فهرست کتاب


حیوة القلوب جلد 1(تاریخ پیامبران علیهم السلام و بعضی از قصه های قرآن )

علامه محمد باقر مجلسی رحمة الله علیه

تألیفات فارسی

1 - عین الحیوة.
2 - مشکاة الانوار.
3 - حق الیقین.
4 - حلیة المتقین.
5 - حیوة القلوب.
6 - تحفة الزائر.
7 - جلاء العیون.
8 - مقباس المصابیح.
9 - ربیع الاسابیع.
10 - زاد المعاد.
11 - رسالة الدیات.
12 - رسالة فی الشکوک.
13 - رسالة فی الاوقات.
14 - رسالة فی الرجعة.
15 - رسالة فی اختیارات الایام.
16 - رسالة فی الجنة و النار.
17 - رسالة مناسک الحج.
18 - رسالة اخری.
19 - مفاتیح الغیب فی الاستخارة.
20 - رسالة فی مال الناصب.
21 - رسالة فی الکفارات.
22 - رسالة فی آداب الرمی.
23 - رسالة فی الزکوة.
24 - رسالة فی صلوة اللیل.
25 - رسالة فی آداب الصلوة.
26 - رسالة السابقون السابقون.
27 - رسالة فی الفرق بین الصفات الذاتیة و الفعلیة.
28 - رسالة مختصرة فی التعقیب.
29 - رسالة فی البداء.
30 - رسالة فی الجبر و التفویض.
31 - رسالة فی النکاح.
32 - رسالة فی صواعق الیهود فی الجزیة و احکام الدیة.
33 - رسالة فی السهام.
34 - رسالة فی زیارة اهل القبور.
35 - مناجات نامه.
36 - شرح دعای جوشن کبیر.
37 - انشاءات.
38 - مشکاة القرآن فی آداب قراءة القرآن و الدعاء و شروطهما.
39 - ترجمه عهدنامه امیرالمؤمنین علیه السلام به مالک اشتر.
40 - ترجمه فرحة الغری ابن طاووس.
41 - ترجمه توحید مفضل.
42 - ترجمه توحید الرضا علیه السلام.
43 - ترجمه حدیث رجاء بن الضحاک.
44 - ترجمه زیارت جامعه.
45 - ترجمه دعای کمیل.
46 - ترجمه دعای مباهله.
47 - ترجمه دعای سمات.
48 - ترجمه دعای جوشن صغیر.
49 - ترجمه حدیث عبدالله بن جندب.
50 - ترجمه قصیده دعبل.
51 - ترجمه حدیث ستة اشیاء لیس للعباد فیها صنع: المعرفة و الجهل و الرضا و الغضب و النوم و الیقظة.
52 - ترجمه الصلاة.
53 - اجوبة المسائل المتفرقة.
و کتابهای دیگری نیز غیر از آنچه ذکر شد به علامه بزرگوار نسبت داده شده است مانند کتاب اختیارات الایام و کتاب تذکرة الائمة و کتاب صراط النجاة و کتاب فی تعبیر المنام که به اثبات نرسیده است.(21)
حیوة القلوب
از مرحوم سید بحر العلوم علامه طباطبائی نقل شده است که او آرزو می کرد که تصانیف و نوشته های خودش در دیوان علامه مجلسی ثبت شود و به جای آنها یکی از کتابهای علامه مجلسی که ترجمه متون اخبار و به زبان فارسی می باشد، در دیوان او نوشته شود.(22) و این بدان جهت بود که عصر علامه مجلسی عصر شکوفائی دین بویژه مکتب اهل بیت علیهم السلام بود و علاقمندان به خاندان اهل بیت علیهم السلام رغبت زیادی به آشنائی با تاریخ و آثار این خاندان داشتند، ولی چون در آن عصر اکثر کتابها عربی بودند و کمتر کتابی در این رابطه به فارسی ترجمه شده بود، از این رو مرحوم علامه بزرگوار یکی از پیشگامان در این جهت بود که آثار و اخبار معصومین علیهم السلام را در قالب تألیفات فارسی بیان کرد که از میان آنها کتاب حیوة القلوب بود.
