فهرست کتاب


حیوة القلوب جلد 1(تاریخ پیامبران علیهم السلام و بعضی از قصه های قرآن )

علامه محمد باقر مجلسی رحمة الله علیه

علامه مجلسی از دیدگاه علماء

از آنجا که برای ارزیابی هر چیزی باید به آگاهان و اهل خبره و کسانی که تخصص در آن رشته دارند، مراجعه کرد، ما نیز برای دستیابی و نیل به ابعاد شخصیت والای علامه مجلسی و آگاهی از مرتبه، علم، دانش و دیگر ویژگیهای این فرزانه دهر و عالم عالیمقام، به گفتار و اظهار نظر و تعبیرات زیادی که از علماء و دانشمندان معاصر و یا پس از او به ما رسیده است، می پردازیم، و ابتدا به آنچه از علمای معاصر او درباره این عالمه جلیل بیان کرده اند می نگریم:
1 - مرحوم اردبیلی صاحب کتاب جامع الرواة که بنا بر تصریح خودش 11 اجازه روایت دارد درباره او چنین می گوید: محمد باقر فرزند محمد تقی مقصود علی ملقب به مجلسی، استاد و شیخ ما و شیخ اسلام و مسلمین و خاتم المجتهدین است؛ او امام، علامه، محقق، مدقق، جلیل القدر، عظیم الشأن، رفیع المنزله، وحید العصر، فرید الدهر، ثقة، ثبت، عین، کثیر العلم و جید التصانیف است. امر او در علو قدر، عظمت شأن، بلندی مرتبه، تبحر در علوم عقلیه و نقلیه، دقت نظر، صائب بودن رأی، وثاقت، امانت و عدالت مشهورتر است از آنکه ذکر شود، و فوق این تعبیرات است؛ فیض او و والدش چه در زمینه امور دنیوی و چه اخروی به اکثر مردم از عام و خاص رسیده است؛ جزاه الله تعالی افضل جزاء المحسنین. او دارای کتابهای نفیس و بسیار خوبی است که مرا اجازه داد از تمام آن کتابها روایت کنم.(9)
2 - معاصر دیگر او شیخ محمد بن حسن حر عاملی صاحب کتاب وسائل الشیعة درباره آن بزرگوار چنین می گوید: محمد باقر فرزند مولای ما محمد تقی مجلسی عالم، فاضل، ماهر، محقق، مدقق، علامه، فهامه، فقیه، متکلم، محدث، ثقة ثقة، جامع محاسن و فضائل، جلیل القدر، عظیم الشأن اطال الله بقاءه؛ برای او مؤلفات سودمند بسیاری است.(10)
3 - امیر محمد صالح خاتون آبادی درباره او می گوید: مولانا محمد باقر مجلسی نور الله ضریحه الشریف، او از بزرگترین اعاظم فقهاء و محدثین و علمای اهل دین است، و در فنون فقه، تفسیر، علم حدیث، رجال، اصول کلام و اصول فقه بر سایر فضلاء فائق آمد، و بر گروهی از علماء مقدم بود بطوری که احدی از متقدمین از اهل علم و عرفان و متأخرین آنان از نظر جلالت و عظمت به مرتبه او نرسیدند و جامعیت این مرد الهی را نداشتند.(11)
و اما از شخصیتهائی که پس از علامه مجلسی آمده اند و از او با عظمت یاد کرده و مراتب علمی و کمالات او را اذعان داشته و بر شمرده اند، می توان به بعضی از آنان اشاره کرد:
1 - علامه طباطبائی بحر العلوم در اجازه ای که به سید بزرگوار سید عبدالکریم داده است مرحوم علامه مجلسی را چنین ثنا گفته است: خاتم المحدثین و ناشر علوم شریعت، عالم ربانی و نور شعشعانی، خادم اخبار ائمه اطهار و غواص بحار الانوار دائی ما علامه محمد باقر که شکافنده علوم دین است.(12)
2 - محقق کاظمی درباره علامه مجلسی می گوید: او منبع فضائل و اسرار حکمت و غواص بحار الانوار و استخراج کننده گنجینه های اخبار و رموز آثار، شخصیتی که همانند او در اعصار و ادوار دیده نشده است، او کشف کننده انوار تنزیل و اسرار تأویل و حل کننده معضلات احکام و مشکلات فهم ها با بهترین طریق و نیکوترین دلیل بوده است.(13)
3 - محدث نوری صاحب کتاب مستدرک الوسائل از علامه مجلسی چنین یاد می کند که: توفیقی که برای این شیخ معظم له حاصل شده است برای احدی در اسلام میسر نگردیده است از ترویج مذهب و اعلای کلمه حق و شکستن قدرت و صولت بدعتگزاران و قلع و قمع کننده دستاوردهای ملحدین و زنده کننده سنتهای فراموش شده دین و نشر دهنده آثار پیشوایان مسلمین به طرق و راههای متعدد و شکلهای مختلف که بهترین آنها تصانیف و کتبی است که در میان مردم شایع و روز و شب اصناف از عالم و جاهل، خاص و عام، عربی و عجمی از آنها بهره می برند، و از مجلس او گروه زیادی از فضلاء بیرون آمده اند که تلمیذ بزرگ او ملا عبدالله اصفهانی تعداد آنها را هزار نفر ذکر کرده است.(14)
4 - علامه نوری از بعضی از شاگردان صاحب جواهر رحمة الله نقل می کند که گفت: استاد ما شیخ الفقهاء صاحب کتاب جواهر الکلام روزی در مجلس بحث و تدریس خود فرمود: دیشب در عالم رؤیا مجلس عظیم و با شکوهی را دیدم و جماعتی از علماء در آن حضور داشتند و دربانی کنار درب آن مجلس بود، من از او اذن گرفتم و او مرا وارد مجلس نمود، دیدم تمام علماء از متقدمین و متأخرین در آن مجلس جمع بودند و علامه مجلسی در صدر آن مجلس بود، من در شگفت شدم و از آن دربان سؤال کردم از علت تقدم علامه مجلسی بر دیگران، او در پاسخ گفت: او نزد ائمه علیه السلام معروف است.(15)

