن، به اخلاص و آگاهی و با شوق و ذوق، بس نیکوست.
بزرگی گوید: رکوع دعوی بندگی است و سجدتین دو گواه است بر آن.
دیگری گفت: به قدر نیستی تو، هستی حق تو را جلوه گر گردد، ننگری که در رکوع سبحان ربی العظیم گویی و در سجود سبحان ربی الاعلی اگر تو نباشی او باشد و بس. تعالی و تقدس.
از هستی خویش، تا تو غافل نشوی - هرگز به مراد خویش، واصل نشوی
از بحر ظهور، تا به ساحل نشوی - در مذهب اهل عشق، کامل نشوی
و در این معنی مترجم گوید:
پای بر سر خود نه، دوست را در آغوش آر - تا به کعبه وصلش، دوری تو یک گام است
و مستحب است که چون سر از سجود بردارد، بر ران چپ نشیند و پشت قدم پای راست، بر شکم قدم پای چپ بگذارد و در خاطر بگذراند که: بار خدایا حق را برانگیزان و باطل را تباه گردان.
و چون قرار گیرد، تکبیر گوید و استغفار کند، و افضل آن است که بگوید: اللهم اغفرلی بار خدایا مرا بیامرز و ارحمنی و مرا رحمت کن و اجبرنی و شکستگی های مرا درستی ده و نقصانهای مرا تلافی فرمای واهدنی و مرا راه بنمای انی لما انزلت الی من خیر فقیر همانا من، بر آنچه که فرو فرستاده ای برایم از نیکیها سخت نیازمندم.
و اگر اقتصار بر استغفار کند و گوید: استغفرالله ربی و اتوب الیه آمرزش مطلبم از پروردگار خود و به سوی او باز می گردم نیز کافی است.
بعد از آن، تکبیر دیگر گوید، از برای سجود دوم در حال جلوس و پس از سر برداشتن از سجده نیز، تکبیر گوید و اندکی درنگ کند.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) را، از تأویل سجدتین پرسیدند، فرمود: سجده اولی که سر بر زمین نهد، اشارت است به آنکه از خاک آفریده شده است و سر که برمی دارد، کنایت است به اینکه از زمین برآمده است و سجده ثانیه، تلویح به این است که باز به زمین بازگردد، و به خاک شود و باز که سر برمی دارد، رمزی است که به این که بار دیگر از خاک برآید و برانگیخته گردد در روز رستاخیز.
منها خلقناکم و فیها نعیدکم ومنها نخرجکم تارة اخری ، سوره طه آیه 55 و چون سر از سجده برداشت، در همان هنگام که برمی خیزد بگوید:
اللهم ربی بار خدایا، ای پروردگار من بحولک با دگرگونه گرداندنت و قوتک و نیرو رساندنت، اوقم برمی خیزم، واقعد و می نشینم.
و اگر خواهد نیز بگوید: وارکع و اسجد و رکوع و سجود می کنم:
راه او را، به او توان پیمود - بار او را، به او توان برداشت

درِ هفتم: قنوت

مستحب است که قبل از قنوت، تکبیر گوید و بعد از آن دستها را بالا بدارد، برابر روی، محاذی آسمان و انگشتان را بهم بچسباند. مگر دو انگشت بزرگ...
و چون اشرف اذکار قنوت کلمات فرج است و دعای عقیب آن، و اهم دعاها طلب مغفرت و عافیت است از برای دین و دنیا. اینک به ذکر ذکری که در خصوص قنوت وارد شده است، اکتفاء و بر ترجمه کلمات فرج و اذکار مخصوصه و مأثوره آن، اختصار می رود.
لا اله الا الله الحلیم الکریم، لا اله الا الله العلی العظیم، سبحان الله رب السموات السبع، و رب الارضین السبع، و ما فیهن و ما بینهن، و رب العرش العظیم، و الحمدلله رب العالمین، اللهم اغفرلنا وارحمنا، و عافنا واعف عنا فی الدنیا والاخرة، انک علی کل شی ءقدیر
لا اله الا الله الحلیم الکریم نیست معبودی جز معبودی بحق، سزاوار پرستش، مستجمع جمیع کمالات که بردبار و بخشنده است.
لا اله الا الله العلی العظیم نیست معبودی بجز خدای یکتا در خور عبادت جامع همه صفات کمال که والا و بزرگ و فرا و سترگ است. سبحان الله پاک و منزه است خدای رب السموات السبع پروردگار آسمانهای هفتگانه و رب الارضین السبع و پروردگار زمینهای هفتگانه و ما فیهن و آنچه درون آنهاست و ما بینهن و آنچه میانه آنهاست و رب العرش العظیم و پروردگار عرش بزرگ که: عبارت از احاطه علم حق تعالی است بر همه موجودات یا فلک الافلاک که محیط است بر سراسر آفرینش و الحمدلله رب العالمین و همه ستایش ها و نیایشها، مرا خدای راست که پروردگار جهانیان است.
