تأملی در نشانه های حتمی ظهور

نویسنده : نصرت الله آیتی

1. اختلاف بنی

ابوحمزه ثمالی در روایتی معتبر، از امام صادق می پرسد:
ان ابا جعفر کان یقول: ان خروج السفیانی من الامر المحتوم. قال لی: نعم و اختلاف ولد العباس من المحتوم و قتل النفس الزکیه من المحتوم....؛(434)
امام باقر(ع) پیوسته می فرمود: قیام سفیانی از امور حتمی است. امام صادق(ع) فرمودند: آری، همین طور است و اختلاف فرزندان عباس از محتومات است وکشته شدن نفس زکیه از محتومات است....
در حدیث دیگری از آن حضرت چنین روایت شده است:
اختلاف بنی العباس من المحتوم و الندا من المحتوم و خروج القائم من المحتوم....؛(435)
اختلاف بنی عباس از محتومات است و ندا از محتومات است و ندا از محتومات است و خروج قائم از محتومات است.
ابوحمزه ثمالی در حدیث مرسله دیگری می گوید: از امام باقر(ع) پرسیدم خروج سفیانی از محتومات است؟ فرمودند:
نعم و الندا من المحتوم، و طلوع الشمس من مغربها محتوم، و اختلاف بنی العباس فی الدوله محتوم، و قتل النفس الزکیه محتوم، و خروج القائم من آل محمد محتوم....؛(436)
آری، و ندا از محتومات است و طلوع خورشید از مغرب از محتومات است و اختلاف بنی عباس بر سر حکومت از محتومات است و کشته شدن نفس زکیه از محتومات است و خروج قائم آل محمد از محتومات است .... .
درباره اختلاف بنی عباس و روایات مربوط به آن، چند نکته وجود دارد:
نکته اول این است که به لحاظ تاریخی وجود اختلاف در میان بنی عباس امری تردید ناپذیر است. از این رو اثبات آن نیازی به روایت ندارد. امام قرار داشتن آن در زمره نشانه های ظهور و اتصاف آن به حتمیت مطلب دیگری است که از وقوع خارجی نمی توان آن را اثبات کرد.
نکته دوم این است که گرچه در روایات پیش گفته،اختلاف بنی عباس به حتمیت توصیف شده بود، اما به صراحت از نشانه ظهور بودن آن سخنی به میان نیامده بود و بلکه برخی از روایات در کنار ظهور امام مهدی (عج) از آن یاد شده است، لیکن از آن جا که احتمال قرار داشتن آن در زمره نشانه های قیامت منتفی است، بنابراین حادثه از حوادث پیش از ظهور خواهد بود.
نکته سوم این که با توجه به تعدد روایات یاد شده و تنوع منابع آن و نیز وجود روایت معتبر در میان آن ها اتصاف اختلاف بنی عباس به حتمیت به نظر اثبات پذیر است.

2. آشکار شدن دست در آسمان

دومین پدیده ای که در برخی از روایات به حتمیت توصیف شده است، آشکار شدن دستی در آسمان است. روایاتی که به این مسئله اشاره دارند بدین قرارند:
در روایت معتبری از امام صادق(ع) پرسیده شد: آیا سفیانی از محتومات است؟ آن حضرت فرمودند:
نعم، و قتل النفس الزکیه من المحتوم، و القائم من المحتوم، و خسف البیدا من المحتوم، و کف تطلع من السما من المحتوم، و الندا من السما.....؛(437)
بله و کشته شدن نفس زکیه از حتمیات است و قائم از حتمیات است و خسف بیدا از حتمیات است و دستی که از آسمان نمایان می شود از حتمیات است و ندا از حتمیات است... .
در این باره توجه به این مطلب ضروری است که چون از این پدیده تنها به عنوان محتوم و نه نشانه ظهور یاد شده است و از سوی دیگر در کنار اصل ظهور امام مهدی (عج) از آن یاد شده است، این احتمال وجود دارد که این پدیده از نشانه های قیامت باشد، چنان که ظهور قائم از نشانه های قیامت است.

3. طلوع خورشید از مغرب

سومین پدیده ای که در روایات به حتمیت توصیف شده است، طلوع خورشید از مغرب است. در این باره دو روایت وجود دارد:
در حدیث مرسلی ابوحمزه ثمالی می گوید: از امام باقر(ع) پرسیدم آیا خروج سفیانی از محتومات است؟ امام فرمودند:
نعم، و الندا من المحتوم، و طلوع الشمس من مغربها محتوم، و اختلاف بنی العباس بی الدوله محتوم، و قتل النفس الزکیه محتوم، و خروج القائم من آل محمد محتوم....؛(438)
آری، و ندا از محتومات است و طلوع خورشید از مغرب از محتومات است و اختلاف بنی عباس بر سر حکومت از محتومات است و کشته شدن نفس زکیه از محتومات است و خروج قائم آل محمد از محتومات است... .
در حدیث دیگری ابوحمزه ثمالی می گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: امام باقر(ع) پیوسته می فرمودند: سفیانی از محتومات است و ندا از محتومات است و طلوع خورشید از مغرب از محتوما است و چیزهایی دیگر که آن حضرت می فرمودند از محتومات است. امام صادق فرمودند:
و اختلاف بنی فلان المحتوم، و قتل النفس الزکیه من المحتوم و خروج القائم من المحتوم؛(439)
و اختلاف بنی فلان از محتومات است و کشته شدن نفس زکیه از محتومات است و خروج قائم از محتومات است.
صرف نظر از این که طلوع خورشید از مغرب از نشانه های قیامت است و به همین دلیل در این روایات در کنار ظهور امام مهدی (عج) از آن ها یاد شده است، دو روایت یاد شده از نظر سند ضعیف و غیر قابل اعتمادند روایت اول مرسل است و مشکل روایت دوم این است که طریق شیخ طوسی به کتاب احمد بن ادریس معلوم نیست. البته شیخ در فهرست خود یک طریق به تمامی روایات احمد بن ادریس غیر از کتاب نوادر ذکر می کند(440) ولی آن طریق هم ضعیف است. به احمد بن جعفر(441) نکته دیگری که باعث سلب اعتماد به روایت دوم می شود، این است که همین حدیث با سند معتبر نیز روایت شده است که در آن طلوع خورشید از مغرب وجود ندارد.(442)
آن چه گذشت، با هدف تبیین و توضیح روایات نشانه های حتمی ظهور و بررسی سندی و دلالی آن بود و کوشیده شد تا حد ممکن، جوانب این موضوع کاویده شود و تصویری روشن و شفاف از ان ارائه شود. امید است خوانندگان گرامی به کاستی های بی شمار این اثر به دیده اغماض بنگرند و با تذکر آن، بر نویسنده منت نهند و رجای واثق است که این اثر ناچیز در پیش گاه امام کون و مکان، صاحب عصر و زمان ـ ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء ـ مقبول افتد.