مشایخ و اساتید او

از جمله مشایخ و اساتید علامه مجلسی می توان به این علمای بزرگوار اشاره نمود:
1 - عالم و فاضل بزرگوار ابوالشرف اصفهانی.
2 - مولی حسنعلی تستری فرزند ملا عبدالله اصفهانی.
3 - قاضی امیر حسین.
4 - مولی خلیل قزوینی متوفای 1089، شارح کتاب کافی.
5 - فاضل صالح شیخ عبدالله فرزند شیخ جابر عاملی.
6 - سید شرف الدین علی بن حجة الله بن شرف الدین طباطبائی شولستانی متوفای 1060، مؤلف کتاب توضیح المقال.
7 - سید نور الدین علی بن علی بن الحسین موسوی عاملی متوفای 1068، که بوسیله نامه اجازه ای را برای علامه فرستاده، و مجاور بیت الله الحرام بوده است؛ او صاحب کتاب الفوائد المکیة می باشد و شرحی بر مختصر النافع و شرحی بر اثنی عشریه شیخ بهائی دارد.
8 - شیخ علی فرزند شیخ محمد فرزند حسن فرزند شهید ثانی، متوفای 1103، صاحب شرح کافی و الدر المنثور.
9 - سید علی خان فرزند سید نظام الدین شیرازی، شارح صحیفه سجادیه و کتاب صمدیه و صاحب کتاب سلافة العصر و درجات الرفیعة فی طبقات الامامیة و انوار الربیع فی انواع البدیع و دیگر تصانیف، او در سال 1120 وفات یافته است.
10 - سید فیض الله فرزند سید غیاث الدین محمد طباطبائی قهپائی.(16)
11 - مولی محمد تقی مجلسی والد معظم خود علامه، که در سال 1070 وفات یافته است.(17)
12 - سید رفیع الدین محمد بن حیدر حسینی طباطبائی، صاحب حاشیه بر اصول کافی و حاشیه بر شرح اشارات و حاشیه بر مختلف و حاشیه بر صحیفه کامله و تألیفات دیگر.
13 - عالم فاضل امیر محمد قاسم قهپائی.
14 - عالم صالح محمد شریف فرزند شمس الدین رویدشتی اصفهانی، او پدر حمیده که صاحب کتاب ریاض العلماء او را از زنان عالمه و عارفه بر شمرده و گفته است که آشنا به علم رجال بوده و حواشی و تدقیقاتی دارد بر کتب حدیث مثل استبصار و دیگر کتب حدیث که دلالت بر دقت نظر و اطلاع و فهم او خصوصا آنچه مربوط به تحقیقات او در علم رجال می شود.
15 - الامیر محمد مؤمن بن دوست محمد استرابادی، عالم و محدث بزرگوار که در سال 1088 در مکه بدست دشمنان دین به شهادت رسید.
16 - سید محمد مشهور به سید میرزا جزائری فرزند شرف الدین علی بن نعمة الله موسوی جزائری، صاحب کتاب جوامع الکلم.
17 - مولی محمد طاهر فرزند محمد حسین شیرازی، صاحب شرح تهذیب و حکمة العارفین و کتاب الاربعین فی اثبات امامة امیرالمؤمنین و کتاب الجامع فی الاصول و رساله های بسیاری، او در سال 1098 وفات یافته است.
18 - عالم متبحر و حکیم عارف و محدث بزرگوار ملا محسن فیض کاشانی(فیض)، صاحب کتاب وافی و صافی و غیر آن.(18)