این اثر یکی از تألیفات نفیس بجای مانده از علامه مجلسی است، که جلد اول آن درباره پیامبران گرامی علیهم السلام، و جلد دوم در احوال پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، و جلد سوم آن در امامت می باشد. و این کتاب ارزشمند مورد توجه علاقمندان در عصر علامه مجلسی و پس از آن بوده است بویژه برای کسانی که خواهان آشنائی با قصص انبیاء عظام علیهم السلام و جانشینان آنان و بعضی از قصه های مذکور در قرآن، و آگاهی از سیره سید البشر رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و وقایع مربوط به عصر بعثت و قبل از آن و همچنین بعد از بعثت تا هجرت و از هجرت تا رحلت آن بزرگوار، و نیز در جلد سوم مسئله امام شناسی و وجوب وجود ائمه علیهم السلام و آیات درباره امامت مورد توجه قرار گرفته است.
نکته ای که قابل توجه می باشد در این کتاب، در برگرفتن تعداد بسیاری از روایات و اقوال مختلف در موضوعات مطرح شده در هر یک از جلدهای آن، از این رو در تحقیق سعی شده است که از بیشتر مصادری که مؤلف آنها را مد نظر داشته استفاده و به آنها ارجاع شود؛ و علاوه بر آنهایی که خود او ذکر کرده، در بعضی موارد از مصادر دیگری استفاده شده که آن مطالب یا روایات در آنها آمده است چه از کتابهای شیعه باشد و چه از کتابهای اهل سنت، تا بهره بردن از کتاب کاملتر شود.

وفات

علامه مجلسی پس از عمری تلاش و کوشش بی وقفه در جهت نشر و تبلیغ و ترویج علوم آل محمد علیهم السلام و هدایت جامعه با تدریس و تألیف و خطابه و احیاء سنتهای الهی و اقامه حدود و از بین بردن بدعتها و مبارزه مستمر با منکرات، سرانجام در روز 27 ماه رمضان سال 1111 در سن هفتاد سالگی دیده از جهان فرو بست و به سرای باقی و جوار رحمت الهی منتقل شد، و به مناسبت تاریخ وفات آن علامه بزرگوار بعضی گفته اند:
ماه رمضان چه بیست و هفتش کم شد - تاریخ وفات باقر اعلم شد(23)
علامه بزرگوار در کنار مسجد جامع اصفهان در جوار قبر والد معظمش ملا محمد تقی مجلسی در بقعه ای که عده ای از علمای دیگر نیز مدفون هستند بخاک سپرده شد، مرقد شریف او هم اکنون در اصفهان ملجأ عام و خاص می باشد.

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم
حیوة القلوب مرده دلان به وادی ضلالت و حرمان به حمد خداوند بی مانندی است که مقربان درگاه احدیتش به زبان بی زبانی ادای شکر نعمتهای بی منتهای او نموده اند. و به قدم اقرار به عجز و ناتوانی وادی نامتناهی ثناء او پیموده اند، و شفاء صدور مستمندان بیمارستان حیرت و هجران به نوای غم زدای عندلیب چمن ستایش هدایت بخشی است که در گلشن ایجاد هر غنچه را کتابی از معرفت خویش در جیب نهاده و هر شاخی را اوراق بسیار از دفتر شناسائی خود دست داده، اگر چنار است دستش به تضرع و افتقار به درگاه عالم اسرار گشاده، اگر بید است واله قدرت بی زوالش گردیده و سر به سجده تعظیم و تمجید نهاده و دریا به خروش حمد و ثنایش تر زبان گردیده، از صفحات امواج، سفینه از وصف جلالش در کف گرفته، برای مطالعه سواد خوانان خط صنایع جهان آفرین به سر انگشت نسیم ورق می گردانند، صحرا کمر گشوده بر مسند کوه پشت داده، از مداد شجر و سبزه و شقایق مجموعه مفصل الحقایق در دامن گذاشته؛ به الوان نغمات دلنشین، بدایع خلق صانع سماوات مجموعه مفصل الحقایق در دامن گذشته؛ به الوان نغمات دلنشین، بدایع خلق صانع سماوات و ارضین را به مسامع قلوب ارباب یقین می رساند، کما قال عز من قائل و ان من شی ء الا یسبح بحمده ولکن لا تفقهون تسبیحهم.(24)
زهی لطف کامل و فضل شاملش که برای هدایت سالکان مسالک نجات راهنمائی گم گشتگان مهالک ضلالت بر شوارع دین از انبیاء عالی شأن، اعلام رفیعه ساخته، و بر مشارع یقین از اوصیاء رفیع مکان، منابر منیعه پرداخته است، و هر یک را به حلیه اخلاق علیه و آداب سنیه زیور داده، برای دفع عساکر وساوس شیاطین و شهاب ملحدین به جنود معجزات قاهره و براهین مؤید گردانیده، فله الحمد علی ما اسبغ علینا من نعمائه و ارسل الینا من رسله و حججه فی ارضه و سمائه و له الشکر علی ما عجزنا عن احصائه من قسمة آلائه.
