فهرست کتاب


اسرار نماز

ملامحسن فیض کاشانی‏

درِ پنجم: رکوع

مستحب است که قبل از رکوع تکبیر گوید: در حال قیام و پس از خم شدن، دستها را بر زانوها گذارد و زن بالاتر از زانو چنانکه دست راست بر زانوی راست و دست چپ بر زانوی چپ نهد و دستها را بر پهلوها بچسباند و زانوها پس برد، و پیش نیارد و انگشتان را از هم دور کند و پشت را راست بدارد، به نوعی که اگر قطره آبی بر آن ریخته شود، بر جای ماند و گردن را موازی پشت کند و پیش افکند و نظر بر بین قدمین اندازد و قبل از تسبیح بگوید: اللهم لک رکعت بار خدایا از بهر تو رکوع کردم. ولک خشعت و برای تو فروتنی نمودم. ولک اسلمت و مر تو را منقاد و فرمانبردار شدم وبک آمنت و به تو ایمان آوردم و علیک توکلت و بر تو توکل کردم یعنی: کارهای خود به تو واگذاشتم وانت ربی و توئی پروردگار من خشع لک افتادگی کرد مر تو را سمعی گوش من و بصری و چشم من و شعری و موی من و بشری و پوست تن من و لحمی و گوشت من و دمی و خون من و مخی و مغز استخوان من و ما اقلته قدمای و آنچه برداشته آن را قدمهای من غیر مستنکف در حالتی که نیستم از پرستش تو شرم آور و نه به ننگ اندر ولا مستکبر و نه گردنکش ولا مستحسر و نه از این بابت تعبناک و خسته و ناخشنود.
نپیچم سر ز فرمانت، به تیغم گر زنی هر دم - مرا جان بهر آن باید که قربان رهت گردم
یکی از حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) پرسید که: قصد از راست نگاه داشتن گردن در رکوع چیست؟ فرمود: تأویلش آنکه: به فرمان توأم گرچه به تیغم برزنی گردن:
گر تیغ بارد، از کوی آن ماه - گردن نهادیم الحکم لله
سبحان ربی العظیم پاک و پاکیزه می دانم و منزه و مقدس می شناسم، پروردگار بزرگ خود را، از هرچه جناب عظمت و رفعت او را، روا نباشد و جلال کبریا و جبروت وی را نسزد، و نشاید و بحمده در حالتی که اشتغال به ستایش او دارم که مرا توفیق عبادت خود داد تا تنزیه او کنم و تقدیس او بجا آرم.
و مستحب است که تسبیح را تکرار کند تا سه نوبت یا پنج نوبت، یا هفت نوبت یا زیاده... بقدر نشاط و عدم ملال، مگر امام که در نماز جماعت از سه نوبت نمی گذارند و بلکه دعای مقدم را نیز نمی خواند.
حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود: رکوع، ادب است و سجود، قرب است و کسی که ادب نیکو بجا نیارد، شایسته قرب نگردد پس رکوع کن، رکوع کسی که بسیار فروتنی کند، خدای را عزوجل به دل، و خود را بس خوار دارد و بسی بی مقدار داند، در زیر سلطه سلطنت خدای سبحان. و نگاه دار جوارح خود را نگهداشتن کسی که ترسان و هراسان باشد بر آنچه او را فوت شود از فوائد بسیار و فزون از شمار، و چون از رکوع سر برداشت و بر جای ماند، می گوید: سمع الله لمن حمده خدای شنود و اجابت نمود و جزای خیر داد مر آن را که به صدق، وی را عبادت کرد و بستود، و غرض از این کلمه دعاست نه ثنا، و مقصود آنکه: خدای بشنود حمد حامدان را و مشکور گرداناد سعی آنان را، و این از مأموم ساقط است.
و الحمدلله رب العالمین و همه ثناها و ستایش ها، مر خدای راست که پروردگار جهانیان است. اهل الکبریاء و العظمة اوست صاحب سروری صوری و مالک برتری معنوی والجود و الجبروت و دارای بخشش و فرمانروا مر همه خلائق را به قدرت محض و غلبه کامل:
سر سرفرازان، به درگاه او - بماند فرو، تا نماند فرو

