تأملی در نشانه های حتمی ظهور

نویسنده : نصرت الله آیتی

2. خسف حرستا

دومین موضعی که از خسف آن به عنوان یکی دیگر از رخداد های پیش از ظهور یاد شده است خسف مکانی به نام حرستا است حرستا به گفته حموی شهری بزرگ و آباد میان باغ های شام بوده و بیش از یک فرسخ با شام فاصله داشته است.(331)
در این باره امام باقر(ع) از امام علی (ع) چنین روایت می فرماید:
اذا اختلف الرمحان بالشام لم تنجل الا عن آیه من آیات الله. قیل: و ما هی یا امیر المومنین؟ قال: رجفه تکون بالشام یهلک فیها اکثر من مائه الف یجعلها الله رحمه للمومنین، و عذابا علی الکافرین، فاذا کان ذلک فانظروا الی اصحاب البراذین الشهب المحذوفه و الرایات الصفر تقبل من المغرب حتی تحل بالشام، و ذلک عند الجزع الاکبر و الموت الاحمر، فاذا کان ذلک فانظروا خسف قریه من دمشق یقال لها حرستا، فاذا کان ذلک خرج ابن آکله الاکباد من الوادی الیابس حتی یستوی علی منبر دمشق، فاذا کان ذلک فانتظروا خروج المهدی (عج).
هنگامی که دو نیزه در شام برخورد کنند از یکدیگر باز نگردند مگر آن که نشانه ای از نشانه های خداوند پدیدار گردد. عرض شد: آن نشانه چیست؟ فرمود: زلزله ای است که در شام رخ می دهد و در آن بیش از صد هزار تن به هلاکت می رسند. خداوند آن را رحمتی برای مومنان و عذابی برای کافران قرار می دهد. چون چنین شد پس به سواران مرکب های سفید و سیاه گوش و دم بریده بنگرید و نیز به پرچم های زرد که از مغرب روی می آورند تا به شام برسند و این به هنگام بزرگ ترین بی تابی و مرگ سرخ است. پس وقتی چنان شد به فرو ریختن قریه ای از دمشق که به آن حرستا می گویند بنگرید و در این هنگام پسر جگرخوار از دره خشک خروج کند تا بر منبر دمشق نشیند و چون چنین شود منتظر خروج مهدی (عج) باشید.
مرحوم نعمانی روایت یاد شده را به سند خود در کتاب الغیبه ذکر کرده است،(332) همچنان که شیخ طوسی آن را در کتاب خود سندی آورده که ذیل آن تقریبا همان سند نعمانی است.(333)
روایاتی در منابع اهل سنت نیز در این باره وجود دارد. از جمله ابن حماد از امام علی (ع) چنین روایت می کند:
اذا اختلف اصحاب الرایات السود بینهم کان السود بینهم کان خسف قریه بارم یقال لها حرستا و خروج الرایات الثلاث بالشام عنها؛(334)
چون صاحبان پرچم های سیاه با یکدیگر اختلافشان شد آبادی در ارم با آن حرستا گفته می شود در زمین فرو می رود و سه پرچم شامی از آن جا خروج می کند.
روایات دیگری نیز در این باره در منابع اهل سنت وجود دارد که از غیر اهل بیت (ع) روایت شده است، مانند این حدیث که از محمد بن حنیفه روایت شده:
یدخل اوائل اهل المغرب مسجد دمشق فبینا هم ینظرون فی اعاجیبه اذ رجفت الارض فانقعر غربی مسجدها و یخسف بقریه یقال لها حرستا ثم یخرج عند ذلک....(335)
اولین نفرات اهل مغرب وارد مسجد دمشق می شوند و در حالی که به عجایب آن نگاه می کنند زمین تکان می خورد و سمت غرب مسجد در زمین فرو می رود و آبادی که به آن حرستا گویند در زمین فرو می رود در این حال سفیانی خروج می کند....
یا این روایت که از خالد بن معدان نقل شده است:
لا یخرج المهدی حتی یخسف بقریه فی الغوطه تسمی حرستا؛(336)
مهدی خروج نمی کند تا این که آبادی در غوطه که به آن حرستا گویند در زمین فرو رود.
و البته پاره ای از روایات اهل سنت صرفا به پیش گویی از خسف حرستا سخن گفته اند و ارتباطی با جریان ظهور امام مهدی (عج) ندارند.(337)
صرف نظر از روااتی که در منابع اهل سنت گزارش شده از مجموع این روایات تنها یک روایت از منابع شیعه است که آن هم به دلیل ضعف سند قابل اطمینان نیست.

3. خسف بغداد و بصره

در این باره به صورت مرسل از امام صادق (ع) چنین روایت شده است:
یزجر الناس قبل قیام القائم (عج) عن معاصیهم بنار تظهر لهم فی السما و حمره تجلل السما و خسف ببغداد و خسف ببلده البصره و دما تسفک بها و خراب دورها....؛(338)
مردم پیش از قیام قائم از گناهانشان بازداشته می شوند و با آتشی که در آسمان آشکار می شود و قرمزی که آسمان را روشن می کند و خسفی که در بغداد و بصره رخ می دهد و خون هایی که در آن جا ریخته می شود و ویران شدن خانه هایش و .... .
و البته درباره خسف بغداد روایت دیگری نیز در منابع شیعه وجود دارد که از کعب الاحبار است.(339)