اللهم اغفرلنا بار خدایا بیامرز ما را و ارحمنا و بر ما رحم فرما و عافنا و نگاه دار ما را از تمام کوفت ها و آفت ها و همه گزندها و آزارها واعف عنا و درگذر از نارواهای ما فی الدنیا و الاخره در این جهان زودگذر و در واپسین سامان پاینده دیگر. انک علی کل شی ء قدیر که توئی فقط، بر انجام همه چیز توانا.
در حدیث وارد شده است که: نمازگزار را هرچه قنوت کاملتر و درازتر، رحمت حق در روز رستاخیز شاملتر و بیشتر.
مشو غافل ز الطاف الهی - که بخشد بنده را کوهی به کاهی

درِ هشتم: تشهد

در تشهد مستحب است که، به طرزی نشیند که در نشستن بین سجدتین مذکور شد و دستها (محاذی زانو) روی سر رانها گذارد و انگشتان را به هم بچسباند و نظر بر کنار راست خود افکند و بگوید:
بسم الله و بالله، و الحمدلله، و خیر الاسمآء لله، اشهد ان لا اله الا الله، وحده لاشریک له، و اشهد ان محمداً عبده و رسوله، ارسله بالحق بشیراً ونذیراً بین یدی الساعة، اشهد ان ربی نعم الرب، وان محمداً نعم الرسول، اللهم صلی علی محمد و آل محمد، و تقبل شفاعته فی امته، وارفع درجته وانصر شیعته
و بطور خلاصه بدین نحو گوید: بسم الله و بالله، الحمدلله، اشهد ان لا اله الا الله، وحده لاشریک له، واشهد ان محمداً عبده و رسوله، اللهم صلی علی محمد و آل محمد، و تقبل شفاعته
بسم الله بنام بزرگ خدای، که سزای پرستش است وبالله و به خدای یکتا جل جلاله و الحمد لله و همه ستایش ها و نیایش ها، مر خدای راست و خیر الاسمآء لله و بهترین نامها، ایزد آفریدگار راست.
اشهد ان لا اله الا الله گواهی می دهم که نیست معبودی درخور پرستش جز خدای، که مستجمع جمیع کمالات و مستوجب همه عبادات است.
وحده در حالتی که یکتا و بی همتاست لاشریک له نیست همآوردی مر او را در الوهیت، و نه انبازی به استحقاق عبادت.
وحده لاشریک له صفتش - و هو الفرد اصل معرفتش
شرک را سوی وحدتش، ره نی - عقل از کنه ذاتش، آگه نی
هست در راه کبریا و جلال - شرک نالایق و شریک محال
واشهد ان محمداً عبده و رسوله و گواهی می دهم که محمد بنده او، و فرستاده اوست. ارسله بالحق فرستاده است او را به راستی و درستی، بی شبهه و بلاشک بشیراً در حالتی که مژده فرمای است به رحمت و به فضل خدای، کسی را که به توحید او اقرار کند، و نذیراً و بیم نمای است از عقوبت و عدل خدای، کسی را که از شرک احتراز نورزد، بین یدی الساعة پیش از قیام قیامت.
اشهد ان ربی نعم الرب گواهی می دهم که پروردگار من، نیکو پروردگاری است.
و به روایتی دیگر، بر این لفظ وارد است که: انک نعم الرب (بر سبیل خطاب) بدرستی که تو، نیکو پروردگاری وان محمداً نعم الرسول و همانا محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نیکو فرستاده ایست. اللهم بارخدایا صلی علی محمد درود فرست بر محمد یعنی: او را به رحمت خود بنواز.
و گفته اند، یعنی: تعظیم فرمای او را در دنیا، به اعلای دین و اظهار دعوت و اعظام ذکر و ابقاء شریعت، و تکریم نمای او را در آخرت، به اضعاف اجر و اعتلاء قدر و اعزاز کامل و ابراز کمال او بر اولین و آخرین و به تقبل شفاعت در شأن امت و تقدم او بر کافه انبیاء مرسلین، صلواتک علیهم اجمعین و ال محمد و بر اهل بیت محمد (صلی الله علیه و آله) که عبارتند از: حضرت فاطمه و دوازده امام معصوم و منصوص صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین و هر که به روش ایشان گراید و از علوم لدنی آنان، درک فیوضات وافره نماید، همچون وجود مقدس سلمان فارسی رضی الله عنه که حضرت مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره وی فرمود: سلمان من اهل البیت
و تقبل شفاعته و بپذیر درخواست بخشودگیش را فی امته درباره امتش وارفع درجته و رفیع گردان درجه اش را در عالم ابدیت.
و پس از آن، حمد خدای گوید دو سه نوبت. و چون بر می خیزد به رکعت سوم. همان ذکری را که در برخاستن از دومین سجود می گفت، نیز بگوید.
