تأملی در نشانه های حتمی ظهور

نصرت الله آیتی

قتل نفس زکیه یکی از پنج نشانه

در مجموع روایت علائم ظهور، از پنج نشانه به صورت ویژه و مستقل سخن به میان امده است. اهمیت این نشانه ها را می توان هم از تعدد روایات مربوط به آن ها(378) و هم از جداسازی و بیان این نشانه ها به شکل مستقل دریافت. کشته شدن نفس زکیه از نشانه های پنج گانه ای به شمار می رود که در برخی روایات به آن تصریح شده است. امام صادق (ع) در حدیثی ـ که علامه مجلسی درباره آن می نویسد: حسن کالصحیح و الشهید الثانی عده صحیحا ـ(379) می فرماید:
خمس علاممات قبل قیام قائم: الصیحه و السفیانی و الخسف و قتل النفس الزکیه و الیمانی....؛(380)
پیش تز ظهور حضرت مهدی (عج) پنج نشانه تحقق پیدا می کند: صیحه آسمانی، خروج سفیانی، فرو رفتگی در بیدا (مکانی نزدیک مکه)، کشته شدن نفس زکیه و خروج یمانی.... .
سپس امام (ع) در پاسخ به عمر بن حنظله که پرسید: اگر فردی از اهل بیت شما پیش از تحقق این نشانه ها خروج کرد، آیا او را در قیام همراهی کنیم، فرمودند: خیر!
در روایتی دیگر، امام صادق(ع) به ابوبصیر فرمودند:
....یا ابامحمد ان قدام هذا الامر خمس علامات اولاهن الندا فی شهر رمضان و خروج السفیانی و خروج الخراسانی و قتل النفس الزکیه و خسف بالبیدا؛(381)
ای ابو محمد، پیش از این امر، پنج علامت روی خواهد داد که اولین آن ها ندا در ماه رمضان و سپس قیام سفیانی و خراسانی و کشته شدن نفس زکیه و خسف بیدا است.

حتمی بودن کشته شدن نفس زکیه

از دیگر ویژگی هایی که در روایات برای کشته شدن نفس زکیه بیان شده و اهمیت این رخداد می نماید، حتمی بودن این واقعه است. این مطلب در روایات متعددی با تعابیر مختلفی چون: «محتوم»، «لابد ان یکون»، «لا یخرج حتی» و .... بیان شده است؛(382) از جمله در روایت معتبری، ابوحمزه ثمالی از امام صادق(ع) می پرسد:
ان اباجعفر(ع) کان یقول: ان خروج السفیانی من المحتوم؟ قال [لی]: نعم و اختلاف ولد العباس من المحتوم و قتل النفس الزکیه من المحتوم و....؛(383)
امام باقر(ع) پیوسته می فرمودند خروج سفیانی از محتومات است. امام صادق(ع) در پاسخ فرمودند: بله و اختلاف فرزندان عباس و کشته شدن نفس زکیه از محتومات است و ...
و در روایت معتبر دیگری از امام صادق(ع) پرسیده شد: آیا سفیانی از محتومات است؟ آن حضرت فرمودند:
نعم، و قتل النفس الزکیه من المحتوم و القائم من المحتوم و خسف البیدا من المحتوم و کف تطلع من السما من المحتوم و الندا من السما....؛(384)
بله، و کشته شدن نفس زکیه از حتمیات است و قائم از حتمیات است و خسف بیدا از حتمیات است و دستی که از آسمان نمایان می شود از حتمیات است و ندا از حتمیات است.... .
و در روایتی دیگر که بر اساس برخی از مبانی معتبر است، از امام صادق(ع) چنین روایت شده است:
من المحتوم الذی لا بد ان یکون من قبل قیام القائم، خروج السفیانی و خسف بالبیدا و قتل النفس الزکیه و المنادی من السما؛(385)
از حتمیاتی که به ناچار پیش از قیام قائم رخ خواهد داد، خروج سفیانی و خسف بیدا و کشته شدن نفس زکیه و ندا دهنده ای از آسمان خواهد بود.
مطلب یاد شده، در حدیث حمران بن اعین از امام صادق (ع) با تاکید بیشتری تبیین شده است. آن حضرت در حدیث یاد شده می فرماید:
من المحتوم الذی لا بد ان یکون من قبل قیام القائم خروج السفیانی و خسف بالبیدا و قتل النفس الزکیه و المنادی من السما؛(386)
از محتوماتی که چاره ای از تحقق آن ها پیش از قیام امام مهدی (عج) نیست، قیام سفیانی، فرو رفتن در سرزمین بیدا، کشته شدن نفس زکیه و منادی آسمانی است.
واژه «لابد» در این حدیث، نسبت به احادیث پیشین، بر حتمی و یقین بودن این نشانه ها بیشتر تاکید می کند. بنابراین، با توجه به روایت های پیش گفته، کشته شدن نفس زکیه از نشانه های حتمی ظهور است.