درِ ششم: سجود

مستحب است که قبل از سجود، تکبیر بگوید: در حال قیام و چون به سجود رود، نخست دو کف دست بر زمین نهد، سپس زانوها و زن به عکس این کند و باید که انگشتان هر دو دست را به جانب قبله قرار دهد و از هم نگشاید و هیچیک از دستها را به پهلو نچسباند و زانوها را از هم دور دارد و از پیشانی، مقدار یکدرهم یا بیشتر به سجده گاه برساند (نه کمترک) و بر خاک سجده کند، نه بر چوب و سنگ و امثال آن از چیزهائی که سجود بر آن جائز است و بهتر آنکه بر خاک مزار ائمه معصومین (علیهم السلام) باشد، به خصوص تربت کربلا. و اگر اعضاء سجود را، همه را برهنه کند و بر خاک رساند، افضل است.
و قبل از تسبیح بگوید: رب لک سجدت پروردگار من از بهر تو سجده کردم و بک امنت و به تو ایمان آوردم ولک اسلمت و تو را فرمان بردم و علیک توکلت و کار خود به تو واگذاشتم وانت ربی و توئی پروردگار من. سجد وجهی سجود کرد روی من للذی خلقه مر آن کسی را، که آفریده است او را به دانائی و توانائی و شق سمعه و بصره و برگشود گوش و چشم او را به شنوائی و بینائی، و الحمدلله رب العالمین و همه ستایش ها و ثناها، بر خدای راست که پروردگار جهانیان است. تبارک الله احسن الخالقین بزرگ و برتر و دائم و ثابت خدای، که بهترین آفرینندگان است:
ز ابر افکند قطره ای سوی یم - ز صلب آورد نطفه ای در شکم
از آن قطره، لؤلوی لالا کند - وزین صورتی سرو بالا کند
سبحان ربی الاعلی منزه و مقدس می خوانم و پاک و پاکیزه می دانم، پروردگار برتر و فراتر خود را، از هرچه جناب متعال او را نسزد و عزت جلال او را نشاید. و بحمده در حالتی که مشغول ستایش و نیایش اویم که توفیق بخشیده است مرا که تنزیه و تقدیس او بجای آرم.
حد این سر نیست او را سجده کردن، لاجرم - سر به زیر افکنده ام بیچاره من از شرم دوست
و تا ملال حاصل نشده، مکرر تسبیح گوید، مگر امام که بر سه نوبت اقتصار می کند.
امام جعفر صادق (ع) فرمود: به خدا که زیان نکرد، هر که حقیقت سجود را چنانکه باید به فعل آورد، گرچه در همه عمر به یک نوبت باشد. و ظفر نیافت آنکه فریب داد نفس خود را در مثل این حال، غافل و بی خبر از آنچه حق تعالی مهیا کرده است از بهر سجود کنندگان از خیر دنیا و سعادت آخرت. و دور نگشت از خدای هرگز هر که در سجود، نیکو نزدیک شد به خدای عزوجل. و نزدیک نگردد به او هرگز، هر که نیک بجای نیارد ادب سجود را و نگاه ندارد حرمت آن را و دل به غیر حق تعالی دهد در سجود. در اینصورت، عبادت چنین کسی چگونه خواهد بود؟
پس سجود کن، سجود آن کس که بس به پستی گراید و بسیار فروتنی نماید آفریدگار را عزوجل و خود را خوار و ذلیل او گرداند و داند که از خاکی آفریده شده که همه بر آن پای می نهند و از نطفه ای پدید آمده که همه آن را پلید می شمرند.
در حدیث نبوی وارد شده است که نزدیکتر وقتی که بنده را به خداست، حالت و فرصت سجود است، که حق تعالی درباره آن فرمود: واسجد واقترب، به سجده درآی و نزدیک آی و از امثال این اخبار و غیر آن، مستفاد می شود که بهترین افعال نماز، سجود است. بنابراین، به درازا کشاندن و فرو ماندن در آن، به اخلاص و آگاهی و با شوق و ذوق، بس نیکوست.
بزرگی گوید: رکوع دعوی بندگی است و سجدتین دو گواه است بر آن.
دیگری گفت: به قدر نیستی تو، هستی حق تو را جلوه گر گردد، ننگری که در رکوع سبحان ربی العظیم گویی و در سجود سبحان ربی الاعلی اگر تو نباشی او باشد و بس. تعالی و تقدس.
از هستی خویش، تا تو غافل نشوی - هرگز به مراد خویش، واصل نشوی
از بحر ظهور، تا به ساحل نشوی - در مذهب اهل عشق، کامل نشوی
و در این معنی مترجم گوید:
پای بر سر خود نه، دوست را در آغوش آر - تا به کعبه وصلش، دوری تو یک گام است
و مستحب است که چون سر از سجود بردارد، بر ران چپ نشیند و پشت قدم پای راست، بر شکم قدم پای چپ بگذارد و در خاطر بگذراند که: بار خدایا حق را برانگیزان و باطل را تباه گردان.
و چون قرار گیرد، تکبیر گوید و استغفار کند، و افضل آن است که بگوید: اللهم اغفرلی بار خدایا مرا بیامرز و ارحمنی و مرا رحمت کن و اجبرنی و شکستگی های مرا درستی ده و نقصانهای مرا تلافی فرمای واهدنی و مرا راه بنمای انی لما انزلت الی من خیر فقیر همانا من، بر آنچه که فرو فرستاده ای برایم از نیکیها سخت نیازمندم.
و اگر اقتصار بر استغفار کند و گوید: استغفرالله ربی و اتوب الیه آمرزش مطلبم از پروردگار خود و به سوی او باز می گردم نیز کافی است.
بعد از آن، تکبیر دیگر گوید، از برای سجود دوم در حال جلوس و پس از سر برداشتن از سجده نیز، تکبیر گوید و اندکی درنگ کند.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) را، از تأویل سجدتین پرسیدند، فرمود: سجده اولی که سر بر زمین نهد، اشارت است به آنکه از خاک آفریده شده است و سر که برمی دارد، کنایت است به اینکه از زمین برآمده است و سجده ثانیه، تلویح به این است که باز به زمین بازگردد، و به خاک شود و باز که سر برمی دارد، رمزی است که به این که بار دیگر از خاک برآید و برانگیخته گردد در روز رستاخیز.
منها خلقناکم و فیها نعیدکم ومنها نخرجکم تارة اخری ، سوره طه آیه 55 و چون سر از سجده برداشت، در همان هنگام که برمی خیزد بگوید:
اللهم ربی بار خدایا، ای پروردگار من بحولک با دگرگونه گرداندنت و قوتک و نیرو رساندنت، اوقم برمی خیزم، واقعد و می نشینم.
و اگر خواهد نیز بگوید: وارکع و اسجد و رکوع و سجود می کنم:
راه او را، به او توان پیمود - بار او را، به او توان برداشت

