فهرست کتاب


اخلاق در خانه جلد 2

آیت الله حسین مظاهری‏‏

آگاهی خدا و پیامبر و ائمه اطهار علیهم السلام به اعمال انسان

باید توجه داشته باشیم که در محضر خداییم؛ در محضر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، حضرت زهرا و ائمه طاهرین علیهم السلام هستیم. حتی نحوه فکر من و شما، نحوه توجه من و شما هم در محضر آنان است.
یعنی خدا و پیغمبرش، حضرت زهرا و ائمه طاهرین علیهم السلام می دانند و می فهمند که آیا من برای خدا می گویم یا نه؛ شما توجه به مطالب من دارید یا نه؛ و برای چه این جا آمده اید؛ برای خداست یا نه. قرآن، آیات فراوانی در این باره دارد:
وقل اعملوا فسیری الله عملکم ورسوله والمؤمنون(13)
ای انسان! توجه داشته باش! در محضر خدایی؛ اگر خوبی کنی، اگر بدی کنی، اگر گناه باشد، در محضر خدایی؛ در محضر پیغمبری؛ در محضر حضرت زهرا و ائمه طاهرین علیهم السلام هستی.
وقتی که می خواهیم کاری انجام بدهیم، چیزی بگوییم، حتی وقتی که می خواهیم فکری بکنیم، اول به این آیه توجه کنیم؛ معنی آن را در نظر خود بیاوریم که می فرماید: فکر، گفتار و کردارت را خدا، پیغمبرش، ائمه طاهرین و حضرت زهرا علیهم السلام می دانند و می فهمند، و همه افکار ما و همه اعمال ما در محضر مقدس آنان است. این یک توجه که باید داشته باشیم.
اینگونه تفکرها و توجه ها برای انسان نیروی کنترل کننده ای است. کم کم و به مرور زمان برای انسان ملکه تقوی می آورد. کم کم با حوصله و صبر و با مرور زمان برای انسان حالتی می آورد که به طور ناخودآگاه گناه نمی کند؛ از خدا و پیغمبرش حیا می کند.

ناظر بودن ملائکه بر اعمال انسان

علاوه بر این، بدان که بسیاری از ملائکه مقرب و غیر مقرب خدا حاضر و ناظر گفتار و کردار تو هستند. یک جا قرآن می فرماید: دو ملک ناظرند تا کارهای خوب و بد تو را بنویسند. یعنی مرتب در مقام پرونده سازی هستند:
ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید(14)
هیچ نمی گویی، هیچ نمی کنی مگر اینکه دو ملک موکل تو، یادداشت می کنند و این پرونده عمر در روز قیامت باز می شود:
وکل انسان الزمناه طائرة فی عنقه ونخرج له یوم القیامة کتاباً یلقاه منشوراً(15)
این پرونده در روز قیامت باز می شود. سواد داشته باشد یا نداشته باشد، به او می گویند:
اقرأ کتابک کفی بنفسک الیوم علیک حسیباً(16)
معلوم می شود در روز قیامت همه و همه با سواد می شوند. حالا نحوه آن چگونه است الآن مورد بحث ما نیست. این یک دسته از ملائکه که ناظر اعمال ما هستند.
علاوه بر این دو ملک، ملائکه مقرب خدا نظیر جبرائیل، میکائیل، اسرافیل، عزرائیل، و حمله عرش نیز ناظر گفتار تو، ناظر کردار تو و ناظر افکار تو هستند:
کتاب مرقوم یشهده المقربون(17)
یعنی در آن نامه عملی که تو داری هر چه در دنیا کرده ای ثبت است؛ و در روز قیامت ملائکه مقرب خدا روی آن شهادت می دهند؛ و کسی می تواند روی پرونده شهادت بدهد که حاضر و ناظر قضایا باشد؛ ناظر مطالب باشد. این آیه شریفه می فرماید: ملائکه مقرب خدا در روز قیامت، له شما یا علیه شما شهادت می دهند. این آیه شریفه به ما می فهماند و زنگ خطر می زند که: مواظب باش! بر همه گفتارت، بر همه کردارت، حتی بر همه افکارت حضرت جبرئیل، اسرافیل، عزرائیل، میکائیل و حمله عرش نظارت دارند؛ یعنی در محضر اینها هستی. از این جهت در روایت می خوانیم که تمام اعمال ما، گفتار، و کردار ما در محضر حضرت عزرائیل است. آن افرادی که نماز اول وقت می خوانند، آن افرادی که به نماز، به محراب و مسجد اهمیت می دهند، عزرائیل وقت مرگ با اینها مدارا می کند؛ تلقین شهادتین می کند. اما افرادی که اینگونه نیستند، دم مرگ بر آنها سخت گیری می کند. اگر کارهای ما خیر باشد عزرائیل از ما راضی است؛ و دم مرگ به فریاد ما می رسد؛ و اگر کارهای ما ناشایسته باشد از ما ناراضی خواهد بود؛ و جان ما را به سختی و شدت و با قهر گیرد. این هم توجه دوم.