ضیاء بصایر ارباب یقین، جلای مسامع مقربین، به مطالعه و استماع فضایل و مناقب سروری است که در طی مراحل و قطع منازل اصلاب طاهره و ارحام طیبه، افواج انبیا و رسل، دیده عرفان خویش را به کحل الجواهر غبار مرکب همایونش جلا می دهند، از وفور اشعه انوار جلالش دیده شان از مطالعه جبین اظهرش خیره گردیده، در مرآت عرش انور، عکس جمالش را مشاهده می نمودند.
و درود متواتر الورود و صلوات نامعدود بر آن خلاصه عالم ایجاد و شفیع یوم معاد، اعنی مفخر انبیا و زبده اصفیا، محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم و آل بی مثالش، که در یکتای محبت و گوهر گرانبهای ولایتشان درة التاج هر ملک مقرب و حرز بازوی هر پیغمبر مرسل گردیده، و عروق شجره معرفت قدر منزلتشان در ریاض قلوب صافیه و حدائق صدور زاکیه ارباب عرفان و اصحاب ایقان دویده، اگر مسبحان افلاک و مهندسان تخته خاک در مقام عدد مناقب بی انتهای ایشان در آیند، هر آینه سبحه انجم فرو ریزد و ریگ صحرا و قطره دریا و ذره هوا به آخر رسد، و هنوز عشری از اعشار و اندکی از بسیار احصا نکرده باشند، پشت افلاک خمیده احسان، و کره خاک غریق امتنان ایشان است، خشت زمین را به نام نامی ایشان ساختند، و سراپرده عرش را برای انوار ایشان افراختند فوج ممکنات را از ظلمت آباد عدم به روشنائی قندیل انوار ایشان قدم در ساحت وجود نهادند. و اگر وجود فایض الوجود ایشان نبودی، احدی از طفلان موالید از آباء علوی و امهات سفلی نزادندی، فصلوات الله علیهم اجمعین ابد الآبدین و لعنة الله علی اعدائهم دهر الداهرین.
اما بعد، خامه تراب اقدم طالبان شاهراه هدایت، و مجتنبان مهامه حیرت و غوایت محمد باقر بن محمد تقی عفی الله عن جرایهما، به زبان شکستگی و انکسار، بر صحایف ضمایر صافیه ارباب یقین و مرآت قلوب نیره خلاصه مؤمنین، تحریر و تصویر می نماید که: چون این حقیر خاکسار، ذره بی مقدار در عنفوان جوانی به رهنمونی هدایات ربانی از ظلمات علوم جهالت اثر، و کتب ضلالت ثمر، منزجر گردیده، عنان عزیمت به صوب عین الحیاة جاودانی، یعنی تتبع اخبار و تفحص آثار اهل بیت اخیار سید ابرار علیهم صلوات الله الملک الغفار، که ینابیع علوم یزدانی و معارف سبحانی و معادن جواهر حقایق ربانی مصروف و معطوف گردانیدم و عمده احادیث و آثار ایشان که بعد از تتبع بسیار بدست آمده بود در کتاب بحار الانوار جمع نمودم.