درِ هفتم: قنوت

مستحب است که قبل از قنوت، تکبیر گوید و بعد از آن دستها را بالا بدارد، برابر روی، محاذی آسمان و انگشتان را بهم بچسباند. مگر دو انگشت بزرگ...
و چون اشرف اذکار قنوت کلمات فرج است و دعای عقیب آن، و اهم دعاها طلب مغفرت و عافیت است از برای دین و دنیا. اینک به ذکر ذکری که در خصوص قنوت وارد شده است، اکتفاء و بر ترجمه کلمات فرج و اذکار مخصوصه و مأثوره آن، اختصار می رود.
لا اله الا الله الحلیم الکریم، لا اله الا الله العلی العظیم، سبحان الله رب السموات السبع، و رب الارضین السبع، و ما فیهن و ما بینهن، و رب العرش العظیم، و الحمدلله رب العالمین، اللهم اغفرلنا وارحمنا، و عافنا واعف عنا فی الدنیا والاخرة، انک علی کل شی ءقدیر
لا اله الا الله الحلیم الکریم نیست معبودی جز معبودی بحق، سزاوار پرستش، مستجمع جمیع کمالات که بردبار و بخشنده است.
لا اله الا الله العلی العظیم نیست معبودی بجز خدای یکتا در خور عبادت جامع همه صفات کمال که والا و بزرگ و فرا و سترگ است. سبحان الله پاک و منزه است خدای رب السموات السبع پروردگار آسمانهای هفتگانه و رب الارضین السبع و پروردگار زمینهای هفتگانه و ما فیهن و آنچه درون آنهاست و ما بینهن و آنچه میانه آنهاست و رب العرش العظیم و پروردگار عرش بزرگ که: عبارت از احاطه علم حق تعالی است بر همه موجودات یا فلک الافلاک که محیط است بر سراسر آفرینش و الحمدلله رب العالمین و همه ستایش ها و نیایشها، مرا خدای راست که پروردگار جهانیان است.
اللهم اغفرلنا بار خدایا بیامرز ما را و ارحمنا و بر ما رحم فرما و عافنا و نگاه دار ما را از تمام کوفت ها و آفت ها و همه گزندها و آزارها واعف عنا و درگذر از نارواهای ما فی الدنیا و الاخره در این جهان زودگذر و در واپسین سامان پاینده دیگر. انک علی کل شی ء قدیر که توئی فقط، بر انجام همه چیز توانا.
در حدیث وارد شده است که: نمازگزار را هرچه قنوت کاملتر و درازتر، رحمت حق در روز رستاخیز شاملتر و بیشتر.
مشو غافل ز الطاف الهی - که بخشد بنده را کوهی به کاهی