ذکر حق رخصت قرب است و حضور - اگر از صدق و ارادت باشد
دل اگر با تو نباشد به نماز - عادت است آن، نه عبادت باشد
هرچه را دل نگرد، باز بگوی - که چنین گفته، شهادت باشد
به نیاز آ، چو در آئی به نماز - تا تو را فیض، زیارت باشد
پس نمازگزار را باید که در شهادت بر زبان، آن راند که دل بیند و داند، نه آنکه کلماتی چند بخواند و بگذرد و حقیقت آنچه بگوید بخاطر نگذراند.
و در تشهد آخر بعد از نعم الرسول بگوید:
التحیات لله همه ثناها و آفرینها مر خدای راست و الصلوات و همه نمازها، یا دعاها الطاهرات پاک از شرک جلی و خفی، همه مقرون به توحید و اخلاص و اعتقاد الطیبات مصون از رخوت و غفلت و حدیث نفس و حالت کسل، مشحون به نشاط خاطر و طیب نفس و حضور دل الزاکیات همه مأمون از اغراض نفسانی و علائق سرای فانی، همه مرهون به صدق و صفا و عبودیت و وفا الغادیات در اوائل روز برآورده شدگان یا آینده ها الرائحات در اواخر روز اجراء کرده شدگان یا رفته ها السابغات همه رسا و به انجام یعنی: با شروط تام و آداب تمام الناعمات همه خوش آیند دل، که با دقت و رقت و وجد و وقار و خشوع و خضوع و رکون و سکون، گذرانده گردد لله مر خدای راست. ما طاب آنچه پاکیزه و پسندیده شد و زکی و طهر و از آلایش بری ماند و پاک گشت و خلص و صفا و بی غش و صافی گردید. فلله پس آن، مر خدای راست.
اشهد ان لا اله الا الله، وحده لا شریک له، و اشهد ان محمداً عبده و رسوله، ارسله بالحق بشیراً ونذیراً بین یدی الساعة، اشهد ان ربی نعم الرب وان محمداً نعم الرسول که ترجمه این کلمات گذشت و ان الساعة و همانا که روز رستاخیز اتیة آینده است لاریب فیها و شک و شبهه ای در آن نیست و ان الله یبعث و همانا خدای عزوجل بار دگر برانگیزد و زنده گرداند من فی القبور کسانی را که در گورها مدفونند.
الحمدلله الذی هدانا لهذا ثنا و ستایش مر خدای راست که به فضل خود، ره نمود ما را به این اعتقادات و عبادات و ما کنا لنهتدی و ما نبودیم آنکه پیش خود، توانستی هدایت یافت و به راه آمد لولا ان هدانا الله اگر خدای ما را راه ننمودی و رهنمون نبودی.
گر بدرقه لطف تو ننماید راه - از راه تو، هیچکس نگردد آگاه
آن کس که به راه آید و ره پیماید - توفیق، رفیق او نشد واویلاه
الحمد لله رب العالمین هر ثنا و نیایش که بود و هست و باشد، مر خدای راست که پروردگار جهانیان است.
اللهم صل علی محمد و آل محمد بار خدایا درود مرحمت آمیز بفرست بر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و بارک علی محمد و آل محمد و برکات و خیرات را زیاده کن بر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم). و سلم علی محمد و آل محمد و سلام فرست بر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)، و ترحم علی محمد و آل محمد و رحمت آور بر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)، کما صلیت وبارکت و ترحمت چنانکه درود و برکت فرستادی و رحمت آوردی و منت نهادی علی ابراهیم و ال ابراهیم بر خلیل خود، ابراهیم و اهل بیت او انک حمید مجید به راستی و درستی که تو، سخت ستوده ای به اعطای نعم و بس بزرگواری در ایفای کرم.
تذکره: اگر کسی را این توهم حاصل شود که مگر تشبیه درود پیغمبر ما (صلی الله علیه و آله و سلم) و آل او، بر (درود) حضرت ابراهیم (علیه السلام) و آلش، یادی از این می دهد که حضرت ابراهیم افضل از پیغمبر ما باشد، این خلاف واقع است.
جواب آنکه: مراد از این تشبیه، آن است که همانگونه که درودی بر ابراهیم و اهل بیت و اهل بیت او فرستادی، بهتر و برتر از درودی که بر انبیاء پیش از ابراهیم فرستاده ای، هم بر اینگونه درودی بر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت او فرست که بس بهتر و برتر باشد از درودی که بر انبیاء سلف روی فرستاده ای، که از آن جمله، یکی همه حضرت ابراهیم خلیل است. علی نبینا (علیهم السلام) و همین معنی دلیل بر این است که افضلیت پیغمبر ما بر حضرت ابراهیم ثابت و قاطع است.
یا سید الانام درود جناب تو - ورد زبان ماست مه و سال و صبح و شام
نزدیک تو چه تحفه فرستیم ما ز دور - مقدور ما همین صلوات است والسلام.