4. خسف مشرق و مغرب و جزیره العرب

درباره خسف مشرق و مغرب و جزیره العرب روایتی وجود دارد که آن را از نشانه های قیامت برشمرده است.(340) و در دو روایت دیگر موارد یاد شده از نشانه های ظهور شمرده شده اند و البته از آن جا که ظهور امام مهدی (عج) پیش از قیامت است هرچه از نشانه های ظهور باشد می تواند از نشانه های قیامت هم باشد. بنابراین میان روایات یاد شده از این جهت تعارضی نیست. روایات یاد شده بدین قرارند:
1. ابن عباس از پیامبر اکرم (ص) چنین روایت می کند که چون به معراج رفتم خداوند سبحان به من چنین فرمود:
و اعطیتک ان اخرج من صلبه احد عشر مهدیا کلهم من ذریتک من البکر البتول و آخر رجل منهم یصلی خلفه عیسی ابن مریم.... فقلت الهی و سیدی متی یکون ذلک فاوحی الله جل و عز یکون ذلک اذ رفع العلم.... و عند ذلک ثلاثه خسوف خسف بالمشرق و خسف بالمغرب و خسف بجزیره العرب....؛(341)
.... و این را به تو عطا کردم که از صلب او یازده مهدی بیرون بیاورم که همگی از فرزندان دو شیزه بتولند و آخرینشان مردی است که عیسی پسر مریم پشت سرش نماز می گزارد... عرض کردم: معبود و سرور من این کی خواهد بود؟ خداوند بلند مرتبه فرمود: این زمانی است که دانش برود.... و دراین هنگام سه خسف خواهد بود: خسفی در مشرق و خسفی در مغرب و خسفی در جزیره العرب....
2. امام باقر(ع) فرمودند:
قال رسول الله ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ لامیر المومنین ـ علیه السلام ـ:... واعلم ان ابنی ینتقم من ظالمیک و ظالمی اولادک و شیعتک فی الدنیا و یعذبهم الله فی الآخره عذابا شدیدا. فقال سلمان الفارسی: من هو یا رسول الله؟ قال: التاسع من ولد ابنی الحسین، الذی یظهر بعد غیبته الطویله...قال: متی یظهر یا رسول الله؟ قال: لا یعلم ذلک الا الله، ولکن لذلک علامات، منها ندا من السما و خسف بالمشرق، و خسف بالمغرب، و خسف بالبیدا:(342)
پیامبر خدا(ص) به امیرالمومنین(ع) فرمودند: .... و بدان که پسرم از کسانی که به تو و فرزندان تو و شیعیان تو ستم کرده اند در دنیا انتقام می گیرد و خداوند آن ها را در اخرت به شدت عذاب می کند. سلمان فارسی پرسید: ای پیامبر او کیست؟ فرمود: نهمین فرزند از نسل پسرم حسین که پس از غیبت طولانی اش ظهور می کند.... پرسید: این پیامبر خدا او کی ظهور می کند؟ فرمود این را کسی جز خداوند نمی داند ولی برایش نشانه هایی است از جمله ندایی از آسمان و خسفی در مشرق و خسفی در مغرب و خسفی در بیدا.
از میان دو روایت یاد شده روایت نخست به وهب بن منبه راوی معروف اهل سنت برمی گردد که نام واسطه و یا وسائط خود تا ابن عباس را نیز ذکر نکرده است و از این جهت قابل اعتماد نیست اما روایان روایت دوم همگی ثقه هستند، لیکن مشکل این روایت در منبع آن است؛ چرا که این روایت از کتابی با عنوان مختصر اثبات الرجعه و منسوب به فضل بن شاذان است که به دست شیخ حر عاملی رسیده و از سرگذشت این کتاب پیش از رسیدن به دست شیخ حر، اطلاعات چندانی در دست نیست. از این رو اثبات اعتبار این روایت نیازمند تتبع بیشتری است.
البته این احتمال نیز وجود دارد که مقصود از خسف مشرق همان خسف بغداد و بصره باشد و مقصود از خسف مغرب خسفی باشد که در سرزمین شام اتفاق می افتد و خسف جزیره العرب هم همان خسف بیدا باشد همچنان روایت اخیر در کنار خسف مشرق و مغرب به جای جزیره العرب خسف بیدا ذکر شده بود. بنابراین محتوای روایات اخیر همان روایات سابق خواهد بود.
خسف های یاد شده اگر رخ داده یا رخ بدهند، همچنان که می توانند نشانه ظهور امام مهدی (عج) باشند، می توانند عذاب الهی و معلول رواج گناه و آلودگی ها باشند، همچنان که در یکی از روایات پیش گفته امام صادق(ع) فرمودند:
یزجر الناس قبل قیام قائم ـ علیه السلام ـ عن معاصیهم بنار تظهر فی السما و حمره تجلل السما و خسف ببغداد، و خسف ببلد البصره و دما تسفک بها خراب دورها و فنا یقع فی اهلها و شمول اهل العراق خوف لایکون لهم معه قرار؛(343)
البته نیاز به توضیح نیست که علامت بودن موارد یاد شده برای ظهور امام مهدی (عج) لزوما به معنای نزدیک بودن آن ها به زمان ظهور نیست؛ چرا که نشانه های ظهور در بستر زمان پراکنده اند و برخی بعید از ظهور و برخی قریب به ظهورند، بلکه به تعبیر علامه مجلسی نشانه های ظهور با تولد امام مهدی (عج) آغاز شده اند.(344) بنابراین اگر ثابت شود که برای مثال، حادثه خسف حرستا در گذشته اتفاق افتاده است این مطلب منافاتی با علامت بودن آن برای ظهور امام مهدی (عج) ندارد.(345)
پس از بررسی اجمالی انواع خسف هایی که در روایات تحقق ان ها پیش بینی شده مهم ترین خسف ها که خسف بیدا است بررسی می شود.