در این ولا جمعی از برادران ایمانی و دوستان روحانی از این قلیل البضاعه استدعا نمودند که آنچه از آن کتاب جامع الابواب متعلق به تواریخ، احوال و معجزات و مکارم اخلاق و محاسن صفات و احوال و غزوات حضرت سید البشر صلی الله علیه و آله و سلم و دلایل امامت و خلافت و اطوار حمیده و آداب پسندیده حضرات ائمه اثنا عشر و حضرت فاطمه زهرا صلوات الله علیهم اجمعین بوده باشد، به لغت فارسی ترجمه نمایم، تا جمیع طوایف الانام سیما جمعی از عوام را که از فهم لغت عربی عاجزند از آن بهره مند گردند، و برای تأکید حصول این مأمول و اجابت این مسؤول، چنین تقریر می کردند که کتبی که به لغت فرس در این ابواب تألیف شده است، اکثر احادیث آنها را از کتب مخالفین دین اخذ نموده اند، نسبت خطاها و لغزشهای عظیم به انبیای عظیم الشأن و اوصیای جلیل القدر ایشان داده اند، که اخبار معتبره اهل بیت رسالت علیهم السلام ناطق است بر برائت ساحت عصمت ایشان از امثال آنها، و بعضی با عدم تتبع وافی و تفحص شافی متوجه این امر گردیده اند و از بسیار اندکی ایراد کرده، و از دریا به قطره ای قناعت نمودند، و رتبه تمییز میان صحیح و سقیم و غث و سمین اخبار منقوله و احادیث متداوله و اقوال متنوعه و اکاذیب مختلفه را نداشته اند، و بر تو لازم است که به جهت ادای شکر نعمت ایزدی، چنین کتاب عالی تألیف نمائی که فیضش عام، و نفعش تمام بوده باشد.
بناء علی هذا هر چند در این وقت، به اعتبار وفور عدائق و کثرت شواغل و علایق، تمشیت این امر از این حقیر در غایت صعوبت و اشکال می نمود، اما چون اجابت مسؤول ایشان به جهت رعایت حقوق اخوت ایمانی لازم می دانست که تشیید اساس تصدیق و یقین نبوت اشرف مرسلین و امامت ائمه طاهرین صلوات الله علیه و علیهم اجمعین که عمده اصول دین مبین و اهم مقاصد مؤمنین است و تفکر در احوال و تواریخ انبیا و اوصیا که مقربان درگاه احدیت و محرمان سرادق صمدیتند، و تذکر اخلاق سنیه و اطوار مرضیه و محن و مصایب و بلایا و نوایب ایشان و استماع معجزات وافیه و براهین شافیه ایشان در تقویت ایمان و یقین و رام گردانیدن نفس اماره و انزجار او از شهوات دنیه نشأة فانیه، و میل فرمودن او به متابعت سنن مرسلین و آداب صالحین تأثیر عظیم دارد، چنانچه جناب اقدس ایزدی تعالی شأنه در قرآن مجید برای اصلاح متمردان و هدایت غاویان، این طریقه مستقیمه را مسلوک داشته.
و ایضا موجب صرف قلوب، و استماع اکثر خلق از قصص باطله و اساطیر کاذبه که قلوب عامه جهال را تسخیر نموده اند، می گردد، لهذا استمداد توفیق از جناب اقدس ایزدی جل و علا و اقتباس هدایت از مشکاة انوار انبیاء و اوصیاء علیهم الصلوات و التحیة و الثناء کرده، شروع در تألیف کتاب مزبور نموده، و چون ترجمه جمیع آنچه در کتاب کبیر مندرج گردیده بود، موجب تطویل کتاب و تکثیر ابواب می گردید، و در این زمان که همت اکثر ناس از تحصیل کتب مطوله هر چند کثیر الفایده باشد قاصر است، بنابراین اختصار می نماید بر ترجمه آنچه از احادیث، اوثق و اقوی بوده باشد، و با اتفاق اکثر مضامین چند روایت، به یکی اکتفا می نماید تا فایده اش جلیل و مؤونت تحصیلش قلیل بوده باشد.