معنای نفس زکیه

زکات در لغت عربی به معنای طهارت و رشد و نمو آمده است.(387) بر این اساس، در معنای نفس زکیه دو احتمال وجود دارد:
1. به معنای نفس طاهر، یعنی شخصی که گنهی مرتکب نشده است؛
2. به معنای شخصیت متکامل و رشد یافته است.
برای تایید معنای اول، قراینی وجود دارد:
1. در برخی از روایات در مقام اشاره به این موضوع به جای استعمال واژه نفس زکیه، واژه «الدم الحرام» و یا «نفس حرام» به کار رفته است. امام علی(ع) در حدیثی فرموده اند:
الا اخبرکم باخر ملک بنی فلان قتل نفس حرام فی یوم حرام....؛(388)
آیا شما را از زمان به پایان رسیدن سلطنت خاندان فلان خبر ندهم؟ هنگام کشته شدن نفسی حرام در روزی حرام... .
واژه حرام، در این روایت به معنای ممنوع است، یعنی آن که او را به دلیل پاکی و بی گناهی اش نباید کشت. بنابراین، واژه نفس زکیه که در سایر روایات به کار رفته نیز به معنای شخصیت پاک و بی گناه خواهد بود.
2. روایت سلمان در توصیف نفس زکیه، چنین آمده است:
اما انی ساحدئکم بالنفس الطیبه الزکیه و تضریح دمه بین الرکن و المقام....؛(389)
من شما را از نفس پاک و بی گناه کشته شدن او میان رکن و مقام خبر می دهم.
در این روایت نیز نفس زکیه به طیبه توصیف شده و به معنای شخصیت پاک و بی گناه است.
علاوه بر این، واژه نفس زکیه در قرآن کریم نیز استفاده شده و به معنای شخصیت پاک و بی گناه آمده است:
(أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ)(390)
به نظر می رسد این واژه در روایات به همان معنای قرانی اش به کار رفته است.
قراین زیر معنای دوم را تایید می کنند:
1. بی تردید ظهور امام عصر(عج) مهم ترین رخداد عالم وجود در آخرالزمان خواهد بود و کشته شدن نفس زکیه از نشانه های چنین حادثه بزرگی است. ایفای نقش علامت برای این واقعه بی بدیل، زمانی امکان می پذیرد که این علامت، اهمیت ویژه و در نتیجه انعکاس وسیعی داشته باشد، و این هم جز با برجسته بودن شخصیت نفس زکیه میسور نیست.
2. تعدد روایاتی که به این حادثه اشاره دارند و تاکید پیشوایان دینی بر حتمیت این رویداد، اهمیت فوق العاده آن و مهم بودن شخصیت نفس زکیه را می نمایاند.
3. انتخاب مسجد الحرام برای کشتن نفس زکیه، نشان می دهد که قاتلان توانایی دست گیری یا تاخیر در کشتن یا خارج کردن او از مسجد الحرام را ندارند و مصلحت ان ها در هتک حرمت مسجد الحرام و کشتن او در این مکان مقدس است.(391) وجود ویژگی های یاد شده برجسته بودن این شخصیت را می نماید.
از قرائنی که در تایید معنای دوم گذشت، اگر نتوان اثبات کرد که نفس زکیه معنای شخصیت برجسته و ممتاز دارد، به یقین می توان گفت که مصداق نفس زکیه، شخصیتی برجسته و ویژه است.
در صورتی که نفس زکیه به معنای پاکی و برائت باشد، در مصداق آن دو احتمال وجود دارد:
1. او شخص بی گناه معینی است که در زمان و مکان خاص و با کیفیتی خاص کشته می شود؛
2. یکی از آثار دوران فتنه و انحراف در آخرالزمان کشته شدن تعدادی از انسان های بی گناه است. بنابراین، نفس زکیه معنای کلی و فراگیر دارد و به شخص معینی اشاره ندارد.(392)
به نظر می رسد، واژه نفس زکیه ظهور در این دارد که او یک نفر بیشتر نیست و از سوی دیگر سایر خصوصیاتی که در روایات برای وی بیان شده، مانند روایاتی که نام او را ذکر یا فاصله میان کشته شدن او و ظهور را بیان نموده اند و ...، به وحدت مصداق این واژه، و نه عام و کلی بودن آن دلالت دارند. از این رو، حمل نفس زکیه بر معنای عام ان بدون دلیل و بلکه با ظاهر روایات است.