تأملی در نشانه های حتمی ظهور

نویسنده : نصرت الله آیتی

4. خسف مشرق و مغرب و جزیره العرب

درباره خسف مشرق و مغرب و جزیره العرب روایتی وجود دارد که آن را از نشانه های قیامت برشمرده است.(340) و در دو روایت دیگر موارد یاد شده از نشانه های ظهور شمرده شده اند و البته از آن جا که ظهور امام مهدی (عج) پیش از قیامت است هرچه از نشانه های ظهور باشد می تواند از نشانه های قیامت هم باشد. بنابراین میان روایات یاد شده از این جهت تعارضی نیست. روایات یاد شده بدین قرارند:
1. ابن عباس از پیامبر اکرم (ص) چنین روایت می کند که چون به معراج رفتم خداوند سبحان به من چنین فرمود:
و اعطیتک ان اخرج من صلبه احد عشر مهدیا کلهم من ذریتک من البکر البتول و آخر رجل منهم یصلی خلفه عیسی ابن مریم.... فقلت الهی و سیدی متی یکون ذلک فاوحی الله جل و عز یکون ذلک اذ رفع العلم.... و عند ذلک ثلاثه خسوف خسف بالمشرق و خسف بالمغرب و خسف بجزیره العرب....؛(341)
.... و این را به تو عطا کردم که از صلب او یازده مهدی بیرون بیاورم که همگی از فرزندان دو شیزه بتولند و آخرینشان مردی است که عیسی پسر مریم پشت سرش نماز می گزارد... عرض کردم: معبود و سرور من این کی خواهد بود؟ خداوند بلند مرتبه فرمود: این زمانی است که دانش برود.... و دراین هنگام سه خسف خواهد بود: خسفی در مشرق و خسفی در مغرب و خسفی در جزیره العرب....
2. امام باقر(ع) فرمودند:
قال رسول الله ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ لامیر المومنین ـ علیه السلام ـ:... واعلم ان ابنی ینتقم من ظالمیک و ظالمی اولادک و شیعتک فی الدنیا و یعذبهم الله فی الآخره عذابا شدیدا. فقال سلمان الفارسی: من هو یا رسول الله؟ قال: التاسع من ولد ابنی الحسین، الذی یظهر بعد غیبته الطویله...قال: متی یظهر یا رسول الله؟ قال: لا یعلم ذلک الا الله، ولکن لذلک علامات، منها ندا من السما و خسف بالمشرق، و خسف بالمغرب، و خسف بالبیدا:(342)
پیامبر خدا(ص) به امیرالمومنین(ع) فرمودند: .... و بدان که پسرم از کسانی که به تو و فرزندان تو و شیعیان تو ستم کرده اند در دنیا انتقام می گیرد و خداوند آن ها را در اخرت به شدت عذاب می کند. سلمان فارسی پرسید: ای پیامبر او کیست؟ فرمود: نهمین فرزند از نسل پسرم حسین که پس از غیبت طولانی اش ظهور می کند.... پرسید: این پیامبر خدا او کی ظهور می کند؟ فرمود این را کسی جز خداوند نمی داند ولی برایش نشانه هایی است از جمله ندایی از آسمان و خسفی در مشرق و خسفی در مغرب و خسفی در بیدا.
از میان دو روایت یاد شده روایت نخست به وهب بن منبه راوی معروف اهل سنت برمی گردد که نام واسطه و یا وسائط خود تا ابن عباس را نیز ذکر نکرده است و از این جهت قابل اعتماد نیست اما روایان روایت دوم همگی ثقه هستند، لیکن مشکل این روایت در منبع آن است؛ چرا که این روایت از کتابی با عنوان مختصر اثبات الرجعه و منسوب به فضل بن شاذان است که به دست شیخ حر عاملی رسیده و از سرگذشت این کتاب پیش از رسیدن به دست شیخ حر، اطلاعات چندانی در دست نیست. از این رو اثبات اعتبار این روایت نیازمند تتبع بیشتری است.
البته این احتمال نیز وجود دارد که مقصود از خسف مشرق همان خسف بغداد و بصره باشد و مقصود از خسف مغرب خسفی باشد که در سرزمین شام اتفاق می افتد و خسف جزیره العرب هم همان خسف بیدا باشد همچنان روایت اخیر در کنار خسف مشرق و مغرب به جای جزیره العرب خسف بیدا ذکر شده بود. بنابراین محتوای روایات اخیر همان روایات سابق خواهد بود.
خسف های یاد شده اگر رخ داده یا رخ بدهند، همچنان که می توانند نشانه ظهور امام مهدی (عج) باشند، می توانند عذاب الهی و معلول رواج گناه و آلودگی ها باشند، همچنان که در یکی از روایات پیش گفته امام صادق(ع) فرمودند:
یزجر الناس قبل قیام قائم ـ علیه السلام ـ عن معاصیهم بنار تظهر فی السما و حمره تجلل السما و خسف ببغداد، و خسف ببلد البصره و دما تسفک بها خراب دورها و فنا یقع فی اهلها و شمول اهل العراق خوف لایکون لهم معه قرار؛(343)
البته نیاز به توضیح نیست که علامت بودن موارد یاد شده برای ظهور امام مهدی (عج) لزوما به معنای نزدیک بودن آن ها به زمان ظهور نیست؛ چرا که نشانه های ظهور در بستر زمان پراکنده اند و برخی بعید از ظهور و برخی قریب به ظهورند، بلکه به تعبیر علامه مجلسی نشانه های ظهور با تولد امام مهدی (عج) آغاز شده اند.(344) بنابراین اگر ثابت شود که برای مثال، حادثه خسف حرستا در گذشته اتفاق افتاده است این مطلب منافاتی با علامت بودن آن برای ظهور امام مهدی (عج) ندارد.(345)
پس از بررسی اجمالی انواع خسف هایی که در روایات تحقق ان ها پیش بینی شده مهم ترین خسف ها که خسف بیدا است بررسی می شود.