شاگردان علامه

میرزا عبدالله اصفهانی یکی از شاگردان برجسته علامه مجلسی می گوید که تعداد شاگردان او به یکهزار نفر می رسید،(19) و مرحوم محدث جزائری در الانوار النعمانیة تعداد آنها را افزون بر یکهزار نفر ذکر کرده است.(20)
با توجه به اینکه احصاء و ذکر نام تمام شاگردان علامه مجلسی ممکن نیست، اینک به ذکر برخی از مشاهیر آنها و یا کسانی که از او روایت کرده اند می پردازیم:
1 - سید جلیل و محدث بزرگوار سید نعمة الله جزائری، صاحب تصانیف مشهوره.
2 - سید امیر محمد صالح، داماد بزرگوار و مؤلف کتابها و رساله های بسیاری.
3 - امیر محمد حسین فرزند امیر محمد صالح.
4 - فاضل کامل و متبحر خبیر مرحوم حاجی محمد بن علی اردبیلی صاحب کتاب جامع الرواة.
5 - عالم متبحر میرزا عبدالله اصفهانی مشهور به افندی که در اطلاع بر احوال علماء و مؤلفات آنان بی نظیر بوده است، صاحب کتاب ریاض العلماء و صحیفه ثالثه از دعاهای حضرت زین العابدین علیه السلام که آن دعاهایی که مرحوم شیخ حر عاملی در صحیفه دوم نیاورده، ایشان در این صحیفه ذکر کرده است.
6 - مولی ابوالحسن بن محمد طاهر مؤلف تفسیر مرآة الانوار و شرحی بر صحیفه کامله سجادیه که به اتمام نرسیده است.
7 - سید بزرگوار میرزا علاء الدین گلستانه شارح نهج البلاغه.
8 - فقیه عالم حاج محمد طاهر ابن الحاج مقصود علی اصفهانی.
9 - شیخ فاضل کامل فقیه محمد قاسم فرزند محمد رضا هزار جریبی.
10 - عالم کامل محقق شیخ محمد اکمل پدر علامه وحید بهبهانی
11 - مولی محمد رفیع بن فرج جیلانی.
12 - علامه ربانی شیخ سلیمان بن عبدالله ماحوزی بحرانی صاحب دو کتاب البلغة و المعراج در رجال و کتاب اربعین در امامت.
13 - عالم فاضل شیخ احمد فرزند شیخ محمد بحرانی مؤلف ریاض الدلائل و حیاض المسائل.
14 - شیخ فقیه عابد صالح محمد بن یوسف بلادی، شاعر بزرگوار که در سال 1031 در بحرین به شهادت رسید.
15 - فاضل صالح مولی مسیح الدین محمد شیرازی.
16 - مولی محمد ابراهیم سریانی
17 - عالم کامل سید محمد اشرف صاحب کتاب فضائل السادات. 18 - فاضل رضی زکی مولی عبدالله یزدی.
19 - عالم عامل شیخ محمد فاضل که او از شاگردان پدر علامه مجلسی نیز بوده است.
20 - فاضل سعید حاج ابوتراب.