فهرست کتاب


اخلاق در خانه جلد 2

آیت الله حسین مظاهری‏‏

فضائل و رذائل اخلاقی

امسال بنا گذاشتم درباره فضائل و رذائل اخلاقی صحبت کنم. بدین ترتیب که هر روز یک فضیلت اخلاقی را همراه چگونگی کسب و ریشه دار کردن آن در دل بیان کنم و روز دیگر یک رذیله اخلاقی را به همراه شیوه معالجه آن از طریق روایات عنوان کنم. به خواست پروردگار عالم و لطف حضرت بقیة الله، امروز اشاره ای به فضیلت اول می نمایم.

تفکر و اندیشه در آیات الهی

اولین فضیلت، تفکر و اندیشه در آیات الهی است؛ و به اندازه ای ثواب دارد که در روایات می خوانیم:
تفکر ساعة خیر من عبادة سنة(7)
یعنی انسان یک آن به فکر فرو رود و توجه کند که از کجا آمده، برای چه آمده، و به کجا می رود؟ توجه کند که در محضر خداست، در محضر پیغمبر اکرم و ائمه طاهرین و در محضر امام زمان علیهم السلام است؛ و بالأخره یک ساعت در خود فرو رفتن و به فکر دنیا و آخرت خود بودن و فکری به حال خود کردن، ثواب یک سال عبادت دارد. یعنی ثواب کسی که برود و در مسجد یک سال روزه بگیرد و یک سال شبانه روز عبادت کند، برابر است با یک ساعت تفکر در ماه مبارک رمضان یا غیر ماه رمضان.
استاد بزرگوار ما حضرت امام خمینی - رضوان الله تعالی علیه - در کتاب اربعین خود می فرماید:
تفکر ساعة خیر من عبادة ستین سنة، من عبادة سبعین سنة
یک ساعت فکر کردن ثوابش از شصت سال عبادت، از هفتاد سال عبادت بالاتر است.
معلوم است که یک سال و شصت سال، همه و همه از باب مثال است؛ و معنایش این است که ثواب یک ساعت فکر کردن، به اندازه ای است که جز خدا کسی نمی داند.
علاوه بر این، هر سعادتی مرهون فکر و توجه است. اگر این انسان می تواند فضا را تسخیر کند، و از نظر قرآن می تواند همه آسمانها را تسخیر کند، به خاطر فکر و توجه است.
الم تروا ان الله سخر لکم ما فی السموات و ما فی الارض(8)
یعنی ای انسان! تو نه تنها می توانی آسمان اول را تسخیر کنی، بلکه قادری که عالم وجود را تسخیر خود کنی. و در جای دیگر می فرماید: ای انسان! تو می توانی با ملائکه سر و کار داشته باشی:
ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملائکة الا تخافوا ولا تحزنوا وابشروا بالجنة التی کنتم توعدون نحن اولیاؤکم فی الحیوة الدنیا و فی الاخرة...(9)
آنهایی که می گویند خدا و بر این گفته شان پا برجا و پایدار می مانند، آنها فکر دارند؛ آنها توجه دارند؛ و به همین دلیل با ملائکه سر و کار دارند؛ بر آنها نازل می شوند و با ایشان حرف می زنند و می گویند: غم نخورید، غصه نخورید، ما در گرفتاریهایتان و هنگام مرگ به شما کمک می کنیم؛ ما در دنیا و آخرت کمک کار شما هستیم.
این تنها انسان است که می تواند در اثر فکر و توجه، فضا و عالم ملک و ملکوت را تسخیر کند. اگر کمالی است، اگر سیر و سلوکی است، برای فکر است؛ برای توجه است. علاوه بر این، از قرآن می فهمیم که خدا این فکر و توجه را از ما می خواهد؛ خیلی هم می خواهد:
یا ایها الذین امنوا اذکروا الله ذکراً کثیراً وسبحوه بکرة و اصیلاً(10)
امام صادق علیه السلام می فرماید: هر چیزی را پروردگار عالم به طور محدود خواسته است. فرموده است هفده رکعت نماز بخوانید؛ یک ماه روزه بگیرید؛ زکات و خمس بدهید؛ حج بروید؛ که همه اینها محدود است. اما توجه و فکر را خیلی خواسته است سپس آیه فوق را تلاوت فرمودند.(11)
صبح به صبح فکر کن؛ شب به شب فکر کن؛ خیلی فکر کن؛ خیلی توجه داشته باش!
مطلب دیگری که باید توجه داشته باشیم این است که از نظر قرآن شریف هدف از همه عبادات، رسیدن به مقام ذکر است؛ یعنی به مقام فکر یعنی به مقام توجه اگر نماز مکالمه با خداست، برای رسیدن به مقام ذکر و فکر است. روزه ماه مبارک رمضان نیز برای همین هدف است. اگر عبادات بدنی است، اگر مالی است، اگر عبادات دل است، همه و همه برای رسیدن به مقام فکر است؛ برای رسیدن به مقام ذکر است. در سوره طه می فرماید:
اننی انا الله لا اله الا انا فاعبدنی واقم الصلوة لذکری(12)
من خدایی هستم که غیر من خدایی نیست. معنایش این است که ای انسان! بت ها را بشکن. ای انسان! متابعت از هوی و هوس نکن. متابعت از شیطان نکن. ای انسان! گناه در زندگی تو نباشد. نماز بخوان. روزه بگیر، خمس بده، زکات بده، حج برو، جهاد برو، امر به معروف و نهی از منکر کن، تولی و تبری داشته باش. همه اینها برای چیست؟ اقم الصلوة لذکری برای اینکه به مقام ذکر، به مقام فکر، به مقام توجه برسی. بنابراین بحث امروز ما این شد که فضیلتی برای انسان است که همه فضائل و کمالات متوقف بر آن می باشد. همه عبادات برای آن واجب شد؛ و آن این است: توجه! توجه! توجه!
نقل کرده اند که سفارش و وصیت معلم بزرگ اخلاق و استاد بزرگوار ما علامه طباطبایی - رضوان الله تعالی علیه - به هنگام مرگ به همه این بوده است: توجه! توجه! توجه!
من در آخر کار همین سفارش این مرد بزرگ را به شما زن و مرد می کنم. فکر داشته باشید؛ توجه داشته باشید. در شبانه روز یک ساعت را به فکر فرو روید. یک مقداری متوجه این باشید که در محضر خدا هستید. حضرت امام - رضوان الله تعالی علیه - هم بارها می فرمودند: توجه! توجه! توجه!

جلسه دوم: فضیلت توجه و تفکر

بحث ما درباره فضائل و رذائل اخلاقی است. در آخر بحث دیروز اشاره ای به فضیلت تفکر و توجه کردم؛ و استفاده کردیم که همه فضائل به این فضیلت بر می گردد؛ و هدف از همه عبادات همین توجه و تفکر است؛ و متوجه شدیم که پیشرفتهایی را که بشر کرده است مرهون همین فضیلت است. گذشتن از مقام توبه و یقظه و رسیدن به مقام تخلیه، و گذشتن از مقام تخلیه و رسیدن به تحلیه و تجلیه، و بالأخره به مقام لقاء الله، از توجه به فضیلت تفکر و توجه است.
بحث امروز من راجع به تفکر و تذکری است که اگر انسان در زندگی داشته باشد قطعاً سعادت دنیا و آخرت را خواهد داشت.