و چون موضوع این کتاب مستطاب، بیان فضائل و کمالات و مناقب و معجزات و تواریخ حالات اجداد کرام و آباء فخام عالی نسبی است که چراغ دودمان عزتش از قندیل انوار مثل نوره کمشکوة فیها مصباح(25) افروخته، و فروغ اشعه جلالش در فضای بی انتهاء توصیف قدرش طایر اندیشه اجناح ارتباح سوخته، اعنی شاه آگاه والا جاه، سپهر بارگاه، انجم سپاه، سلیمان نشان، دارا دربان، رعیت پرور، عدالت گستر، نهال رعنای بوستان صفوت و خلافت، سرو زیبای چمن ابهت و جلالت، و جهان بخش دریا نوال، سایه رأفت حضرت پرورگار ذوالجلال در باب بیت الحرام، دولت و اقبالش آشیان کبوتران حرم، دعاهای بیریائی ساحت حریم رفعت و جلالش معتکف دلهای پاک طینتان خالص الولا، نسبت بحر بی انتها به کف دریا نوالش نسبت کف و دریا و نمایش خورشید انور در فضاء رای اظهرش، چون نمایش ذره ای از بیضا، نسبت تیغ خورشید مثالش هلال در اوج اقبال بر خویش می بالد، و به گمان کمان رفیع مکانش قوس و قزح به رنگ آمیزی خجلت می کاهد، خورشید پاک گوهر اگر از رشک چتر نیک اخترش غمگین نگردیدی، در فراش گلگون شفق به خون دل خویش ننشستی و سر اندوه بر بالین افق نگذاشتی و چرخ بی قرار که از رفعت ایوان رفیع بنایش چاک در جگر نگذاشتی، روزی هزار دور بر گرد سر چاکران بزمش گردیده منت داشتی، اطلس افلک بطانه سایبان ایوان جلالش و منطقه بروج کمربند یساولان مجلس بهشت مثالش، سلیمان شکوهی که هدهد ناطقه در مدیحش الکن و مرغ و ماهی را قلاده انقیادش در گردن است، وصیت قهرش بساط بر هوا گسترده، در اطراف جهان ندای روح ربای الا تعلوا علی و أتونی مسلمین(26) به مسامع سلاطین زمان رسانیده، و مرغان فصیح بیان توصیف لطفش نامهای محبت طراز بر پر اقبال بسته، از روزنه دلها به جانهای ساکنان اکناف جهان فرمانها دوانیده، طغرای یرلیغ(27) بلیغش انه من سلیمان و انه بسم الله الرحمن الرحیم(28) سرمشق طبع قویمش حریص علیکم بالمؤمنین رؤوف رحیم(29)، قدم عقل دانا بر صرح ممرد ثنای آن، نتیجه یکه تاز میدان لافتی در تزلزل و اندیشه دانشوران در احصاء فضایل بی انتهاء آن نوباوه بوستان (هل اتی)(30)، از روی عجز در تأمل مفخر سلاطین زمان و مشید قوانین عدل و احسان، رافع الویه ملت بیضا، و مؤسس قواعد شریعت، غر الملک الملوک القاهره و کاسر اعناق اکاسره، رافع لوای دین، قامع اطماع الملحدین، مؤسس اساس الایمان، قالع عروق الکفر و الطغیان، معدن الفتوة و الکرامة و سلیل النبوة و الامامة السلطان ابن السلطان ابن السلطان و الخاقان ابن الخاقان ابن الخاقان ابوالفتح و النصر و الظفر السلطان سلیمان، مد الله اطناب دولته الی ظهور صاحب الزمان و جعله من انصاره و اعوانه، علیه و آله آبائه صلوات الله الرحمن.
لهذا دیباچه آن را به نام نامی و القاب گرامی آن اعلی حضرت مزین و موشح گردانید و با وجود عدم قابلیت به نظر اقدس آن سلیل نبوت رسانید، تا موجب رفعت قدر و علو پایه این تحفه فرومایه گردد، تا ظهور تأثیر صبح نشور ثواب خواندن و شنیدن و نوشتن و دیدن آن پروردگار فرخنده آثار، آن برگزیده رحیم غفور، عاید شود.
و چون مطالعه این موجب حیات ابدی دلهای اهل ایمان می گردد، آن را به حیوة القلوب مسمی گردانیده، و مرتب به چهار کتاب ساخت، و علی الله توکلت و حسبی الله و نعم الوکیل