شهادت دنیا علیه انسان

توجه دیگری که باز در همین زمینه تفکر باید داشته باشیم، این است که علاوه بر خدا و پیغمبر و ائمه طاهرین و ملائکه مقرب خدا علیهم السلام، در و دیوار و زمان و مکان حاضر و ناظر اعمال ما و گفتار ما هستند؛ و این یکی از شاهکارهای قرآن است. ما از قرآن استفاده می کنیم که عالم زنده است؛ عالم شعور دارد. اگر ما سمیع و بصیر و بهوش باشیم، متوجه می شویم که در و دیوار هوشیار است؛ توجه می کنیم که زمان و مکان زنده است.
این گونه چیزها را علم هم نمی تواند اثبات بکند؛ حتی علم فلسفه و عرفان نمی تواند به ما بگوید که مثلاً ماه مبارک رمضان زنده است یعنی چه؛ این زمینی که روی آن نشسته ایم هوشیار است یعنی چه؛ این ستونها، این سقف، این بلندگوی مقابل من، این لامپهای بالا سر من و بالأخره همه این عالم شعور دارند به چه معنا است. علم نمی تواند اثبات کند، اما قرآن می فرماید:
وان من شی ء الا یسبح بحمده ولکن لا تفقهون تسبیحهم(18)
چیزی در این عالم وجود نیست جز اینکه شعور دارد تسبیح خدا می کند. صدای سبحان الله و الله اکبر از عالم وجود بلند است.
قرآن می فرماید:
آن که گوش دل دارد می فهمد که عالم با او همصدا است. حضرت داود گوش دل داشت؛ لذا وقتی که زبور می خواند صدای همه عالم را، که با او هم صدا می شدند، می شنید. مناجات و تسبیح کوه و در و دیوار و پرنده و غیر پرنده را می شنید.
یا جبال اوبی معه و الطیر(19)
ما سمعیعیم و بصیر و باهشیم با شما نامحرمان ما خامشیم
دل می خواهد، گوش و چشم می خواهد که انسان این گونه چیزها را ببیند یا بشنود. اگر انسان در شبانه روز دو سه مرتبه تفکر و توجه داشته باشد، کم کم به جایی می رسد که می فهمد در و دیوار، زمان و مکان، ناظر گفتار و کردار او است.
در روایات می خوانیم که روزها و شبها در روز قیامت به نفع انسان یا علیه انسان شهادت می دهند. یعنی روز دوم ماه مبارک رمضان، در روز قیامت شهادت می دهد که در مصلی نماز جماعتی بود؛ منبری بود؛ گفتاری بود؛ آن گفتار آیا برای خدا بود یا نه، شهادت می دهد؛ و بالأخره ثواب بود یا گناه، شهادت می دهد. و در خصوص مکانش، قرآن در سوره زلزال می فرماید:
بسم الله الرحمن الرحیم. اذا زلزلت الارض زلزالها واخرجت الارض اثقالها وقال الأنسان ما لها یومئذ تحدث اخبارها بان ربک اوحی لها یومئذ یصدر الناس اشتاتاً لیروا اعمالهم فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره ومن یعمل مثقال ذرة شراً یره(20)
می فرماید: زلزله عجیبی بپا می شود: به واسطه آن زلزله روز قیامت شده، همه مردم در محضر خدا جمع می گردند. و در آن وقت، زمین علیه انسان شهادت می دهد. یعنی اگر دو نفر در ماه مبارک رمضان غیبت کسی را کرده اند، آن زمین در روز قیامت علیه آن دو شهادت می دهد. اگر خدای ناکرده در اطاقی عمل منافی با عفت شد، همان زمین و رختخواب و فرش و تخت علیه آن زن و مرد شهادت می دهند. انسان وحشت زده می شود؛ با زمین حرف می زند؛ به زمین می گوید: چرا بر ضد من شهادت می دهی؟ زمین می گوید: برای اینکه خدا می گوید بگو من هم می گویم. امروز روز رسوایی است. اگر در دنیا نگفتم به این دلیل بود که از خدا اجازه نداشتم. اما در روز قیامت، خدا می گوید بگو: بان ربک اوحی لها یعنی ای زن و مرد! این زمینی که ما روی آن عبادت می کنیم الآن می تواند با ما حرف بزند. اما به امر پروردگار عالم فقط برای بعضی حرف می زند ولی در روز قیامت برای همه حرف می زند. اگر عبادت بوده است شهادت می دهد؛ اگر هم گناه است شهادت می دهد؛ خیال نکنید تنها ما شعور داریم. بله، انسان شعوری دارد؛ انسان استعدادی دارد؛ انسان یک مقام و منزلتی دارد که گل سر سبد عالم وجود است؛ اما به گفته صدرالمتألهین رضوان الله علیه هر موجودی به اندازه سعه وجودیش، هم علم دارد هم شعور، هم قدرت دارد و هم اراده. و این جمله عرفانی صدر المتألهین عارف، از قرآن، از روایات اهل بیت علیهم السلام گرفته شده است.