خسف بیداء نشانه ظهور

در این باره که یکی از نشانه های ظهور امام مهدی (عج) خسف بیداء است یا این دخداد از وقایعی است که پیش از ظهور رخ می دهد روایات متعددی وجود دارد که استفاضه آن ها ما را از بررسی سندی بی نیاز می کند. بنابراین در اصل این که چنین رخدادی در آینده اتفاق می افتد و این حادثه از حوادث مرتبط با ظهور امام مهدی (عج) است نمی توان تردید کرد. در این باره می توان به این روایات اشاره کرد:
ابو بصیر می گوید به امام صادق (ع) عرض کردم فدایت شوم خروج قائم چه زمانی است؟ امام فرمودند:
یا ابا محمد! انا اهل بیت لا نوقت، و قد قال محمد (ص): کذب الوقاتون. یا ابا محمد! ان قدام هذا الامر خمس علامات: اولاهن النداء فی شهر رمضان و خروج السفیانی و خروج الخراسانی قتل نفس الزکیه وخسف بالبیداء؛(346)
ای ابو محمد، ما خاندانی هستیم که وقت تعیین نمی کنیم و محمد (ص) فرمود: آنان که تعیین وقت می کنند دروغ می گویند. ای ابو محمد، پیش از این امر پنج نشانه است: اولین آن ها ندایی در ماه رمضان است و خروج سفیانی و خروج خراسانی و کشته شدن نفس زکیه و خسف بیدا.
و باز از آن حضرت چنین روایت شده است:
خمس علامات قبل قیام القائم: الصیحه و السفیانی و الخسف و قتل النفس الزکیه و الیمانی؛(347)
پیش از قیام قائم پنج نشانه است: ندا و سفیانی و خسف و کشته شدن نفس زکیه و یمانی.
در این باره روایات متعدد دیگری نیز وجود دارد که در بخش های دیگر به مناسبت خواهد آمد.

خسف و حتمیت

پاره ای از نشانه های ظهور افزون بر وژگی علامت بودن در روایات به حتمیت نیز توصیف شده اند. درباره حادثه خسف بیدا نیز این پرسش وجود خواهد داشت که یا این پدیده از نشانه های حتمی ظهور است یا از نشانه های غیر حتمی آن. در پاسخ این پرسش باید گفت در میان مجموعه احادیث مربوط به این موضوع سه حدیث وجود دارد که خسف بیدا را از نشانه های حتمی ظهور بر شمرده است. روایات یاد شده بدین قرارند:
1. در روایت معتبری از امام صادق (ع) پرسیده شد آیا سفیانی از محتومات است؟ آن حضرت فرمودند:
نعم و قتل النفس الزکیه من المحتوم و القائم من المحتوم و خسف البیدا من المحتوم و کف تطلع من السما من المحتوم و الندا من السما؛(348)
بله و کشته شدن نفس زکیه از حتمیات است و قائم از حتمیات است و خسف بیدا از حتمیات است و دستی که از آسمان نمایان می شود از حتمیات است و ندا از حتمیات است.
2. و در حدیث دیگریس از آن حضرت چنین روایت شده است:
من المحتوم الذی لا بد ان یکون من قبل قیام قائم: خروج السفیانی و خسف بالبیدا و قتل النفس الزکیه، و المنادی من السما؛(349)
از حتمیاتی که به ناچار پیش از قیام قائم خواهد بود خروج سفیانی و خسف بیدا و کشته شدن نفس زکیه و ندا دهنده ای از آسمان خواهد بود.
3. و در روایت سوم چنین فرمودند:
قبل قیام القائم خمس علامات محتومات الیمانی، و السفیانی، و الصیحه و قتل النفس الزکیه، و الخسف بالبیداء؛(350)
پیش از قیام قائم پنج نشانه حتمی خواهد بود: یمانی و سفیانی و ندا و کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء.
از میان روایات یاد شده روایت نخست از سند معتبری برخوردار است، اما مشکل روایت دوم این است که علی بن یعقوب توثیق نشده است و مشکل روایت سوم این است که علاوه بر شیخ صدوق، شیخ کلینی در الکافی(351) و شیخ نعمانی در الغیبه(352) و شیخ طوسی در الغیبه(353) نیز همین روایت را به اسناد خود از عمر بن حنظله از امام صادق (ع) روایت کرده اند، اما در این سه کتاب واژه «محتومات» وجود ندارد. و با توضیحاتی که در بررسی یمانی از دیگر نشانه های ظهور گذشت، دریافتیم که اعتبار نخست کافی بیش از اعتبار نسخه کمال الدین است، ولی به دلیل وجود روایت معتبر، می توان به حتمیت خسف بیدا رای داد.